كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ال سول زاڭعار جازۋشى تۇنمەن جارىسىپ, جۇلدىزبەن سىرلاسىپ, تەرەڭ ويلانىپ, «اباي بەينەسىن كەلەسى ۇرپاققا قالاي جەتكىزسەم ەكەن؟» دەپ ويلانبادى دەيسىز بە؟ كوركەم شىعارمانى سانادا ءپىسىرۋ ءتاسىلىن جاقسى مەڭگەرگەندىكتەن, ونىڭ ەپوپەياسى وقىعان ادامنىڭ ەسىندە قالا بەردى. ءتىپتى ونىڭ اباي الەمىنە قالاي كەلگەنى دە ءبىر تاريح. الدىمەن اباي ءومىربايانىن جازۋدى باستاعان ول بولاشاق ۇلى تۋىندىعا وسىلاي كىرىسەدى. ءوزى ول تۋرالى دا ەستەلىك جازىپ قالدىردى: «اۋەلى ابايدىڭ ءومىرىن زەرتتەدىم. كوپتەگەن دەرەك توبىن جيناستىردىم. كوكبايمەن, اتاممەن, دىلدامەن, اقىننىڭ دوستارى, جاۋلارىمەن جەكە-جەكە كەزدەستىم. كوكباي, ءدىلدا, ايگەرىم, نۇرعانىم... ولاردى كوردىم, اڭگىمەلەستىم», دەپ ەسكە السا, تاعى ءبىر جازباسىندا: «مەن رومان جازباق بولعاننان كەيىن كەرەكتى ماتەريالدى ءارتۇرلى جولمەن جينادىم. سوندىقتان مەن ونىڭ بالالىق, جاستىق شاعىن, جىگىت كەزىن كورسەتۋ ماقساتىندا ابايدى كورگەن ادامداردىڭ ازداعان ەستەلىكتەرىنە سۇيەنۋگە ءماجبۇر بولدىم. راس, ءوزىمنىڭ سول اباي شىققان جەردىڭ قازاعى بولعاندىعىمنىڭ ءبىراز پايداسى ءتيدى: جاساڭداۋ كەزىمدە ابايدى جاقسى بىلەتىن ادامدارمەن – كەمپىر-شالدارمەن كەزدەسكەنىم بار. ولاردىڭ كەيبىرەۋى ءتىپتى ابايدان بىرنەشە جاس ۇلكەن ادامدار ەدى», دەيدى.
مۇمكىن, اۋەزوۆتىڭ ويىنا مۇنداي تاقىرىپ كەنەتتەن كەلگەن دە شىعار. ول دا عاجاپ ەمەس. الەمدەگى ەڭ عۇمىرلى تۋىندىلاردىڭ كوبى كەنەتتەن تۋعان ويدىڭ جەمىسى ەكەنى انىق. مىسالى, لاتىن امەريكاسىنىڭ عاسىرلىق الاساپىران كەزەڭىن, سول ساتتەگى ادامداردىڭ اۋمالى-توكپەلى كوڭىل كۇيىن ءبىر كىتاپقا سىيعىزۋعا قۇلشىنعان گارسيا ماركەسكە ء«جۇز جىلدىق جالعىزدىقتى» جازۋ يدەياسى كەنەتتەن كەلىپتى. گازەت ءتىلشىسى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن ماركەس كولىكپەن كەتىپ بارا جاتقاندا, كوپ جىل بۇرىن جازاگەرلەر توبىنا كەزدەسىپ, وريانا-بوەنيا پولكوۆنيكتىڭ اكەسىنە ەرىپ مۇز القابىن كورەتىن سول ءبىر كەشتى ەسىنە الىپ, جول ورتادان ۇيىنە كەرى قايتىپ, اتاقتى ء«جۇز جىلدىق جالعىزدىقتىڭ» العاشقى تاراۋىن لەزدە قاعازعا تۇسىرەدى. سول كەشتە ماركەستىڭ مي الاڭىندا قيال مەن تاريح قاتار ويناق سالعانى ءسوزسىز. ناتيجەسىندە, الەم وقىرمانى جاستانا وقيتىن رومان ومىرگە كەلىپ, قيالدىڭ قۇدىرەتى شەكسىزدىككە ۇلاستى.
تالانتى مەن تالعامى ۇشتاسقان جازۋشىلاردا شىعارماشىلىق تۋرالى ورتاق رەفلەكستىڭ بولاتىنىن دا اڭدادىق. ولار سۋرەتتەپ وتىرعان قوعامىن, ادامداردىڭ كوڭىل كۇيىن نەمەسە باستى كەيىپكەردىڭ بەينەسىن اشۋدا كەيبىر ورتاق قۇبىلىسقا جۇگىنەدى. نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى مو يانعا دا «قىزىل كاۋلەن» رومانىن جازۋ يدەياسى كەنەتتەن كەلىپتى. بىردە جايقالا وسكەن قىزىل كاۋلەن ساباعى جەلمەن بىرگە بيلەپ, ونىڭ كوز الدىنان وتكەندەي كورىنىس بەرەدى. سول كۇننەن باستاپ ول جازۋ ۇستەلىندە وتىرىپ, جۇرت ءسۇيىپ وقىعان شىعارماسىن اياقتاعان. شىعارماشىلىق ۇندەستىك پەن گارمونيا تۋرالى وسىلاي تىزبەلەي بەرسەك, سانادا جازىلعان سان شىعارمانىڭ دەرەگىن تابا الامىز.
مىسالى, قازاقتىڭ تۇڭعىش رومانى سانالاتىن «باقىتسىز جامالداعى» جامال قىزدىڭ تاعدىرى وقىعان ادامنىڭ ايانىشىن تۋدىرادى. تۋعان قىزىن مال ورنىنا شالعا ساتقىسى كەلگەن سارسەنبايلار قاي قوعامدا دا تولىپ جاتىر. تايۆان جازۋشىسى سان ماۋدىڭ «قولبالا» اتتى اڭگىمەسى دە ءدال وسىنداي سيپاتتاعى شىعارما. وندا دا قىز قالىڭمال مەن اكە ۇكىمىنىڭ قۇربانى بولادى. نەبارى ون جاستاعى گۋچانى اكەسى ءوزى تانيتىن جىگىتكە كۇيەۋگە بەرە سالادى. ادام تاعدىرى, ماحاببات دەگەن ۇعىمدار ساحارا شولىندە ءومىر سۇرەتىن سول ءبىر تايپا ادامدارىن تولعاندىرمايدى دا.
«مەن حاندي وتباسىمەن جاقىن ارالاسىپ كەتتىم. ءبىر كۇنى حاندي مەن ونىڭ ايەلى ۇشەۋىمىز شايعا وتىرعاندا, ول كەنەتتەن: «قىزىم تۇرمىسقا شىعۋى كەرەك, وعان ەرتەرەك قۇلاققاعىس ەتىپ قوي», دەدى ايەلىنە بۇيىرا سويلەپ. مەن تاڭىرقاعان بەينەمەن: ء«سىز گۋچانى ايتىپ تۇرسىز با؟» دەدىم سۇراعىم ىڭعايسىز بولسا دا.
– ءيا, سولاي. رامازان ايىنان ون كۇن وتكەن سوڭ, تۇرمىسقا شىعادى, – دەدى كەسكىن بەينەدە. ول كەزدە رامازان ايى الدەقاشان باستالىپ كەتكەن ەدى.
ءبىز ۇنسىزدىك ىشىندە شايىمىزدى ىشە بەردىك. كەنەت مەن تاعاتسىزدانىپ:
– سىزدەر گۋچانى ءالى كىشكەنە دەپ ويلامايسىزدار ما؟ ول نەبارى ون جاستا عوي, – دەدىم.
– كىشكەنەسى نەسى؟ ونىڭ شەشەسى ماعان سەگىز جاسىندا تۇرمىسقا شىققان.
«بۇل بالكىم ساحارا شولىندە تىرشىلىك ەتەتىن حالىقتاردىڭ سالت-ءداستۇرى بولار, سوندىقتان بۇلاردى كىنالاۋدىڭ قاجەتى شامالى» دەپ ءتۇيدىم دە, ءارى قاراي تاجىكەلەسۋگە شاراسىز قالدىم».
وسىلاي تايۆان جازۋشىسى كەيىپكەر گۋچانىڭ ءومىرى ارقىلى ءبىر قوعامنىڭ, ءبىر تايپانىڭ ومىرگە كوزقاراسىن, دۇنيەتانىمىن سيپاتتاپ بەردى. ءار شىعارمادا سانادان قۋىپ كەتىرە المايتىن كەيىپكەرلەر بولاتىنى راس. ال سولاردىڭ تاعدىرىنداعى سان ءتۇرلى اعىستار, بۇرىلىستار مەن يىرىمدەر دە وقىرمان جانىنا تەرەڭ وي سالماق. بىلە بىلسەك, بۇل دا كەنەتتەن ويعا كەلگەن سونى شىعارمانىڭ ءبىرى ەكەن.
بىزگە كۇللى يسپان ادەبيەتىنىڭ شوقتىعى بولىپ كورىنەتىن «دون كيحوت» رومانى, شەكسپيردىڭ «رومەو مەن دجۋلەتتاسى», ورالحان بوكەيدىڭ «كەر بۇعىسى», تولەن ابدىكتىڭ «توزاق وتتارى جىمىڭدايدى» رومانى, تىنىمباي نۇرماعانبەتوۆتىڭ «ايقايى» ءبارى-ءبارى دە شىعارماشىلىق الاڭداعى ءبىر مازاسىزدىقتان تۋىنداعان دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ول مازاسىزدىق ارينە, وسىنى قايتكەن كۇندە دە وقىرمان جۇرەگىنە جەتكىزە السام دەگەن يدەيانىڭ جەمىسى. كەنەتتەن تۋعان كەرەمەت شىعارمالاردىڭ ايتارى كوپ بولعانىن بۇكىل قوعام اڭدادى. ءبارى ءبىر كەيىپكەر ارقىلى ادامزاتتىق ماسەلەلەردى كوتەرەدى, كوتەرىپ قانا قويماي, وسىدان ساباق الساق دەگەندى العا تارتادى. جازۋشىنىڭ مىندەتى جاقسى شىعارما جازۋ بولسا, ال وقىرماننىڭ مىندەتى جاقسى شىعارمانى تاڭداپ وقۋ. قازىرگى قازاق جازۋشىلارىن قانداي شىعارماشىلىق مازاسىزدىق تەربەپ جۇرگەنىن كىم ءبىلسىن, ونىڭ جاۋابىن ولار الدا وقىرمانعا ۇسىنار شىعارمالارى ايتار.
