جازۋشى ەڭبەگى
تولستوي تەحنيكا اتاۋلىنى اسا جاقتىرا قويماعان. بىراق جازۋ ماشينكاسىنا كەلگەندە الدىنا جان سالماعان. ويتكەنى ول كوشىرمە سانىن كوبەيتىپ, جۇمىس قارقىنىن تەزدەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. ءسويتىپ وركەنيەتتەن قاشىق تۇرۋدى ماقسات ەتكەن جان جايلاۋى – ياسنايا پوليانادا «رەمينگتون» ماشينكاسى پايدا بولدى. تولستوي سول ماشينكانىڭ كومەگىمەن قولجازباسىنىڭ ءار بەتىن بەس-ون مارتە قايتا تۇزەتىپ وتىردى. بۇل ىسكە ونىڭ بۇكىل اۋلەتى جۇمىلا كىرىستى.
جازۋشىنىڭ توقسان تومدىعىن شىعارعان رەداكتورلاردىڭ ەسەپتەۋىنشە, تولستويدىڭ تۇزەتۋلەرىن, كوشىرمەلەرىن ىسىرا تۇرىپ, تەك باسپا تاباقتارىن الساق جانە ونى جازۋشىلىققا جۇمساعان الپىس جىلعا بولسەك, تولستوي جىلىنا كەمىندە ەلۋ باسپا تاباق جازعان بولىپ شىعادى. بۇل – ايىنا ءتورت تاباقتان ارتىق. ونىڭ كەم دەگەندە جارتىسى كوركەم شىعارمالار, قالعانى – حاتتار مەن كۇندەلىكتەر. دەمەك, تولستوي جىل سايىن 20–30 باسپا تاباق ارالىعىندا جازعان.
اسىلىندا تولستويدى ەڭبەك رۋحى بيلەپ تۇرعان. دەمالىس دەگەندى بىلمەيدى. ءبىر دۇنيەنى بىتىرسە, دەرەۋ ەكىنشىسىنە كىرىسەدى. ال ارادا ءۇزىلىس تۋسا, قاتتى قينالىپ, جۇيكەسى سىر بەرە باستايتىن. «سوعىس جانە بەيبىتشىلىكتەن» كەيىنگى جىلدار تولستوي ءۇشىن وتە اۋىر سوققان. وي كوپ, جوسپار مول, بىراق جۇمىس جۇرمەيدى. 1870 جىلعى 9 جەلتوقساندا جازۋشىنىڭ جارى سوفيا اندرەەۆنا ءوز كۇندەلىگىندە بىلاي جازادى:
«بۇل ۋاقىتتاعى ارەكەتسىزدىك, مەنىڭشە, اقىل-وي تىنىسى ونى قاتتى قينادى… كەيدە شابىت كەلدى دەپ قۋانادى. كەيدە ۇيدەن جانە وتباسىنان جىراقتا جۇرگەندە, ەسىنەن ايىرىلىپ قالامىن با دەپ زارەسى ۇشادى».
ال تولستوي سول كۇندەرى فەتكە:
«السىزدىك, ەشتەڭە كەرەك ەمەس, تىنىشتىق قانا كەرەك, ال ول – جوق» دەپ حات جولدايدى.
اقىرى ءوزىن پەداگوگيكاعا بۇرۋ ارقىلى قۇتقاردى. «الىپپەنى» جازا باستايدى.
تولستوي ەشقاشان قوعامعا قاتىسى جوق ىسپەن اينالىسۋدى بىلمەگەن. ءوزى كاسىبي جازۋشى دا, جۋرناليست تە ەمەس, بىراق قوعامداعى ءار قوزعالىستى ءجىتى باقىلاپ, بارىنە ءۇن قاتاتىن بولعان. ماڭىزدى دۇنيەنىڭ ەشقايسى ونىڭ قاتىناسىنسىز وتپەۋى كەرەك دەپ ەسەپتەگەندەي. قىرىم سوعىسى ءجۇرىپ جاتقاندا ول سەۆاستوپولگە بارىپ, اسكەري اڭگىمەلەر جازدى. ي. تۋرگەنەۆتىڭ «اكەلەر مەن بالالارى» جونىندە داۋ شىققاندا «ەكى گۋساردى» جازا قويدى. ايەل تەڭدىگى ءسوز بولا باستاعاندا «وتباسىلىق باقىتتى» دۇنيەگە اكەلدى.
وسىلايشا «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك», ءى پەتر تۋرالى باستالعان رومان, «اننا كارەنينا», «ارىلۋ», حالىققا ارنالعان اڭگىمەلەر, «قايتا ءتىرىلۋ» – ءبارى دە تولستويدىڭ ءوز زامانىنىڭ ىستەرىنە تىكەلەي ارالاسۋىنان تۋعان. ونىڭ شىعارماشىلىعى تۇتاس ءبىر تاريحي تاكتيكا مەن ستراتەگيالىق ويلاۋدىڭ ناتيجەسى ەدى.
جاس قالامگەرلەرگە كەڭەس
تولستوي ادەبي جۋرنالداردى قاداعالاپ, جاڭا شىققان دۇنيەلەر جايىندا فەتپەن, تۋرگەنەۆپەن, نەكراسوۆپەن, لەسكوۆپەن, گريگوروۆيچپەن جانە باسقا دا قالامگەرلەرمەن پىكىر الماسىپ وتىراتىن. XIX عاسىرداعى جازۋشىلاردىڭ اراسىندا ءبىر-بىرىنە اياقتالماعان شىعارمالارىن جولداپ, حات ارقىلى كەڭەس قۇرۋ ءداستۇرى بار ەدى.
بۇعان قوسا, لەۆ نيكولاەۆيچكە جاس قالامگەرلەر ءجيى حات جازىپ, جازعاندارىن وقىپ بەرۋدى, كەڭەس ايتۋدى, جارىق كورۋىنە جاردەمدەسۋدى سۇرايتىن. تولستوي ولاردى قۇر «بارەكەلدىمەن» قايتارماي, جولدانعان قولجازبا تۋرالى شىن نيەتىن ايتاتىن, كەمشىلىگىن دە جاسىرماي كورسەتەتىن. ەگەر شىعارما ۇناسا, جۋرنالعا ۇسىنىپ قانا قويماي, ءوز قولىمەن وڭدەپ, ارتىعىن كۇزەپ, كەم-كەتىگىن ءوزى تولىقتىرىپ تۇزەپ بەرەتىن. ال كەيبىر اۆتورلارعا ادەبيەتتى مۇلدە قويىپ, باسقا جول ىزدەۋدى ۇسىنادى.
مىنە, تولستويدىڭ جاس قالامگەرلەرگە ايتقان كەڭەسى. ەشكىم بىردەن قابىلداي قويمايتىن, قابىلداسا دا بىردەن جۇزەگە اسىرا المايتىن ۇسىنىس:
«البەتتە, تاستاڭىز (جازۋدى)! مۇنى مەن بارلىق جاس جازارماندارعا ايتىپ ءجۇرمىن. بۇل قاراپايىم كەڭەسىم. قازىر جازاتىن زامان ەمەس. ادال ءىس قىلىپ, ءومىردى تۇزەپ, ءوز ۇلگىڭمەن وزگەگە ءجون سىلتەۋ كەرەك. شالدىڭ ءسوزىن تىڭداساڭىز, ادەبيەتتى تاستاڭىز. ماعان ءبارىبىر! ەرتەڭ ولەم دە قالام... ال سىزدەرگە, جاڭا باستاعاندارعا, ۋاقىتتى بەكەر وتكىزىپ, ءناپسىنىڭ جەتەگىنە ەرۋدىڭ قاجەتى جوق».
بۇل سوزدەردى لەۆ تولستوي 1890 جىلدىڭ 20 جەلتوقسانىندا ادەبيەتشى, قوعام قايراتكەرى ءارى مەمۋارشى الەكساندر جيركەۆيچپەن اڭگىمە بارىسىندا ايتقان. ول كەزدە تولستوي 62 جاستا ەدى جانە ءوزىنىڭ ايگىلى «رۋحاني تۇلەۋىنەن» ءوتىپ, جازۋشىلىققا دا جاڭا كوزقاراسپەن قاراي باستاعان. ونىڭ ويىنشا, ادەبيەت وقىرماندى رۋحاني وياتۋعا قىزمەت ەتپەسە, وندا ول – مۇلدە قاجەتسىز ونەر.
ول ءوزى دە جاستاۋ كەزىندە كەيدە كۇمانعا بەرىلىپ, جازۋدى تاستاپ قوياتىن. ونداي شاقتاردا كوبىنە اڭ اۋلاپ, قوجالىق شارۋاسىن جۇرگىزەتىن. وسىنداي «تىنىش» كەزەڭدەردىڭ بىرىندە, 1859 جىلدىڭ 24 قازانىندا تولستوي دوسى افاناسي فەتكە بىلاي دەپ جازعان:
«كەيدە اياق استىنان ۇلى ادام بولعىم كەلىپ كەتەدى دە, ءالى كۇنگە دەيىن سول كۇيگە جەتپەگەنىم جامان اشۋلاندىرادى. ءتىپتى تەزىرەك تۇرىپ كەتۋگە نەمەسە استى تەزىرەك ىشە سالۋعا تىرىساسىڭ, تەك باستاسام ەكەن دەپ».
ال ەندى 1853 جىلى تولستوي كۇندەلىگىندە, ءوزى ءالى جاس قالامگەر سانالعان شاعىندا, وزىنە بەرگەن كەڭەسى:
«جاز. ءبىرىنشى, اۋەلى قولجازبانى جوبا قىلىپ, ويدى ورنى مەن دالدىگىنە قاراماي ءتۇسىر; ەكىنشى, قايتا كوشىر, ارتىقتىڭ ءبارىن الىپ تاستاپ, ءار ويعا ءوز ورنىن بەر; ءۇشىنشى تاعى ءبىر كوشىرىپ, بارلىق ءتىل كەمشىلىگىن تۇزەت».
قالامگەردى زامان تۋدىرادى
1860 جىلى تولستوي ە. كوۆالەۆسكيگە جازعان حاتىندا بىلاي دەيدى: «دانالىق – نە ىستەۋ كەرەكتىگىن بىلۋدە ەمەس, ودان بۇرىن جانە ودان كەيىن نە ىستەۋ كەرەكتىگىن بىلۋدە». بۇل حيكمەتتى, بالكىم ونەردى تولستوي ايرىقشا مەڭگەرگەن. ول ءومىردىڭ كەز كەلگەن قۇبىلىسىنىڭ الدىندا نە بولاتىنىن ءھام ونىڭ ناتيجەسى قانداي بولاتىنىن جاقسى بىلگەن. ايتالىق, ءوزى مۇرات تۇتقان – الەمدىك ماحاببات يدەياسىن الايىق. ماحابباتتى سىيلايتىن – قۇداي. ادام قۇدايدى ەشقاشان تولىق تانىپ بىلە المايدى. تولستوي دا تانىپ بىلمەگەن. بىراق ول ادامنىڭ قۇدايدى تانىپ بىلگەنگە دەيىنگى جاعدايىن, تانۋعا تالپىنا باستاعان ءحال-كۇيىن جاقسى ءبىلدى. جانە قۇدايدى تولىق تانىعاننان كەيىنگى وزگەرىستى انىق بولجادى.
وسى ورايدا بوريس ەيحەنباۋم تولستويدا تاكتيكالىق داعدى قاتتى دامىعانىن ايتادى. ول كەز كەلگەن قۇبىلىستىڭ قاي جاقتان جانە نەنى مۇرات ەتىپ كەلە جاتقانىن تۇيسىكپەن سەزگەن دەيدى. ونىسىن تولستويدىڭ ەكىنشى, رۋحاني ءومىرى باستالعان كەزدەگى جازبالارىنان انىق اڭعارامىز. ول ءومىر باقي مىنەز كەسەلدەرىمەن, ياعني ءناپسى كۇشىمەن كۇرەسىپ ءوتتى. ول جاي عانا كۇرەس ەمەس, بۇل – سوعىس. «تابىلدى ءوز بويىمنان ەكى دۇشپان: ءبىرى ىشتەن بولعاندا, ءبىرى تىستان» دەمەي مە ءماشھۇر ءجۇسىپ؟! تولستوي وسى ەكى دۇشپانىنىڭ ايلا-ءتاسىلىن ابدەن مەڭگەرگەن. سوعان قارسى قارىمتا شابۋىلداردى دا ۇنەمى جاساپ وتىرعان. كەي كەزدە ونىڭ ويعا العان شارۋاسىن الگى ىشكى-سىرتقى دۇشپاندارى دا بىلمەي قالعان سياقتى كورىنەدى. مۇنداي قاسيەت جازۋشىلىق قىراعىلىققا تىكەلەي وڭ اسەر ەتەدى. وسى قابىلەتكە ونى, ءسوزسىز, تۋعان زامانى, وسكەن ورتاسى جەتكىزدى.
«پايعامبارلاردا وتان بولمايدى» دەگەن, راسىندا, اسىل ءسوز. ولار ادامزاتقا ورتاق تۇلعالار. تولستوي دا سونداي. ول ءوزىن ورىسقا عانا ەمەس, الەمگە كەرەكپىن دەپ ەسەپتەدى. ول قوعامداعى بارلىق قۇبىلىس ءۇشىن ءوزىن جاۋاپتى سەزىندى. «پيراميدالاردىڭ توبەسىنەن ماعان قىرىق عاسىر قاراپ تۇر» دەۋى وسىنى ايعاقتايدى. ءتىپتى «مەن توقتاسام, بۇكىل الەم قۇريدى» دەگەنى دە – تۇيسىك قانا ەمەس, داۋىردەن, تاريحتان تۋىنداعان مۇرات دەيدى تولستويتانۋشىلار. بۇل ۇستانىمىنان كوپ ادام پايعامبارلىق قاسيەتتى كوردى, كەيبىرەۋلەر پاڭدىق دەپ, جيىركەندى . م. گوركيدىڭ: «ونىڭ شەكتەن تىس ۇلعايعان تۇلعاسى – عاجايىپ, ءتىپتى ءبىر جاعىنان ۇسقىنسىز» دەگەنى دە سوندىقتان بولار.
