فوتو: اشىق دەرەككوز
فورۋمعا قازاقستان مەن الەمنىڭ ءتۇرلى ەلدەرىنەن جەتەكشى عالىمدار قاتىسىپ, ۇلتتىق تاريحتى جاڭاشا پايىمداۋدىڭ كەڭ اۋقىمدى ادىستەرىن, سونداي-اق قازاقستاندىق تاريحشىلاردىڭ ەڭبەكتەرىن اعىلشىن تىلىندە جاريالاۋ مۇمكىندىكتەرىن تالقىلادى. ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ساپالى اعىلشىن تىلىندەگى كونتەنت جاساۋ قازاقستاننىڭ تاريحي ۇدەرىستەرىن, تۇلعالارىن جانە مەملەكەتتىلىگىنىڭ قالىپتاسۋىن الەمدىك اۋديتورياعا ءتۇسىندىرۋدىڭ ماڭىزدى جولى بولماق.
ءىس-شارا بارىسىندا ەلىمىزدىڭ جەتەكشى عالىمدارى ۇلتتىق تاريحتى قايتا زەردەلەۋ مەن ەلدىڭ بىرەگەيلىگىن قالىپتاستىرۋعا ارنالعان ءوز زەرتتەۋلەرىن تانىستىردى.
العاشقى سەسسيادا جوشى ۇلىسىن زەرتتەۋ عىلىمي ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جاقسىلىق ءسابيتوۆ التىن وردا ۇعىمىنىڭ كەڭەستىك كەزەڭنەن باستاپ تاۋەلسىز قازاقستانعا دەيىن قالاي دامىعانى تۋرالى باياندادى. ال تاريحشى راديك تەمىرعاليەۆ «جوڭعار قاۋپى» ماسەلەسىن جانە ونىڭ تاريحي كونتەكستەگى دامۋىن سارالادى. تالقىلاۋدى ۋرادىن بۋلاگ جۇرگىزدى.
«قازاقستانداعى التىن ورداعا قازىرگى كوزقاراس ەسكىرگەن كەڭەستىك ستەرەوتيپتەردىڭ اياسىنان الدەقايدا كەڭەيدى. بۇگىندە ۇزاق جىلدار بويى نازاردان تىس قالعان دەرەكتەردى قايتا اينالىمعا قوسىپ, بۇقارالىق سانادا قالىپتاسقان تاريحي ميفتەردى سىني تۇرعىدان قايتا قاراۋعا مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. بۇل تەك اكادەميالىق مىندەت ەمەس – ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى جولى. ءوز تامىرىمىزدى تانىپ, كورشى حالىقتارمەن جانە الەمدىك عىلىمي قاۋىمداستىقپەن اشىق ديالوگ جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى جوشى ۇلىسىن زەرتتەۋ عىلىمي ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جاقسىلىق ءسابيتوۆ.
سونداي-اق ول التىن وردانى تەرەڭ ءارى كەشەندى زەرتتەۋ ەلىمىزدىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ورنىن ءتۇسىنۋدىڭ كىلتى ەكەنىن ايتتى. وردا مۇراسىن زەردەلەۋ ارقىلى تاريحشىلار ۇلتتىق تاريحتىڭ جاڭا, ومىرشەڭ نارراتيۆتەرىن قالىپتاستىرىپ, وتكەن مەن بۇگىندى ساباقتاستىرا الادى. قازىرگى قوعامعا سانالى ارەكەتكە جەتەلەيتىن وي سالىپ, كەلەر ۇرپاق ءۇشىن ورنىقتى, وزىندىك بولمىسقا نەگىزدەلگەن بىرەگەيلىكتى قالىپتاستىرۋعا جول اشادى.
ال تاريحشى راديك تەمىرعاليەۆ قازاقستان تاريحىنداعى «جوڭعار قاۋپى» تۋرالى بايانداماسىندا تاريح عىلىمىنداعى نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ۇزاق ۋاقىت بويى وزگەرىسسىز قايتالانىپ, كۇمانسىز اقيقات رەتىندە ۇسىنىلاتىن كوزقاراستاردىڭ ينەرتسيا بويىنشا ساقتالۋى ەكەنىن ايتتى.
«قازاقستان تاريحىنا قاتىستى كوپتەگەن ەڭبەكتەردە «جوڭعار قاۋپى» شامادان تىس كۇشەيتىلىپ بەرىلدى. الايدا تاريحي دەرەكتەر بۇل تۇسىنىكتىڭ ەسكىرگەنىن, قازىرگى مالىمەتتەرگە تولىق سايكەس كەلمەيتىنىن كورسەتەدى. كوپتەگەن ونجىلدىقتار بويى رەسەي بوداندىعىن قابىلداۋدىڭ سەبەبى تەك «جوڭعار قاۋپىمەن» بايلانىستىرىلىپ كەلدى. بىراق تاريحي دەرەكتەر 1730-جىلداردىڭ باسىندا جوڭعارلاردىڭ تىكەلەي ءارى ەڭسەرىلمەس قاۋىپ توندىرگەنىن راستاي قويمايدى. بۇگىندە بۇل ينتەرپرەتاتسيانى قايتالاۋ – عىلىم ەمەس, ينەرتسيا. ابىلقايىر حاننىڭ تاڭداۋى – جويىلىپ كەتۋ قاۋپىنەن تۋعان امال ەمەس, ساياسي ەسەپ بولاتىن», دەيدى ر. تەمىرعاليەۆ.
كونفەرەنتسيانىڭ كەلەسى سەسسياسىندا جوشى ۇلىسىن زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى جاسۇلان نۇرباەۆ ۇلتتىق نارراتيۆتەگى تاريحي تۇلعالاردىڭ ءرولى تۋرالى بايانداسا, تاريحشى كاميلا كوۆيازينا تاريحي ميفتەردىڭ ينكليۋزيۆتى ازاماتتىق ۇلت قالىپتاستىرۋداعى ىقپالىن تالدادى. سەسسيا تالقىلاۋىن ەسكو شموللەر جۇرگىزىپ وتىردى.
«جادى, ورالۋ جانە برەند قالىپتاستىرۋ» اتتى ءۇشىنشى سەسسيادا جوشى ۇلىسىن زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى يساتاي مينۋاروۆ بايانداما جاسادى. ءوزىنىڭ عىلىمي جۇمىسىندا سوتسيولوگ قازاقستانعا ورالعان قازاق رەپاتريانتتارىنىڭ (قانداستاردىڭ) تاريحي ساناسى مەن ۇلتتىق يدەنتيفيكاتسياسىنىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىسى تۋرالى ءسوز قوزعادى.
«زەرتتەۋ دەرەكتەرى ماڭىزدى جايتتى كورسەتىپ بەردى. كوپتەگەن قانداستار كوشىپ كەلمەي تۇرىپ, قازاقستان تاريحىن ۇزىك-ۇزىك كۇيدە, كوبىنە وتباسى اڭگىمەلەرى مەن دياسپورالىق ورتا ارقىلى عانا بىلگەن. ال ەلگە ورالعاننان كەيىن تاريحي بىلىمگە دەگەن قىزىعۋشىلىق كۇرت ارتتى. ولاردىڭ 85 پايىزى قازاقستانعا كەلگەسىن تاريحتى جۇيەلى تۇردە وقي باستاعانىن ايتادى. العاش رەت حاندىق ءداۋىر مەن الاش كەزەڭىنەن باستاپ, اشارشىلىق, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە تاۋەلسىزدىك تاريحىنا دەيىنگى كەڭ اۋقىمدى تاقىرىپتارمەن تولىق تانىسقان. ءبىز رەپاترياتسيانىڭ جاڭا تاريحي سانانىڭ قالىپتاسۋىن شىن مانىندە جانداندىراتىنىن كورىپ وتىرمىز. وتباسىلىق جادى اكادەميالىق بىلىممەن, مۇراجاي ماتەريالدارىمەن, ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىمەن تولىعىپ, ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋىنا دا اسەر ەتەدى. «مەن – قازاقپىن» دەگەن سەزىم ءداستۇر مەن اۋىزەكى اڭگىمەلەرگە عانا ەمەس, ناقتى ءارى جۇيەلى بىلىمگە سۇيەنىپ, الدەقايدا سانالى دەڭگەيگە كوتەرىلەدى», دەدى يساتاي مينۋاروۆ.
الەۋمەتتانۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قانداستار تەك بەيىمدەلىپ قانا قويماي, ۇلتقا بەلسەندى ارالاسىپ, ونى وزدەرىنىڭ دياسپورالىق تاجىريبەسىمەن كەڭەيتە تۇسەدى. ولاردىڭ تاريحي جادى – قازاقستاننىڭ وتكەنىنە قاتىستى ورتاق تاريحي كورىنىستى بايىتا تۇسەتىن ماڭىزدى رەسۋرس.
سەسسيادا كاميليا روديونوۆا, ءادىل روديونوۆ جانە زيادا چۋلاكوۆا دا بايانداما جاسادى. تالقىلاۋدى دەۆيد سنيت جۇرگىزدى.
كونفەرەنتسيانىڭ قورىتىندى تالقىلاۋى پروفەسسور ۋرادىن بۋلاگتىڭ جەتەكشىلىگىمەن ءوتتى. قاتىسۋشىلار فورۋمنىڭ نەگىزگى ناتيجەلەرىن تۇيىندەپ, قازاقستان تاريحىن جانە ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى زەرتتەۋدىڭ جاڭا باعىتتارىن تالقىلادى.
بارلىق قاتىسۋشىلار زەرتتەۋلەردى اعىلشىن تىلىندە جاريالاۋ حالىقارالىق اۋديتورياعا قازاقستان تاريحىن يدەولوگيالىق سۇزگىدەن وتكىزبەي, شىنايى كۇيىندە تانىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, وتاندىق تاريحشىلاردىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ارتتىرا تۇسەدى دەگەن ورتاق پىكىرگە كەلدى.
