– عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىڭىزدى قازاقستاندا جالعاستىرۋعا نە تۇرتكى بولدى؟
– شىنىمدى ايتسام, قازاقستانعا العاشقى ساپارىم كەزدەيسوق بولدى. سول كەزدە جۇمىس ورنىمداعى ءبىراز قيىندىققا قاتىستى شارشاپ ءجۇر ەدىم. وسى كەزدە قوزىباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى رەسمي حابارلاندىرۋدى كورىپ قالدىم. ۋنيۆەرسيتەتتەگى ارىپتەستەرمەن بايلانىسىپ, ءبىر ايلىق باعدارلاماعا قوسىلدىم. وسى ارالىقتا ۋاقىتىم وتە ماعىنالى ءوتتى. قالا دا, جۇمىس ورتاسى دا تىنىش. شابىتتانىپ ەڭبەك ەتتىم. وقۋ ورنى رەكتورى مەن قىزمەتكەرلەر قولداۋ كورسەتىپ, جىلى قابىلدادى. اسىرەسە قوزىباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اريزونا ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرگە جۇزەگە اسىرىپ جاتقان قوس ديپلومدىق باعدارلاماسى – جاڭاشىلدىق پەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا باعىتتالعانى قۋانتتى. بۇل وقۋ ورنى تاراپىنان عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن جوبالاردى دامىتۋعا ەرەكشە ىنتالاندىرۋ بار ەكەنىن دە بايقادىم. سونداي-اق قوزىباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقۋ-ءبىلىم تۋرالى جوسپارىمەن عىلىمي جانە كاسىبي ماقساتىم وتە جاقىن ەكەنىن ءتۇسىندىم. ءسويتىپ, پرورەكتورلاردىڭ ءبىرى ماعان وسىندا قىزمەتكە ورنالاسۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى. سودان بەرى وسىنداعى بار مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, قۇلشىنا جۇمىس ىستەپ ءجۇرمىن.
– ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى تسيفرلىق يننوۆاتسيالار مەن «IoT» زەرتتەۋلەرىنىڭ قازىرگى دەڭگەيى قالاي؟
– قازاقستان بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان بارلىق زەرتتەۋ مەن باستامالاردان تولىق حاباردارمىن دەپ ايتا المايمىن. بىراق ۋنيۆەرسيتەت دەڭگەيىندە بايقاعانىمدى ايتامىن. جوعارى وقۋ ورنىندا وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيتىن بىرنەشە عىلىمي توپپەن بىرلەسكەن جوبالارمەن جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگى بولدى. قازىر مەن «IoT» ينفراقۇرىلىمىن ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋگە باعىتتالعان جوبامەن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىن. بۇل ماعان زەرتتەۋ مەن قولدانبالى تاجىريبەنىڭ قاتار دامىپ جاتقانىن ءوز كوزىممەن كورۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار «AlSane» باعدارلاماسى تۋرالى ەستىدىم – بۇل وتە اۋقىمدى ۇلتتىق باستاما.
– شەتەلدەن كەلگەن مامان رەتىندە مۇندا زەرتتەۋ جۇرگىزۋدىڭ قانداي ارتىقشىلىعىن بايقادىڭىز؟ سونىمەن بىرگە قانداي قيىندىققا كەزدەستىڭىز؟
– زەرتتەۋ جۇرگىزۋدىڭ ەڭ ۇلكەن ارتىقشىلىعى – تىنىش ءارى شابىتتاندىراتىن ورتا. قالا وتە جايلى, ال ۋنيۆەرسيتەتتە رەكتوردان باستاپ ارىپتەستەر مەن قىزمەتكەرلەرگە دەيىن – بارلىعى قولداۋ كورسەتىپ, جىلى قارسى الادى. عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن جوبالاردى دامىتۋعا ينستيتۋتسيونالدىق قولداۋدىڭ مىقتى بولۋى ونىمدىلىك پەن ىنتىماقتاستىققا وتە جاقسى جاعداي جاسايدى. ال قيىندىققا كەلسەك, شەتەلدىك زەرتتەۋشى رەتىندە جوبالاردا مەنەدجەر بولۋ مۇمكىندىگىنىڭ جوقتىعى بەلگىلى ءبىر شەكتەۋ تۋعىزادى. سونداي-اق كەيبىر ارىپتەستەردىڭ جوبالىق قارجىلاندىرۋعا ءوتىنىش بەرۋگە ق ۇلىقسىز ەكەنىن بايقادىم. سەبەبى ونىڭ بارىسى كۇردەلى كورىنەدى. ەگەر وسى اكىمشىلىك كەدەرگىلەر جەڭىلدەتىلسە, زەرتتەۋ ەكوجۇيەسى مەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ودان ءارى كۇشەيە تۇسەر ەدى.
– قازاق ستۋدەنتتەرىنىڭ عىلىمعا دايىندىعى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– الدىمەن ايتارىم, مەنىڭ ستۋدەنتتەرىم وقۋعا وتە ىنتالى. كەيبىرەۋلەرى ءبىز وتەتىن تاقىرىپتارعا شىن قىزىعۋشىلىق تانىتادى – بۇل وقىتۋ مەن اكادەميالىق جەتەكشىلىكتى ايتارلىقتاي جەڭىلدەتەدى. باقىلاعانىم, ستۋدەنتتەردىڭ شامامەن 15 پايىزى ءوز سالاسىندا تەرەڭ مامان بولۋعا جوعارى قابىلەتكە يە. تاعى 50 پايىزى دا جاقسى الەۋەت كورسەتەدى, دۇرىس باعىت-باعدار مەن ىنتالاندىرۋ بولسا جەتكىلىكتى. جالپى العاندا, ستۋدەنتتەر تاربيەلى, كەرى بايلانىسقا اشىق جانە بەلسەندى تۇردە وقىسا, جوعارى اكادەميالىق ناتيجەلەرگە جەتە الاتىنى ءسوزسىز.
– سىمسىز جەلىلەر مەن «IoT» تەحنولوگيالارىنا قىزىعۋشىلىعىڭىز قالاي باستالدى؟
– مەكتەپ كەزىنەن بەرى ەلەكترونيكا مەن باعدارلامالاۋعا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتتىم. باكالاۆرياتتى اياقتاعان سوڭ, ۋنيۆەرسيتەتتە عىلىمي اسسيستەنت بولىپ جۇمىس ىستەدىم ءارى ماگيسترلىك تەزيسىم اياسىندا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەلەكتروندى وقۋ جۇيەسىن (LMS) ازىرلەدىم. كەيىننەن عىلىمي جەتەكشىم سىمسىز جەلىلەر سالاسىنىڭ مامانى بولعاندىقتان, مەنىڭ PhD زەرتتەۋىم وسى باعىتقا ارنالدى. ديسسەرتاتسيامدا تەوريالىق ۇلگىنى پراكتيكالىق ىسكە اسىرۋمەن بىرىكتىرىپ, تومەن دەڭگەيلى باعدارلامالاۋ ءتىلىن قولداندىم. مەن ءاردايىم زەرتتەۋلەرىمدى ناقتى ومىرگە قولدانۋعا, شىنايى ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتاۋدى ۇناتامىن. سول جىلدارى «IoT» جاڭا پايدا بولىپ جاتقان ەدى – بۇل تەوريالىق زەرتتەۋلەردى فيزيكالىق الەممەن ۇشتاستىرۋعا تاماشا مۇمكىندىك بەردى. وسىلايشا, «IoT» سالاسىنا قىزىعۋشىلىعىم باستالدى. سودان بەرى اكادەميالىق, وندىرىستىك سالالاردا كوپتەگەن «IoT» جوبالارىنا قاتىسىپ كەلەمىن.
– عىلىمي جولىڭىز وزگەرىسكە تولى بولعان سىڭايلى. ءبىزدىڭ ەلدەگى قازىرگى زەرتتەۋلەرىڭىز قانداي باعىتتا؟
– زەرتتەۋىم نەگىزىنەن كومپيۋتەرلىك جەلىلەر مەن باعدارلامالىق جاساقتاماعا باعىتتالدى. ماگيستراتۋرادا وقىپ جۇرگەندە, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەلەكتروندى وقۋ جۇيەسىن جاساعانىم ۆەب-جۇيەلەر مەن ارحيتەكتۋرا قۇرۋ قابىلەتىمدى كۇشەيتتى. PhD-دە جۇمىس ىستەگەندە, سىمسىز جەلىلەردىڭ ءتيىمدى بايلانىس مەحانيزمدەرىن زەرتتەدىم. ۋاقىت وتە كەلە «IoT» دامىعان سايىن, سەنسورلاردان تۇسەتىن ۇلكەن مالىمەتتەردى وڭدەۋگە ارنالعان اۋقىمدى ۆەب-ارحيتەكتۋرالار, ستريمينگ, دەرەكتەردى تالداۋ باعىتتارىنا كوڭىل ءبولدىم. قازىرگى جوبالارىمدا وسى تاجىريبەلەرىمدى قولدانىپ, «IoT» جۇيەلەرى ارقىلى تسيفرلىق ترانسفورماتسيا شەشىمدەرمەن تۇراقتى ورتا قالىپتاستىرۋعا قولدانۋدامىن. وسى ەۆوليۋتسيا تەوريالىق ءبىلىمدى ناقتى, دەرەككە نەگىزدەلگەن شەشىمدەرمەن بىرىكتىرۋگە جول اشادى.
– ءبىزدىڭ عىلىمي الەۋەتىمىز قاي دەڭگەيدە دەپ ويلايسىز؟
– بۇل ەلدەگى عىلىمي الەۋەتتى ارتتىرۋعا باعىتتالعان بارلىق باستاما مەن ستراتەگيالاردى تولىق بىلمەيمىن. بىراق ءبىر بايقاعانىم – ۋنيۆەرسيتەتتەر دە, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر دە عىلىمي دەڭگەيىن دامىتۋعا وتە ىنتالى. ارينە, مۇنداي ناتيجەگە بىردەن جەتۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل مۇقيات جوسپارلاۋ مەن تۇراقتى ەڭبەكتى تالاپ ەتەدى. جاقسى ستراتەگيا دا قاجەت ەكەنى شىندىق. ونى ساپالى بىلىممەن, ىنتالاندىرۋمەن, جابدىقتالعان زەرتحانالارمەن, جەتكىلىكتى قارجىلاندىرۋمەن جانە زەرتتەۋشىلەردىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋمەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. سونىمەن قاتار باسقا ەلدەردىڭ تابىستى تاجىريبەسىن ءوز جاعدايىنا بەيىمدەپ قولدانۋ دا عىلىمي ناتيجەلەردى جىلدام دامىتۋعا كومەكتەسەدى.
اڭگىمەلەسكەن –
دۇيسەنالى الىماقىن,
«Egemen Qazaqstan»
