TikTok, Roblox, Discord... كوپ اتا-انانىڭ جاتتاپ ۇلگەرگەن اتاۋلارى. قادىرلى وقىرمان, ءدال قازىر ءسىزدىڭ بالاڭىز وسى پلاتفورمالاردا نە ىستەپ وتىرعانىن بىلەسىز بە؟ UNICEF Kazakhstan Kids Online زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ دەرەگىنە سايكەس, ەلىمىزدەگى بالالاردىڭ 15 پايىزى كۇن سايىن ينتەرنەتتەگى جاعىمسىز كونتەنتكە تاپ بولادى. 21 پايىزى كيبەربۋللينگكە ۇشىراعان. ال 10 پايىزى الەۋمەتتىك جەلىلەردە بەيتانىس ادامداردى دوس رەتىندە قوسقان, بۇل قاۋىپ-قاتەردى ارتتىرا تۇسەتىن قارەكەتتەر.
كيبەرتۇراقتىلىق دەگەن نە؟
بۇل ينتەرنەتتى وزىڭە زيان كەلمەيتىندەي پايدالانۋ داعدىسى. ول جەكە دەرەكتەردى قالاي قورعاۋ كەرەكتىگىن, كۇدىك تۋدىراتىن بايلانىستاردان قالاي اۋلاق بولۋدى جانە تسيفرلىق كەڭىستىكتە وزگەلەردى قۇرمەتتەۋدى ۇيرەتەدى.
جالپاق تىلمەن ايتقاندا, بۇل بالالار مەن ەرەسەكتەردى ونلاين-قاۋىپتەن ساقتايتىن ەرەجەلەر جيىنتىعى. كيبەرقاۋىپسىزدىك بويىنشا ساراپشى مەدەت تۋرين بۇل قاعيدالاردى تارقاتىپ ايتادى.
بالالارعا مىنانى ەسكەرتكەن ءجون:
- ەشكىمگە ايتپا: قايدا تۇراتىنىڭدى, اتى-ءجونىڭدى, قاي مەكتەپتە وقيتىنىڭدى, اتا-انانىڭ تەلەفون ءنومىرىن;
- ەكى شوقىپ, ءبىر قارا: ينتەرنەتتەگى بارلىق «دوستار» كادىمگى ادام بولماۋى مۇمكىن;
- وزگەلەردى قۇرمەتتە: بۋللينگ جاساما, قورلىق پىكىر جازبا, بىرەۋدى مازاقتايتىن ۆيدەولاردى تاراتپا;
- بەلگىسىز سايتتان بىردەڭە جۇكتەمەستەن بۇرىن ابدەن ويلان;
- بەيتانىس ادامدار جىبەرگەن سىلتەمەلەرگە وتپە. ءتىپتى ول «ويىنداعى بونۋس» نەمەسە «بلوگەردىڭ كونكۋرسى» بولسا دا.
«ەڭ ماڭىزدىسى – بىردەڭە تۇسىنىكسىز, كۇماندى نەمەسە قورقىنىشتى كورىنسە, مىندەتتى تۇردە ەرەسەك ادامدارعا ايتۋ», دەيدى سالا ساراپشىسى.
بۇرىن بالالارعا كوشەدە كولدەنەڭ كەزدەسكەن اداممەن سويلەسپە دەپ ۇيرەتەتىن ەدى. ال ينتەرنەت كوشەسىندە شە؟ كوپ اتا-انا بۇل ەسكەرتپەنى ۇمىتىپ كەتكەن سياقتى. ونلاين كەڭىستىكتە بەيتانىس ادام وتە كوپ. ەڭ قاۋىپتىسى, ولار ءسىز بەن ءبىزدىڭ بالامىزدان ءبىر-اق كەز قاشىقتىقتا.
كيبەربۋللينگ – بۇل بالانىڭ ياكي ءجاسوسپىرىمنىڭ, ء تىپتى تۇتاس توپتىڭ باسقا بالانى ينتەرنەت اياسىندا قۋعىنداۋى. ول بالاعات ءسوز جازۋ, مازاقتايتىن پوست جاريالاۋ, وسەك تاراتۋ بولۋى مۇمكىن. كوبىنە مۇنداي جاعدايلار مەسسەندجەرلەردە, الەۋمەتتىك جەلىلەردە نەمەسە كوپشىلىك قولداناتىن ونلاين ويىنداردا بولىپ جاتادى.
ينتەرنەت بالاعا نەسىمەن قاۋىپتى؟
جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلى دامۋ مينيسترلىگىنىڭ ىشىندە اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىككە جاۋاپ بەرەتىن كوميتەت بار. كوميتەت كيبەرقاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە قاتىستى اتا-انالار مەن بالالارعا بىرقاتار ۇسىنىم دايىندادى.
- قاۋىپتى تانىستىقتار
ينتەرنەت – بۇركەمەلەنۋگە وتە قولايلى ورتا. جاي عانا قۇربى-قۇرداسپەن دوستىق راۋىشتەگى اڭگىمە بولىپ كورىنەتىن نارسە شىن مانىندە راديكالدى توپ وكىلدەرىمەن, ونلاين-گرۋمينگكە بەيىم ەرەسەك ادامدارمەن نەمەسە الاياقتارمەن بايلانىس بولۋى مۇمكىن. بالالار بەيتانىس ادامعا تەز سەنەدى جانە جەكە مالىمەتتەردى وڭاي ۇسىنادى. ەڭ قاۋىپتىسى – ونلاين سويلەسۋدىڭ وفلاين كەزدەسۋگە ۇلاسۋى. وندا باقىلاۋ تولىق جوعالادى.
باستى ەرەجە: ينتەرنەتتەن تانىسقان اداممەن ەرەسەكتەرسىز ەشقاشان كەزدەسپەۋ. ال بىرەۋ اتا-اناعا ايتپاۋدى تالاپ ەتسە – بۇل وتە قاۋىپتى بەلگى.
جوعارىدا گرۋمينگ ءسوزى اتالىپ ءوتتى. بۇل – بالانىنىڭ سەنىمىنە كىرىپ, جەكە دەرەكتەرىن جىنىستىق ماقساتتا پايدالاناتىن ارەكەتتەر. قىلمىسكەرلەر ادەتتە ينتيم سۋرەتتەردى الداپ الادى دا, كەيىن سونىمەن قورقىتادى: «اقشا تولە, ايتپەسە اتا-اناڭا, دوستارىڭا جىبەرەمىز» دەگەن سياقتى. مۇنداي ادامدار بالانى الداۋ ءۇشىن ينتەرنەتتە بىرنەشە جىل بويى «جاقسى ادام» ءرولىن ويناپ ءجۇرۋى مۇمكىن.
- ازارت جانە جالعان «ويىندار»
قازىر قۇمار ويىندار بالالار ءجيى قولداناتىن پلاتفورملاردا دا جارنامالانىپ ءجۇر. بالا ءباس تىگۋ سايتتارىنا ناقتى كىرمەسە دە, لوتەرەياعا ۇقساس گەيميفيكاتسيالانعان سەرۆيسكە, «فورتۋنا دوڭگەلەگىنە» نەمەسە جۇلدەلى «ۇپايلارعا» تاپ بولۋى كادىك. جىلدام «سىياقى» مودەلى بالالاردىڭ پسيحيكاسىنا قاتتى اسەر ەتەدى.
بۇدان ساقتانۋ ءۇشىن ارناۋلى كوميتەت اتا-انالىق باقىلاۋ فيلترلەرىن قوسۋدى ۇسىنادى. App Store/Google Play تولەمدەرىن قاداعالاپ, وڭاي كەلگەن «ولجانىڭ» وپا بەرمەيتىنى تۋرالى ەسكەرتىپ وتىرعان دۇرىس.
- بالالارعا ارنالماعان كونتەنت
قاتىگەزدىك, پورنوگرافيا, ەسىرتكى نەمەسە جارىلعىش زاتتار جاساۋدى ۇيرەتەتىن ماتەريالدار ءبىر عانا باتىرمانىڭ ار جاعىندا مەنمۇندالاپ تۇر. فيلتر قويىلعان كۇننىڭ وزىندە مۇنداي كونتەنت جاسىرىن چات ارقىلى, Telegram-بوتتار ارقىلى نەمەسە انونيم پلاتفورمالاردان ءوتىپ كەتۋى مۇمكىن.
مۇنداي ماتەريالداردى تەك بۇعاتتاۋ جەتكىلىكسىز. نەلىكتەن ولاردىڭ قاۋىپتى ەكەنىن جانە ولاردىڭ ارتىندا كوبىنە ناقتى قىلمىسكەرلەر تۇرعانىن ءتۇسىندىرۋ ماڭىزدى. بالانىڭ سىني ويلاۋىن دامىتۋ – ەڭ سەنىمدى قورعانىس.
الەۋمەتتانۋشىلار «حەپپيسلەپينگ» تەرمينىن اينالىمعا ەنگىزدى. بۇل شىنايى زورلىق-زومبىلىق, ۇرىپ-سوعۋ, قيناۋ نەمەسە سەكسۋالدىق قىلمىس كورىنىستەرىنىڭ ۆيدەوسىن ءتۇسىرىپ, ونى ينتەرنەتتە تاراتۋ. ودان بالانىڭ جۇرەگى قاتايىپ, كوزىنىڭ نۇرى سەمەدى. اشۋشاڭ, سابىرسىز بولىپ وسەدى.
- ۆيرۋس, زياندى باعدارلاما جانە فيشينگ
سمارتفون دا كومپيۋتەر سياقتى قاۋىپكە قاۋقارسىز. قىلمىسكەرلەر تەلەفون ارقىلى دا جەكە مالىمەتتەردى وڭاي ۇرلاي الادى. ماماندار ونداي الاياقتاردىڭ العاشقى نىساناسى – بالالار ەكەنىن ايتادى. وسى ورايدا بالاعا بەيتانىس بەيتانىس ادامنىڭ سىلتەمەسىنە وتپەۋ قاجەتتىگىن, قولدانبالاردى تەك رەسمي دۇكەننەن جۇكتەۋ ماڭىزىن جانە جاڭا باعدارلاما ورناتپاس بۇرىن مىندەتتى تۇردە اتا-انادان رۇقسات سۇراۋ ءلازىم ەكەنىن ءتۇسىندىرۋ قاجەت.
ساراپشى مەدەت تۋرين ءوزىنىڭ جاعدايىن ايتادى.
ء«بىر بالا Google Play Market-تەن «لايك كوبەيتەتىن» قولدانبا جۇكتەگەن. ءسويتىپ, الاياقتار اتا-اناسىنىڭ كريپتوكوشەلەگىندەگى اقشانى ءاپ-ساتتە جوق قىلعان. قازىرگى كەزدە قىلمىسكەرلەر ءتىپتى رەسمي دۇكەندەردىڭ قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرىن اينالىپ وتۋگە ۇيرەنىپ العان».
- كونتەنت ارقىلى «زومبيلەۋ»
ينتەرنەت ارقىلى بالانىڭ دۇنيەتانىمىن وزگەرتۋ ءۇردىسى باسەڭ تارتپاي وتىر. ۇلتتىق, ءدىني قۇندىلىقتارعا جات راديكالدىق تۇسىنىكتەردى قىلمىستىق توپتار كۇندەلىكتى تاراتادى. قازىر ءدىني ۋاعىزشىلاردىڭ اراسىندا تەكسەرىلمەگەن دەرەكتەردى ايتۋ, ءتىپتى تاريحي «ميفتەردى» شىندىق رەتىندە ۇسىنۋ جاعدايلارى جيىلەگەن. ماماندار ءدىن قىزمەتكەرلەرى تاريحي, ادەبي, مادەني تاقىرىپتاردى تىلگە تيەك ەتكەن كەزدە ونىڭ عىلىمي راستىعىنا باسا نازار اۋدارۋ كەرەكتىگىن ايتادى. ال كونتەنت تۇتىنۋشىلار ءار اقپاراتتى وي ەلەگەنىنە وتكىزگەن ءجون. اباي نە دەۋشى ەدى:
«اقساقال ايتتى باي ايتتى,
كىم بولسا, مەيلى, سول ايتتى,
اقىل سەنبەي, سەنبەڭىز!»
