عىلىمي تاعىلىمداماعا جاڭاشا كوزقاراس كەرەك

قازىر قوعامدا «بولاشاق» ارقىلى ءبىلىم العاندار ەلگە پايدا تيگىزىپ جاتىر ما؟» دەگەن سۇراق بار. ءبىز وسى ماسەلەنى تالقىلاۋدى كوزدەپ, شەتەلدە عىلىمي تاعىلىمدامادان وتكەن استانا IT ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسسيستەنت پروفەسسورى اينۇر سىلامعاجى, قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ءبولىمىنىڭ باسشىسى سالتانات تولەۋقىزى جانە س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۆەتەريناريالىق سانيتاريا كافەدراسىندا قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى اسەل پاريتوۆانى اڭگىمەگە تارتىپ, «عىلىمي تاعىلىمداما سىزدەرگە نە بەردى؟» دەگەن ورتاق سۇراقتى قويدىق.

جاس ىزدەنۋشىلەر عىلىمعا دايىندىقسىز كەلەدى

اينۇر سىلامعاجى:

– اقش-تا بىلىكتىلىگىمدى ارت­تىرۋ بارىسىندا مۇنداعى ستۋدەنتتەردىڭ وزدىگىنەن ىزدەنۋىنە جاسالعان قولايلى جاعدايعا كۋا بولدىم. اكادەميالىق ەڭبەك­تەرگە تولىق قولجەتىمدىلىك, زەرت­تەۋ جۇرگىزۋگە ارنالعان اقى­لى باعدارلامالاردىڭ تەگىن بەرىلۋى, سونداي-اق عىلىمداعى ەتي­كا ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنەتىنى باي­قالدى. مىسالى, ۋنيۆەرسيتەتتە CITI Program (Collaborative Institutional Training Initiative) كەڭىنەن قولدا­نىلادى. بۇل كۋرستىڭ ماقساتى – زەرتتەۋشىلەردى عىلىمي ادال­دىققا, دەرەكتەردى دۇرىس پاي­دالانۋعا, ادامعا, جانۋارلارعا تاجى­ري­بە جۇرگىزگەندە ەتيكالىق قاعيدا­لاردى ساقتاۋعا ۇيرەتۋ. كوپتەگەن اقش ۋنيۆەر­سيتەتىندە زەرتتەۋشى جوباعا قاتىسۋ ءۇشىن وسى كۋرستان ءوتىپ, سەرتيفي­كات الۋى مىندەتتى. مۇنداي تاجىري­بەنى ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا دا ەنگىزۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. سەبەبى ول جاس عالىمداردىڭ زەرتتەۋ مادەنيەتىن كوتەرىپ, عىلىمي ناتيجەلەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەر ەدى.

قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدى اكا­دە­ميالىق حابقا اينالدىرۋ ماقساتى قويىلىپ وتىر. بۇل باعىتتا ناقتى ىستەر دە قولعا الىن­دى. ماسەلەن, جاقىندا Cardiff ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ ەلىمىزدەگى فيليالى اشىلدى. بۇعان قوسا, الداعى ۋاقىتتا شەتەلدىك بەدەلدى 40-قا جۋىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بو­لىمشەلەرى اشىلماق. جىل سايىن دوكتورانتۋراعا بولىنەتىن گرانت سانى دا كوبەيىپ كەلەدى. بۇل – قۋانتارلىق جايت. الايدا تەك گرانت سانىن ارتتىرۋ جەتكىلىكسىز, دوكتورانتۋراعا قادام باسقان جاس ىزدەنۋشىلەرگە دۇرىس باعىت-باعدار بەرەتىن تاجىريبەلى عا­لىمدار قاتارى كوبەيگەنى ابزال. ەگەر ول عالىمداردى شەتەلدەن تارتسا دا, بۇل عىلىم ساپاسىن ارتتىرۋعا زور ۇلەس قوسار ەدى. جا­قىندا دوكتورانتۋراعا قابىل­دانعانداردىڭ ءتىزىمى جاريا­لاندى. سول ۋاقىتتا الەۋمەتتىك جەلىدە «دوكتورانتۋراعا قابىل­داندىم, قانداي كەڭەس بە­رەسىزدەر؟» دەگەن مازمۇنداعى جازبالار­دى كوزىم شالدى. بۇل – جاس ىزدەنۋشىلەردىڭ كوبىنىڭ عىلىمعا دايىندىقسىز كەلەتىنىن كورسەتەدى. شىن مانىندە دوكتورانتۋرا – ۋاقىتىڭدى عىلىمعا تولىق ارناۋدى قاجەت ەتەتىن جاۋاپتى كەزەڭ. ول ءۇشىن ىزدەنۋ­شىلەر ناقتى ءبىر تاقىرىپقا قىزىعىپ, سول باعىتتاعى ەڭبەك­تەردى وقىپ, شابىتتانىپ, ول قى­زىعۋشىلىق (curiosity) ولار­دىڭ دوكتورانتۋراعا قادام باسۋىنا تۇرتكى بولۋعا ءتيىس. مۇن­داي قىزىعۋشىلىقتى وياتىپ, ىزدەنۋشىگە تۇرتكى بولاتىن, كوپ جاع­دايدا عىلىمي جەتەكشىلەرى, وقىتۋشىلارى. سوندىقتان ءبىلىم بەرۋ تەك بىلگەنىڭدى ۇيرەتۋ ەمەس, ول ۇنەمى ىزدەنىستە بولۋ, بەيىم­دەلۋ, حالىقارالىق تاجىريبە­لەر­دى دە ەسكەرۋ, وي سالۋ. قوعام­دا, مەديادا عا­لىم­داردىڭ ساراپ­شىلىق پىكىرىنە سۇرانىس جوعارى بولۋعا ءتيىس. سەبەبى عىلى­مي كوز­قاراس تەك اكادەميالىق ورتادا قالىپ قويماي, قوعامدى دۇرىس اقپاراتتاندىرۋعا, ساياسات پەن ەكونوميكادا وڭ شەشىمدەر قابىل­داۋىنا ىقپال ەتەدى. ماسەلەن, مەن ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسى, مادەني بايلانىس, جۇمساق كۇش تاقىرىپتارىن ون جىلعا جۋىق زەرتتەپ كەلەمىن. وسى تاقىرىپ بويىنشا وتاندىق باق-تا عانا ەمەس, تۇركيا مەن قىتايدىڭ جەتەكشى مەديالارىندا دا پىكىر ءبىلدىرىپ ءجۇرمىن. عالىمداردىڭ پىكىرلەرى ءجيى جاريالانىپ, قوعام­دىق تالقىلاۋعا ارالاسۋى عىلىمي ەڭبەكتىڭ قوعاممەن باي­لانىسىن ارتتىرادى ءارى جاس زەرتتەۋشىلەردى عىلىمعا ىنتالان­دىرادى.

تاجىريبە تەوريامەن ەمەس, پراكتيكامەن مەڭگەرىلسە...

سالتانات تولەۋقىزى:

– بۇل تاعىلىمداما كاسىبي جانە عىلىمي ومىرىمدە ەرەكشە كەزەڭ بولدى. ماعان تەك جاڭا ءبىلىم مەن تاجىريبە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار الەمدىك ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىن تەرەڭ ءتۇسىنۋ مەن ەلىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ينتەرناتسيونالداندىرۋ ۇدەرىسىنە جاڭا كوزقاراس قالىپتاستىردى. تاعىلىمداما بارىسىندا مەن ءبىلىم بەرۋدى باسقارۋ سالا­سىنداعى زاماناۋي عىلىمي تاسىلدەر مەن اناليتيكالىق قۇ­رالداردى مەڭ­گەردىم. دجوردج ۆاشينگتون ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ پروفەسسورلارى مەن مەنتور­لارىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن حالىقارالىق جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ دامۋ ۇردىستەرى, ستراتەگيالىق باس­قارۋ مودەلدەرى جانە ۋنيۆەر­سيتەتتەردىڭ جاھاندىق جەلىلەر­دەگى ورنى تۋرالى زەرتتەۋلەر جۇر­گىزدىم.

زەرتتەۋ تاقىرىبىم – «جو­عارى ءبىلىمدى ينتەرناتسيونالداندىرۋ: زاماناۋي ۇردىستەر مەن سىن-قاتەرلەر» دەپ اتالادى. سونىڭ بارىسىندا اقش پەن قازاقستاننىڭ جوعارى ءبىلىم جۇيەلەرىن سالىستىرا وتىرىپ, حالىقارالىق سەرىكتەستىك, اكادەميالىق ۇتقىرلىق, جانە ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ماسە­لەلەرىن تالدادىم. سونىمەن بىرگە مەن اقش كونگرەسس كىتاپحاناسىندا جانە دجوردج ۆاشينگتون ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ گەلمان كىتاپ­حاناسىندا (Gelman Library) وتكەن عىلىمي ۆوركشوپتار مەن زەرتتەۋ سەمينارلارىنا قاتىسىپ, اكادەميالىق ىزدەنىس مادەنيەتىن جەتىلدىردىم. بۇل ورتالاردا عىلىمي اقپاراتپەن جۇمىس ىس­تەۋدىڭ زاماناۋي ادىستەرىن, دەرەك­تەردى ۆيزۋاليزاتسيالاۋ مەن بيب­ليومەتريالىق تالداۋ تاسىلدەرىن ۇيرەندىم.

تاعىلىمدامانىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قىرى – تاجىريبەنى تەك تەو­ريا جۇزىندە ەمەس, پراك­تي­كالىق كونتەكستە مەڭ­گەرۋگە مۇمكىندىك بەرۋىندە. مەن جوبالاردى باسقارۋ, ينستيتۋتسيونالدىق ساياساتتى تالداۋ, ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن باعالاۋ ادىستەرىن يگە­رىپ, اناليتيكالىق زەرتتەۋ جۇر­گىزۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتىن ۇيرەندىم. بۇل داعدىلار بۇگىندە مەنىڭ جۇمىسىمدا, ناقتى ايتقاندا, قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حالىقارالىق ىنتىماق­تاستىق باعىتىنداعى قىزمەتىن دامىتۋدا ناقتى قولدانىس تاۋىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىمدى ينتەرناتسيونالداندىرۋ ستراتەگياسىندا كورسەتىلگەن­دەي, ەلىمىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرى الەم­­­دىك ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىنە تەرەڭ ينتەگراتسيالانۋعا ءتيىس. تاعىلىمدامادان العان تاجى­ريبەم ءدال وسى ستراتەگيالىق باعىتقا ساي كەلەدى جانە ونىڭ تابىستى جۇزەگە اسۋىنا ءوز ۇلەسىمدى قوسىپ وتىرمىن. اتالعان عىلىمي تاعىلىمداما ماعان كاسىبي ءوسۋ, عىلىمي ىزدەنىس پەن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى تاجىريبە سىيلادى.

قۇس ءونىمىنىڭ فيزيكالىق-حيميالىق زەرتتەۋ ءادىسىن يگەردىم

اسەل پاريتوۆا:

– مەن يزرايل ەلىندە نەگەۆ جانە تزافون اۋىلشارۋاشى­لىق عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىن­دا 6 اي تاعىلىم­­دامادان ءوت­تىم. وسىندا يزرايل ەلىنە تانىمال كوپتەگەن پروفەسسور­دىڭ ءدارىسىن تىڭداپ, سدە بوكەر قۇس شارۋا­شىلىعىندا, ازىق ءوندى­رۋ زاۋى­تىندا, اسشاياندار وسى­رەتىن ستارتاپ شارۋا­شىلىقتا, بەن-گۋريون ۋنيۆەر­سي­تەتى­نىڭ اۋىلشا­رۋا­شى­لىق بيوتەحنولوگياسى زەرتحاناسىندا تاجىريبەدە بولدىم. تاعىلىمداما ۆەتەريناريا, مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ تەحنولوگياسى, تاعام قاۋىپسىزدىگى سالا­سىنداعى تەوريالىق ءبىلىمىم مەن پراك­تيكالىق داعدىمدى شىڭداۋعا كومەك­تەستى. سونىمەن بىرگە حالىقارالىق ستاندارتتار­عا ساي وزىق تەحنولوگيالار مەن ادىستەردى ۇيرەنۋگە, بەدەلدى عىلىمي زەرتحانالاردا جۇمىس ىستەۋگە, شەتەلدىك عالىمدارمەن بىرگە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جاساپ, رەتسەنزيالاناتىن جۋرنالدار­عا عىلىمي ماقالالار جازۋعا مۇمكىندىك الدىم. تاعىلىمداما ءوتۋ بارىسىندا 1 اي ازىق ءوندىرۋ زاۋىتىندا ازىق ءوندىرۋدىڭ وزىق تەحنولوگيالارىمەن, قۇس, بالىق پەن مال ازىعىنىڭ سىڭىمدىلىگى مەن قاۋىپسىزدىگىن جاقسارتۋ ءۇشىن ەكسترۋزيا كەزىندە قورەك­تەنۋ­گە قارسى فاكتورلاردى جويۋ ارقىلى قورەكتىك زاتتاردى وڭتايلاندىرۋ, جوعارى قۇندى ونىمدەردى جاساۋ ءۇشىن قايتا وڭدەۋ جانە ءونىمنىڭ كونسيستەنتسياسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وندىرىستەگى ساپانى باقىلاۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيە­لە­رىنىڭ قىزمەتىن مەڭگەر­دىم. وسىدان كەيىن ءۇش اي بويى سدە-بوكەر قۇس شارۋاشىلى­عىن­دا قۇس ونىمدەرىن ءوندىرۋ تەحنولوگياسىمەن, سونىڭ ىشىندە قۇس اۋرۋلارىن ەرتە انىقتاۋ ءۇشىن جاساندى ينتەللەكتىنى, تۇرعىن ءۇي جاعدايلارى مەن جەمدى باقىلاۋعا ارنالعان ينتەرنەتى (IoT) بار سەنسورلى داتچيكتەردى قولدانۋ, برويلەر وسىرۋگە ارنال­عان تورعا نەگىزدەلگەن تەحنولوگيالاردى, تازارتىلعان سۋدى جانە قالدىقتاردى كادەگە جاراتۋ ءۇشىن ينسينەراتورلاردى پايدالانۋ ءادىسىن ۇيرەندىم. بەن گۋريون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق بيوتەحنولوگيا زەرت­حاناسىندا قۇس ونىمدەرى­نىڭ فيزيكالىق-حيميالىق زەرتتەۋ ءادىسىن يگەردىم. سونىڭ ىشىندە ەتتىڭ تاعامدىق قۇندىلىعىن, امينقىشقىلدارىنىڭ قۇرا­مىن حروماتوگرافيالىق ادىستەر­مەن زەرتتەۋدى ۇيرەندىم. تاعى قوسىپ ايتارىم, بەن-گۋريون ۋني­ۆەر­­سيتەتىندە وتكەن سۋ قاۋىپ­سىزدىگى مەن ساپاسى بويىنشا حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىنا قاتىسىپ, ءوزىمنىڭ بالىق ونىمدەرىنىڭ قاۋىپسىزىدىگى بويىن­شا باياندامامدى قورعادىم. سونىمەن قاتار تاعىلىمداما­دان ءوتىپ كەلگەننەن كەيىن 2023–2025 جىلدارى جاس عالىمداردى گرانت­تىق قارجىلاندىرۋ باي­قاۋىنا قاتىسىپ, سيمبيوتيك رەتسەپتۋراسى نەگىزىندە جاسالعان ەكسترۋدتالعان تولىققۇندى بالىق ازىعىن ءوندىرۋ بويىنشا عى­لى­مي جوبا ۇتىپ الدىم. قازىر اۋىلشارۋاشىلىق ازىق ءوندىرۋ تەحنولوگياسى, قۇس جانە بالىق شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ساپاسى بويىنشا ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقىپ, ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتارعا اكادەميالىق حات, تاعام قاۋىپ­سىز­دىگىنىڭ زاماناۋي ادىستەرى پاندەرىنەن ساباق بەرەمىن.

ءتۇيىن ءسوز: قوعامدى ىلگەرىلەتەتىن باستى قوزعاۋشى كۇش – عىلىم. الەمدەگى كەز كەلگەن دامىعان ەلدىڭ تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, عىلىم ەكونوميكانىڭ دامۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەرى ءسوزسىز. «بولاشاق» جانە «500 عالىم» باعدارلاماسى ارقىلى شەتەلدەن وقىپ كەلگەن ءار عالىم ءوز سالاسى بويىنشا جاڭالىق اشىپ, ەل عىلىمىنا تيتتەي دە بولسا ۇلەس قوسسا, قۇبا-قۇپ. كەشەگى الاش ارىستارى ىنتىزار بولعان وزىق ەلدەردە ءبىلىم الۋ ارمانى بۇگىنگى قازاق جاستارىنىڭ باعىنا بۇيىرىپ وتىر. ال سول مۇمكىندىكتى قاستەرلەپ, ەل ءۇمىتىن اقتاۋ دا سول جاستاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە ساياتىن ءىس. 

دايىنداعان –

دۇيسەنالى الىماقىن,

«Egemen Qazaqstan»