جارمەڭكە جۇيەلى قالىپتاسقانعا دەيىن بوكەيلىك قازاقتارى مالىن ورال, گۋرەۆ, استراحان, ساراتوۆ, باسقا قالالارداعى ورىس جارمەڭكەلەرىنە اپاراتىن. جۇزدەگەن شاقىرىمعا ايداعان مال جۇدەپ, ارىقتاپ كەتەتىن. ءارى جول تورىعان قاراقشى دا ساۋدا كەرۋەندەرىن ۇلكەن شىعىنعا ۇشىراتاتىن. ۇزاق جول ارتىق شىعىن, قوسىمشا ەڭبەك ەدى. ءارى قازاقتار رەسەي كوپەستەرىنە مالدى ارزان باعاعا وتكىزۋگە ءماجبۇر بولدى. وسىنداي ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك قيىندىق تۇسىندا جاڭگىر حان وردادا تۇراقتى ساۋدا ورتالىعىن قۇرۋدى قولعا الدى. ءسويتىپ, وردادا جارمەڭكە ۇيىمداستىرۋعا رەسمي رۇقسات الىندى.
حان جارمەڭكەسى 1832 جىلدان باستاپ ستاۆكادان ءتورت شاقىرىم جەردە, جىلىنا ەكى رەت – كوكتەم مەن كۇزدە تۇراقتى جۇمىس ىستەدى. 1870 جىلى جارمەڭكەنى ورتالىقتان 35 شاقىرىم قاشىق ورنالاسقان احۋن ەلدى مەكەنىنە كوشىرۋ ۇسىنىلىپ, قازىنادان بولىنگەن 56 161 سومعا 316 لاۆكاسى بار 12 ۇلكەن كورپۋس سالىندى.
حان ستاۆكاسىنداعى جارمەڭكە ەكونوميكانى دامىتتى, حالىقارالىق ساۋدا قاتىناستارىن جانداندىردى, قازاق دالاسىندا كاسىپكەرلىك نەگىزدەرى قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتى. جارمەڭكەگە قاتىسقان ساۋداگەرلەر قازاق دالاسىنداعى ەكونوميكالىق جاڭعىرۋدىڭ تىرەگى بولدى. ولار تەك تاۋار تاسىمالداۋشى ەمەس, جاڭا يدەيا مەن مادەنيەتتى جەتكىزۋشى, ايماقتار اراسىنداعى ەكونوميكالىق كوپىر قىزمەتىن اتقاردى. ساۋداگەرلەردىڭ قۇرامى ءارتۇرلى ۇلت پەن الەۋمەتتىك توپتان تۇردى. نەگىزگى دەلدالدار, حان ستاۆكاسىنا رەسەي تاۋارلارىن اكەلۋشىلەر – تاتارلار مەن ورىس كوپەستەرى بولسا, قازاق ساۋداگەرلەرى – مال, تەرى, ءجۇن, كيىز جانە ەت ونىمدەرىن ساتۋشىلار ەدى. ال بۇحارا مەن حيۋا ساۋداگەرلەرى شىعىس ماتالارى مەن زەرگەرلىك بۇيىمداردى جەتكىزەتىن.
قازاق دالاسىندا, اسىرەسە بوكەي ورداسىندا جاڭگىر حان تۇسىندا (1823–1845) رەسەي يمپەرياسىنىڭ ۇلگىسىندە گيلديالى ساۋداگەرلەر ينستيتۋتى بولدى. بۇل جۇيە كوپەستەردىڭ م ۇلىك جاعدايى مەن ساۋدا اينالىمىنا قاراي ءۇش توپقا بولىنەتىن.
1-گيلديا كوپەستەرى – ساۋدا اينالىمى وتە ۇلكەن, شەتەلمەن ساۋدا جاساۋعا قۇقىلى, ەڭ باي جانە ىقپالدى توپ بولدى. ولارعا بانك نەسيەلەرىنە, ءىرى جارمەڭكەلەرگە, قالادا ءۇي يەلەنۋگە رۇقسات بەرىلدى. ادەتتە, اتاقتى تاتار كوپەستەرى, ورىس كوپەستەرى وسى توپقا جاتتى.
2-گيلديالى – ورتا دارەجەلى كوپەستەرگە ىشكى رەسەيدە گۋبەرناارالىق ساۋدا جاساۋعا رۇقسات ەتىلدى. كەيبىر جاعدايدا, بەلگىلى ءبىر كاسىپورىن يەلەرى دە وسى توپقا ەندى.
ال 3-گيلدياعا شاعىن اۋقىمدى, كوبىنە جەرگىلىكتى ساۋداگەرلەر – قولونەرشىلەر, بازار ساۋداگەرلەرى, جارمەڭكەلەرگە قاتىساتىن قاراپايىم كوپەستەر جاتاتىن. اۋىلدىق جەردە ءجيى كەزدەسەتىن قازاق, تاتار, باشقۇرت اراسىنان شىققان ساۋداگەردىڭ كوبى وسى توپقا سانالدى.
جاڭگىر حاننىڭ رەفورماسى ارقاسىندا ساۋدا دامىپ, گيلديالى كوپەستەر قاتارى ارتتى. ارحيۆ پەن مۇراعات دەرەكتەرىندە ءحىح عاسىردىڭ 30-60 جىلدارىندا جارمەڭكەگە قاتىسقان بىرقاتار ساۋداگەردىڭ اتى-ءجونى كەزدەسەدى.
وردادا حاننىڭ شاقىرۋىمەن ساۋدا ىسىمەن اينالىسىپ, ۇلكەن كاپيتال جيناعان ساۋداگەر – تامبوۆ گۋبەرناسىنىڭ 3-گيلديا كوپەسى دانيلو مەدۆەدەۆ بولاتىن. ول اۋەلى ستاۆكادا اعاشتان ءۇي تۇرعىزعاندارعا قۇرىلىس ماتەريالىن ساتىپ, شارۋاسىن دوڭگەلەتكەن. قۇرىلىس قارقىنى باسەڭدەگەن سوڭ باۋ-باقشا ءوسىرىپ, جۋا, قيار, قىزاناق ساتۋمەن شۇعىلداندى. قوسىمشا قۇس شارۋاشىلىعىمەن دە اينالىسىپ, تاۋىق پەن قاز ەتىن, جۇمىرتقاسىن ساتىپ, پايداعا كەنەلدى. سونىمەن قاتار د.مەدۆەدەۆ مەشىتقۇم, سەيىتقالي, جەتىباي سياقتى اۋىلداردى ارالاپ, تۇرمىستىق زاتتاردى مالعا ايىرباستاعان. مىسالى, ساماۋرىن – 4-5 قويعا, 1 قاداق ءشاي 2 قويعا تەڭ بولىپتى. حاننىڭ ۇسىنىسىمەن د.مەدۆەدەۆ دۇكەن-لاپكە, قويما سالاتىن قۇرىلىس ماتەريالىن, اعاش پەن تەمىر بۇيىمدارىن اكەلىپ ساتىپ, جارمەڭكەنىڭ اشىلۋىنا ۇلەس قوستى. سونىمەن قاتار جارمەڭكە كەزىندە جىبەك جانە قاعاز بۇيىمدارىن, ماتا, شاي, قانت, تەمىر زاتتاردى, نان, س ۇلى, باسقا دا تۇرمىستىق تاۋارلاردى تاسىمالداعان.
وردا جەرىندە الىپساتارلىقپەن اينالىسقان ساۋداگەرلەر تەز بايىپ, توۆار اينالىمىن بىرنەشە ەسە ۇلعايتقان. 3-گيلديا كوپەسى د.مەدۆەدەۆ العاشقى كاپيتالى – 20 كۇمىس ءرۋبلىن 20 جىل ىشىندە 25 مىڭ رۋبلگە جەتكىزدى. استراحاندىق كوپەس د.يزمايلوۆ جەكە ساۋدا جۇرگىزۋدى 1817 جىلى باستاپ, ءبىر جىلدىڭ ىشىندە يەلىگىندەگى 64 000 رۋبل ساۋدا اينالىمىن 1 195 000 رۋبل دەڭگەيىنە دەيىن كوتەردى. وسى اقشانىڭ 250 000 ءرۋبلى – جەكە كاپيتالى ەدى.
ساراتوۆ گۋبەرناسىنىڭ 3-گيلديا كوپەسى فيليپپ جيتكوۆتىڭ بىرنەشە ساۋدا نۇكتەسى مەن قويما بولمەسى بولعان. ول جارمەڭكە كەزىندە جىبەك, قاعاز جانە تەرى بۇيىمدارىن, استىق, اعاش جانە كومىر تاسىمالداعان. ول حان شاقىرعان العاشقى ورىس ماماننىڭ ءبىرى ەدى. 1830–1840 جىلدارى وردادا ءدارىحانا مەن وقۋ-اعارتۋ ءىسىن ۇيىمداستىردى. قازاق تىلىنە ۇيرەنىپ الىپ, جەرگىلىكتى حالىقپەن جاقسى قارىم-قاتىناس جاساعان.
تاتار كوپەسى عابدوللا راحماتۋللين دە وردادا ءىرى دۇكەندەر مەن ءوندىرىس ۇيىمداستىرعان. جاڭگىر حاننىڭ سەنىمىنە كىرگەن ءىرى ساۋداگەر ورداداعى ءىرى دۇكەندەرگە يەلىك ەتىپ, تۇرمىستىق تاۋارلار مەن كيىم-كەشەك ساتۋمەن اينالىستى. جاڭگىر حاننىڭ كەيبىر باستاماسىن قارجىلاي قولدادى. قازاقشا, ورىسشا, تاتارشا سويلەپ, ول دا حالىقپەن تىعىز ارالاسقان.
قازاندا قىزمەت ەتكەن تاعى ءبىر تاتار حابيب حۋجاسەيىتوۆتىڭ ساۋدا نۇكتەسى, قويما بولمەسى بولعان. ول ورداعا جىبەك جانە قاعاز بۇيىمدارىن, شاي, قانت, نان جانە ءتۇرلى ىدىس-اياق تاسىعان.
وردادا بىرنەشە دۇكەن ۇستاعان ءىرى ساۋداگەر افلاتون ۋرازوۆتىڭ حان ستاۆكاسىنىڭ وزىندە 5 ءۇيى بولعان. ول ماسكەۋ, استراحان قالالارىنان حالىقتىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىنا قاجەتتى زاتتاردى تاپسىرىسپەن الدىرىپ وتىرعان.
ءۋاليوللا مينكين ەسىمدى تاتار ساۋداگەرى حان ستاۆكاسىنا قازان گۋبەرناسىنىڭ شىردان اۋىلىنان كەلگەن. ول وردا تۇرعىندارىنان تەرى مەن ءجۇن جيناپ, استراحانعا تۇيە كەرۋەنىمەن جەتكىزىپ, ودان ءارى پاروحودپەن نوۆگورودقا دەيىن اپارىپتى. تاپقان پ ۇلىنا حان ستاۆكاسىنان اعاشتان ءۇي تۇرعىزعان. سول ءۇيىنىڭ جانىنان بىرنەشە دۇكەن دە سالدىرعان.
مۇستافا جولامانوۆ – بەرىش رۋىنىڭ ەسەن تايپاسىنان شىققان قازاق ساۋداگەرى, ونىڭ 3 ساۋدا نۇكتەسى, 1 قويما بولمەسى بولعان. ول قاعاز بۇيىمدارىن ساتىپ, دۇكەندەردى جالعا بەرگەن. حان ستاۆكاسىندا تۇرىپ, وسىندا 1881 جىلى 78 جاسىندا دۇنيە سالعان.
بايباقتى رۋىنان شىققان قازاق ساۋداگەرى ەرالى يتەسوۆتىڭ دە 2 ساۋدا نۇكتەسى بار ەكەن. ول دا قاعاز بۇيىمدارىن ساتىپ, دۇكەندەردى جالعا بەرىپتى. الاشا رۋىنان شىققان قازاق ساۋداگەرى بەگايدار قاراباسوۆ ۇساق-تۇيەك جانە ۇن ساۋداسىمەن اينالىسقان, ءبىر لاپكەلەسى. ال بەرىش رۋىنان شىققان بەكەتاي شونعاەۆ ەسىمدى قازاق ساۋداگەرى دە 1 لاپكەدە قاعاز بۇيىمدارى مەن ۇساق زاتتار ساتىپتى.
بوكەي ورداسىنداعى استىق ساۋداسىمەن سۆەشنيكوۆ, پورتكوۆ جانە قاراۋىلقوجا باباجانوۆ اينالىسقان. ولار بوكەيلىكتىڭ بەلگىلى ءبىر اۋماعىن وزىنە قاراتىپ, استىق پەن ونىڭ ونىمدەرىن ساتۋ ىسىندە مونوپوليا ورناتۋعا تىرىسقان.
سول كەزدەرى وردادا ساۋدا اينالىمى ارتۋىمەن قاتار, كوپتەگەن كاسىپ ءتۇرى پايدا بولدى. ساۋداگەرلەر تەك ساۋدامەن شەكتەلمەي, قوعامعا قاجەتتى قىزمەت تۇرلەرىن العاش ۇيىمداستىرعان جاندار ەدى. ولاردىڭ العاشقى بۋىنى دۇكەن مەن لاپكە اشتى, قويما سالدى, كەيىن قوناقۇي, مونشا, ناۋبايحانا پايدا بولدى, ماي شايقاپ, سابىن قايناتاتىن, تەرى يلەيتىن وندىرىستىك كاسىپورىندار ىسكە قوسىلدى. بۇل حالىقتىڭ قاجەتىن وتەۋمەن قاتار, قوعامدا كاسىپكەرلىك مادەنيەتتىڭ تامىر جايۋىنا ىقپال ەتتى.
حان ورداسىندا تۇرعان گريگوري مەدۆەدەۆ ەسىمدى ورىس كوپەسى ماي مەن سابىن شىعاراتىن, تەرى يلەيتىن شاعىن تسەحتار اشتى. ول دا جاڭگىر حانمەن تىعىز بايلانىستا بولدى. كەي دەرەكتە جاڭگىر حان ونىڭ كاسىبىن قولداپ, جەر ءبولىپ بەرگەنى جازىلعان. وندىرىلگەن ماي, سابىن, تەرى بۇيىمدارى قازاق اۋىلدارىنا, كورشى ايماقتارعا ساتىلدى. ونىڭ كاسىبىندە جەرگىلىكتى قازاقتار جالدانىپ جۇمىس ىستەدى – بۇل قازاق جەرىندەگى جۇمىسشىلاردىڭ العاشقى تولقىنى ەدى.
پاۆەل ەپيفانوۆ تا وردادا ساۋدامەن اينالىسقان, گيلديا دارەجەسى بار كوپەستىڭ ءبىرى ەدى. ونىڭ ساۋدا نۇكتەلەرىندە تۇز, كەروسين, سىرىڭكە سياقتى كۇندەلىكتى حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار ساتىلعان. ءوزىنىڭ جەكە ناۋبايحاناسى دا بولىپتى. وردا قازاقتارى ونى «بانكى بالا» دەپ اتاپتى – ويتكەنى قولى اشىق, قارىزعا اقشا بەرگىش بولعان. ول قازاقتارعا تاۋاردى قارىزعا, ياعني جازىپ تا بەرەدى ەكەن.
قۇجاتتارعا كوز سالساق, 1861 جىلى كامىشين كوپەسى دوبرىنين وردادا مونشا سالۋ ءۇشىن ۋاقىتشا كەڭەسپەن شارتقا وتىرعان. ال 1862 جىلى 16 قازاندا 2-گيلديا كوپەستەرى دۋبوۆسكيلەر, شيشين, كالاشنيكوۆ ەسىمدى مەششاندار ۋاقىتشا كەڭەسپەن كەلىسىم جاساپ, حان ورداسىندا 2 قوناقۇي ۇستاۋعا, جارمەڭكەلەردە تارازىلار ورناتۋعا جانە قازىنا عيماراتتارىن جىلىتۋعا 250 ساجىن وتىن اعاشىن تاسىپ اكەلۋگە مىندەتتەنگەن.
ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ جارمەڭكەگە كەلۋشىلەر سانى ارتىپ, ولار وردادا تۇراقتى قونىستانا باستادى. ساۋداگەرلەردىڭ ستاۆكاعا تۇراقتاپ قالۋى دەموگرافياعا دا اسەر ەتتى. 1851 جىلعى دەرەكتە حان ورداسىندا: 346 قازاق, 193 تاتار, 120 ورىس, 13 باشقۇرت, 15 ارميان, سونىمەن قاتار 134 اسكەري كازاك بولعانى كورسەتىلگەن. 1841 جىلى حان ستاۆكاسىندا 41 ءۇي بولسا, 5 جىلدان كەيىن ءۇي سانى 89-عا جەتكەن. سونىڭ التاۋى – حاننىڭ يەلىگىندە, 4 ءۇي – سۇلتانداردا, ورىنبوردان شاقىرىلعان حان كانتسەليارياسىنىڭ ازيالىق شەنەۋنىكتەرىندە – 4, ورىستاردا – 10, قازان تاتارلارىندا – 12, ارميانداردا – 2, استراحاندىق كوپەستەردە – 5, قازاقتاردا – 41, كازاك وتريادتارىندا 2 ءۇي بولعان. سونىمەن قاتار 1846 جىلى وردادا 46 دۇكەن, ال 1851 جىلى 152 دۇكەن بولعان, سونىڭ 114-ءى اعاشتان جاسالعان.
بوكەي ورداسىنداعى جاڭگىر حان اشقان جارمەڭكە ءبىر عاسىرعا جۋىق جۇمىس ىستەپ, كەڭەس وكىمەتى بايلاردى كامپەسكەلەپ, جاپپاي ورتاقتاندىرۋ ساياساتىنا كوشكەن 1929 جىلى جابىلدى.
حان ستاۆكاسىنداعى جارمەڭكە – قازاق تاريحىنداعى العاشقى ساۋدا-ەكونوميكالىق رەفورما ناتيجەسىندە پايدا بولعان ەرەكشە قۇبىلىس. جارمەڭكە ەكونوميكاعا عانا ەمەس, ءبىلىم, مادەنيەت, حالىقارالىق قارىم-قاتىناس سالالارىنا دا سەرپىن بەردى. بۇگىندە بۇل تاريحي جارمەڭكە – ۇلتتىق تاريحتىڭ, مەملەكەتتىلىك پەن جاڭعىرتۋدىڭ ناقتى دالەلى.
پەريزات ەسقاليەۆا,
حان ورداسى تاريحي-مادەني, ارحيتەكتۋرالىق-ەتنوگرافيالىق مۋزەي-قورىعىنىڭ ادىستەمەشىسى
باتىس قازاقستان وبلىسى
