پرەزيدەنت ديپلوماتياسى: بەيبىت ساياساتتىڭ بەرەكەلى ناتيجەسى

جەر جۇزىندە بەيبىتشىلىك ورنىق­سا, ەكونوميكالىق احۋال جاقسا­رىپ, حالىقتىڭ تۇرمىسى تۇزەلەتىنى انىق. ويتكەنى سوعىس, جانجال, قاقتى­عىس سىندى قۇبىلىستار الەمدىك ەكونومي­كالىق تەتىكتەردى شايقالتىپ, نارىق­تىڭ تۇتاستىعىن بۇزادى. بۇگىنگى بيزنەس ءوزارا ءبىر-بىرىنە تاۋەلدى, ال ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى تىرەگى دە – وسى بيزنەس. سوندىقتان گەوساياسي تەكەتىرەستەردىڭ بولماعانى بارى­مىزگە ءتيىمدى. مەملەكەت باسشىسى بەيبىت­شىلىك پەن ءوزارا سەنىمدى نىعايتۋ ارقى­لى ەكونوميكالىق بايلانىستاردى كەڭەي­تۋدى كوزدەيدى. سول سەبەپتى الەم ەل­دەرىنىڭ ەشقايسىسىن تاڭداپ-تالعا­ماي, بارلىعىمەن تەڭ دارەجەدە قاتى­ناس ورناتىپ, حالىقارالىق تۇ­راق­­تىلىقتى ساقتاۋعا شاقىرىپ كەلەدى.

قىتاي – بەينەتكەشتىگىمەن, تابان­دى­لىعىمەن وزىق شىققان مەملەكەت. تىنىمسىز ەڭبەك ارقىلى بۇل ەل الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءىرى قوزعاۋشى كۇشىنە اينالدى. كولىك قۇراستىرۋ ءىسىن كەش باس­تاپ, از ۋاقىت ىشىندە كوش باسىنا شىعۋى دا حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ نازارىن اۋدارتتى. تەك اۆتوكولىك ەمەس, ەلەكترونيكا, تۇرمىستىق تەحنيكا, جەڭىل جانە اۋىر ونەركاسىپ, زاماناۋي تەحنولوگيالار سالاسىندا دا قىتاي بۇگىنگى تاڭدا جاھاندىق نارىقتان بەرىك ورىن العان. ءىرى دەرجاۆانىڭ نەگىزگى ەكسپورت باعىتتارى – اقش, گونكونگ, جاپونيا. ال ءوزى مۇناي, تەمىر, تابيعي گاز, التىن سىندى شيكىزاتقا تاۋەلدى بولعاندىقتان, بۇل رەسۋرس­تاردى وڭتۇستىك كورەيا, جاپونيا, اۋستراليا, اقش, گەرمانيا مەن تايۆاننان يمپورتتايدى. مۇنىڭ ءبارى الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوزارا تىعىز بايلانىس­تا ەكەنىن كورسەتەدى. سوندىقتان گەوسايا­سي تەكەتىرەستەردىڭ ءورشۋى ەشبىر ەلگە پايدا اكەلمەيدى. ساياسي تۇراقسىزدىق – ەكونوميكالىق وسىمگە كەپىلدىك بەرەتىن ينۆەستيتسياعا دا, بيزنەسكە دە, جالپى حالىقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە دە كەرى اسەرىن تيگىزەتىن فاكتور.

قازىر قىتاي قازاقستانعا ءبىراز ينۆەستيتسيا قۇيىپ, كوپتەگەن جوبانى جۇزەگە اسىرا باستادى. ويتكەنى ەلىمىز ىشكى تۇراق­تىلىق ساقتالعان بەيبىت مەكەن بولىپ تۇر. بيزنەسكە بەرەكە بەي­بىت­شىلىكتە داريدى. سول سەبەپتى ەلىمىزبەن جان-جاقتى سەرىكتەستىك قۇرۋدى كوزدەيتىندەر كوپ. جوعارىدا ايتقانداي الپاۋىت مەملەكەتتەر اراسىندا يمپورت جانە ەكسپورت جاسايتىن ىقپالداستىق قۇرعاندار بار. دەمەك بىزگە دە ساۋدا كەڭىستىگىنە كىرۋ ءۇشىن الدىمەن بايلانىس ورناتۋ كەرەك. پرەزيدەنتتىڭ شەتكە ساپارلارى وسى مۇددە ءۇشىن. ونىڭ ۇستىنە قازاقستان كوپ­تەگەن حالىقارالىق ۇيىمعا مۇشە مەملەكەت رەتىندە دە جاھاندىق ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا قاتىسا الادى. ال ەندى ولارمەن شىنايى قارىم-قاتىناس پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ارالاسۋى­مەن ىلگەرىلەپ كەلەدى. بۇعان دالەل – شەتەلگە ساپارلاردىڭ جەمىستى ءوتۋى.

ەلىمىزدە ىشكى ەكونوميكانى جاق­سارتۋ ماقساتىندا سىرتقى نارىققا شىعۋ جولدارى جاسالىپ جاتىر. ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» مەگاجوباسىن, ترانسكاسپي كولىك باعىتىن جانە «سولتۇستىك-وڭتۇستىك» ءدالىزىن اشۋ, ستراتەگيالىق پورتتار مەن لوگيس­تيكالىق ورتالىقتاردىڭ سەرىكتەس­تىك جەلىسى قۇرىلىپ جاتىر. ەۋرازيا­لىق كولىك باعىتىنىڭ اجىراماس بولىگى سانالاتىن قازاقستان ارقىلى حالىقارالىق تاۋار تاسىمالى رەتتەلمەك. ونىڭ بىزگە دە پايداسى زور. ول ءۇشىن ونداعان ميلليارد ينۆەس­تيتسيا سالىندى. كولىك-لوگيستيكا, پورت قىزمەتى جولعا قويىلىپ, مەملەكەت مول تابىس اكەلىپ جاتقان ەلدەر بارشىلىق. وسىنشا مۇمكىندىكتەر باردا قازاقستاننىڭ قول قۋسىرىپ قاراپ قالماۋى – زاڭدىلىق.

شىۇ-عا توراعالىق ەتكەندە «كوپ­جاقتى ديالوگتى نىعايتۋ – ورنىقتى بەيبىتشىلىك پەن دامۋعا ۇمتىلۋ» قاعيداتىن ەلىمىز بەكەر ۇستانبادى. ەلىمىز قىتايدىڭ ىشكى نارىعىنا ەنۋگە, سونداي-اق ۇيىمعا مۇشە ەلدەرمەن تاۋار اينالىمىن 3 ترلن دول­لارعا دەيىن جەتكىزۋگە نيەتتى. بۇل ماقساتتا شىۇ ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندە ناقتى ءىس-قيمىل جوس­پارى قابىلدانعان. ۇيىمنىڭ ەكونو­مي­­كالىق الەۋەتى جوعارى. سول مۇم­­­كىندىكتەردى ءمۇلت جىبەرمەي, تو­لىق­­قاندى پايدالانۋ ۇلكەن ەۋرازيا­لىق بەلدەۋگە اينالۋعا جول اشا­دى ءارى الەمدىك ساۋدا­نىڭ تۇ­راقتى ءوسىمىن قامتاماسىز ەتەدى.

شيكىزاتتى ءوندىرىپ قانا قوي­ماي, تەرەڭ وڭدەۋ تابىستىراق بولادى. قازىر عىلىمعا كوڭىل ءبولىنىپ, عالىمدارعا وڭدەۋ ءىسىن رەت­تەۋ مىن­دەتتەلگەن. ناتيجەسىندە, عى­لىم دا دامىپ, عالىمدارعا مول مۇم­كىندىك بەرىلىپ جاتىر. وزىمىزدەن شىققان شيكىزات وزىمىزگە ناقتى ءبىر زات بولىپ ورالاتىن. ەندى قازبا باي­لىقتارىمىز تەرەڭ وڭدەلەدى. پرەزي­دەنت اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن دە تەرەڭ وڭدەۋگە كوشىرۋدى ۇكىمەتكە تاپ­سىردى. جالپى, شيكىزاتتىڭ قاي ءتۇرى بولسىن, تەرەڭ وڭدەلمەيىنشە تاۋار تۇرلەرى كوبەيمەيدى. ىشكى سۇرانىس يمپورتتان ارىلمايدى. سوندىقتان وڭدەلگەننىڭ وزىمىزدەن ارتىلعانىن ەكسپورتتاۋ كەرەك. ەكسپورت پەن يمپورتتى رەتتەۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىمعا كوڭىل ءبولۋ قاجەت. ال قازاقستان شيكىزاتى مەن ونىمدەرىنە قىزىعۋشىلىق ارتىپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى جوعارى. مىسالى, الەمدەگى تيتان نارىعىنىڭ 11 پايىزى قازاق­ستانعا تيەسىلى بولسا, سول سياقتى اەرو­عا­رىشقا قاجەتتى تيتاننىڭ 20 پايىز­دان استامىن دا ءبىز قامتاماسىز ەتەمىز. وسكەمەن تيتان-ماگني كومبيناتى شيكىزاتتان دايىن ءونىم الادى. كەۋەكتى تيتان, تيتان قۇيمالارى مەن قورىتپالارىن شىعاراتىن بىردەن-ءبىر كاسىپورىن. قازاق تيتانى كەمە جاساۋ, ەنەرگەتيكا, اەروعارىش, مۇناي-گاز سالاسى مەن مەديتسينادا قولدانىلادى. دايىن ءونىم اقش, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, وڭتۇستىك كورەيا, ءۇندىستان جانە قىتايعا ەكسپورت­تالادى. بۇل كومبينات ون جىلدىقتا 25 ينۆەستيتسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋدى ماقسات ەتكەن. ال سول ءونىمنىڭ ءبارىن وتكىزەتىن سىرتقى نارىق كەرەك.

ق.توقاەۆ قاي ەلگە بارسا, سول مەملەكەت باسشىلا­رىنىڭ ءبارى قازاقستانعا دا كەلەدى. ەلىمىزدىڭ دامۋى­نا باسىمدىق بەرىلگەن ورنىقتى ماقساتتارى – ايقىن. ديپلوماتيانى بەرىك ۇستاناتىن پرەزيدەنتىمىزدىڭ پاراساتتىلىعىن اقش باسشىسىنىڭ ءوزى وڭ باعالادى. امەريكادا وتكەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ 80-سەسسياسىندا مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ سويلەگەن ءسوزى كوپشىلىكتىڭ قولداۋىنا يە بولدى. الماتىدا بۇۇ-نىڭ ورتا­لىق ازيا مەن اۋعانستان ءۇشىن ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى جونىن­دەگى وڭىرلىك ورتالىعى اشىلدى. «ورتالىق ازيا پليۋس» فورماتىندا ديالوگ جۇرگىزىلىپ جاتىر. پرە­زيدەنت تەكەتىرەستەردىڭ كەسىرىنەن بىلتىر الەمدەگى تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسياسى كولەمىنىڭ 1,5 ترلن دوللارعا دەيىن قىسقارىپ كەت­كەنىنە بۇۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ نازارىن اۋدارىپ, ديپلوماتيالىق قاتىناستاردى رەتتەۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. ازەربايجان مەن ارمە­نيا قارىم-قاتىناسىنىڭ قالىپ­قا تۇسۋىنە ارالاسقان اقش پرەزي­دەنتىنىڭ ارااعايىندىعىن اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنت الاۋىزدىقتى تاعدىردىڭ جازۋى ەمەس, ساياسي تاڭداۋ ەكەنىن, ودان ارىلۋ ءۇشىن گۋمانيزم يدەياسى­نا بىرىگۋ كەرەكتىگىن اشىق ايتتى. ويت­كەنى ەلىمىز حالىقارالىق قاتىناس­تاردى مەملەكەتتىڭ دامۋى مەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ ءۇشىن وڭتايلاندىرىپ جاتىر.

قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك قۇرۋدى ۇسىندى. ەلىمىز جاھاندىق سەنىمگە سەلكەۋ تۇسىرمەۋدى, حالىقارا­لىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدى, يادرولىق قارۋ قولدانۋ قاۋپىن كۇرت ازايتۋدى, يادرولىق دەرجاۆالاردى بەيبىت ديالوگكە شاقىرۋ, جان-جاقتى ارەكەتتى جانداندىرۋدى دۇرىس كورەدى. پرەزيدەنت ءتىپتى
بۇۇ-عا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن رەفورمالاۋدى ۇسىندى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ اقش-قا ەكىنشى ساپارى جەمىستى بولدى. ەلىمىزدىڭ تابيعي جانە قازبا بايلىقتارى تابىستى پايدالانىلۋعا ءتيىس. ءبىز شيكىزاتتى ەكسپورتتاۋعا بەيىم بولعاندىقتان, ونىڭ جەرگى­لىكتى جەردە تەرەڭ وڭدەلگەنى يگى. جالپى, الەمدە ينۆەستورلاردىڭ ءار مەم­لەكەتتىڭ ەكونوميكاسىنا ينۆەس­تيتسيا سالۋى – بۇرىننان قالىپ­تاس­قان ۇدەرىس. اقش-پەن ارادا قۇنى 17 ملرد دوللاردان اساتىن قوماق­تى قارجىعا كەلىسىمدەر جاسالدى. كوپجوسپارلى كەڭەيتىلگەن سترا­تە­­گيالىق سەرىكتەستىك قۇرىلىپ, مەم­لە­كەت باسشىسى ق.توقاەۆ پەن امە­ريكا پرەزيدەنتى د.ترامپتىڭ اق ۇي­دەگى كەزدەسۋىنىڭ ءساتتى وتكەنىنە قۋاندىق.

الەمنىڭ جەتەكشى مەملەكەتتە­رىمەن بەيبىت بايلانىستا بولۋ گەو­سايا­سي تۇراقتىلىق ءۇشىن دە وتە قاجەت. ال پرەزيدەنتىمىز دۇنيەجۇزىن­دە تىنىشتىق ورناپ, مەملەكەت­تەر اراسىندا رياسىز ىنتىماقتاستىق بولعانىن قالايدى. قازاقستان­نىڭ يبراھيم كەلىسىمدەرىنە قوسىلۋى بەيبىتسۇيگىش پەيىلىمىزدى ايعاق­تادى. بۇل كەلىسىم ارقىلى ەلىمىز ساياسي قاق­تى­عىستان سىرت اينالىپ, بەيبىت ديالوگتى جانداندىرۋعا, سونىمەن قاتار بۇۇ جارعىسى نەگى­زىندە حالىقارالىق قۇقىقتى قولداۋ مۇمكىن­دىگىنە يە بولادى. قازىر تاياۋ شىعىستا تۇراقتىلىق شاتقاياقتاپ تۇر. شيەلەنىس ىمىراعا كەلمەۋدىڭ كەسىرىنەن ۋشىعىپ جاتىر. ال يبراھيم كەلىسىمى – بەيبىت ءومىر ورناتۋعا ارنالعان العىشارت. د.ترامپ قازاقستاننىڭ يبرا­ھيم كەلىسىمدەرىنە قوسىلۋ تۋرالى شەشىمىن جوعارى باعالادى. ءوز كەزەگىندە, ق.توقاەۆ اقش باسشى­سىنىڭ بىتىمگەرلىك باستامالارىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ, د.ترامپتىڭ كەلە­شەكتە ورتا ءدالىزدى ودان ءارى دامى­تۋعا ىقپال ەتەتىن «ترامپتىڭ حالىق­ارالىق بەيبىتشىلىك جانە وركەندەۋ جولىنا» قاتىستى ءوز ويىن ءبىلدىردى. امەريكا قازاقستانمەن كوپ­جوس­­پارلى كەڭەيتىلگەن ستراتە­گيا­لىق سەرىكتەستىكتى دامىتۋعا ۋاعدا­لاستى.

ۆاشينگتوندا وتكەن «ورتالىق ازيا – اقش» سامميتىنە كورشىلەس مەملەكەتتىڭ باسشىلارى قاتىسىپ, كەلەلى كەڭەس قۇردى. ورتالىق ازيا مەن اقش اراسىندا ىنتىماقتاستىق جولى اشىلدى. قازاقستان مەن اقش اراسىندا ەنەرگەتيكا, اسا ماڭىزدى مينەرالدار, ونەركاسىپ, كولىك, قارجى, جاساندى ينتەللەكت, ءبىلىم سەكىلدى نەگىزگى سالالاردى قامتيتىن بايلانىس ارتا تۇسەدى. مەملەكەت باسشىسى امەريكالىق كومپانيالاردى ينۆەستورلار ءۇشىن جاسالعان قولايلى جاعدايدى پايدالانۋعا شاقىردى. قازاقستاننىڭ قۇراما شتاتتارمەن ستراتەگيالىق سەرىكتەس­تىگى ناتيجەسىندە ەل ەكونوميكاسىنا 100 ملرد دوللاردان اسا ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, كەيىنگى ەكى جىلدا تاۋار اينالىمى 5 ملرد دوللارعا جۋىقتاعان. امەريكانىڭ ۋرانعا سۇرانىسىنىڭ 25 پايىزىن قازاقستان قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. بۇگىندە 600-دەن اسا امەريكالىق كومپانيا جۇمىس ىستەپ جاتىر.

جالپى, ينۆەستيتسيانىڭ يگىلىگى وڭىرلەرىمىزدىڭ دامۋىنا وڭ ىقپال ەتەدى. جىلىنا جۇزدەگەن زاۋىت-فابريكا اشۋ كوزدەلىپ وتىر. ونىڭ ءبارى حالىقتى جۇمىسپەن قامتىپ, تابىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن اۋىلداردا سالىنادى. تەحنوپاركتەر, عىلىمي قالاشىقتار, كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەر دە ەلدى مەكەندەردە اشىلادى. مىسالى, تۇركىستان وبلىسىندا قىتاي ينۆەستورلار سەپتىگىمەن 8 زاۋىت سالىپ جاتىر. ونىڭ تورتەۋى اۋىلدان بوي كوتەرەدى. بيىلدىڭ وزىندە 34 مىڭ گەكتار القاپقا جوعارى سۇرىپتى ماق­تا ەگىپ, اۋدان بيۋدجەتىنە قوماقتى سالىق تولەيدى. وندا 1,5 مىڭ ادام جۇمىس ىستەپ, 350-400 مىڭ تەڭگە ايلىق الىپ ءجۇر. ەلدە ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستورلار تارتىلادى. مەملەكەت باسشىسى اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىمەن وتكەن فورۋمدا يگەرىلمەي جاتقان جەرلەردى كاسىپپەن اينالىسۋعا بەيىلدى اۋىل تۇرعىندارى مەن ينۆەس­تورلارعا بەرۋدى اكىمدىكتەرگە تاپسىردى. قالاي بولعاندا دا مۇنىڭ ءبارى اۋىلداردىڭ تامىرىنا قان جۇگىر­تىپ, تۇرعىنداردىڭ تۇرمىسىن تۇزەۋ­گە مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلاي قازاق­ستاننىڭ تاۋار ءوندىرۋ الەۋەتى ارتسا, شەتەلدىك نارىققا شىعۋعا بەت الادى. پرەزيدەنتتىڭ تىنىم تاپپاي, الەمدى شارلاپ جۇرگەنى – وسىنىڭ قامى.

اقش-تان سوڭ ىلە-شالا مەملەكەت باسشىسى رەسەيگە دە باردى. قازاقستان مەن رەسەيدىڭ قارىم-قاتىناسىن جان-جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك پەن وداقتاستىق دەڭگەيىنە جەتكىزۋ جونىندەگى دەكلاراتسيا قابىلداندى. قۇجات حالىقتار اراسىنداعى سەنىم مەن ىنتىماقتاستىققا كەپىل بولادى. كەزەكتى ساپاردا ونەركاسىپ, ەنەرگەتيكا, كولىك-لوگيستيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, جوعارى تەحنولو­گيالار, تسيفرلاندىرۋ, گۋماني­تار­لىق ىقپالداستىق, جاڭا ينفراقۇ­رىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا كوڭىل ءبولىندى. پرەزيدەنت رەسەيدەن قازاقستان ەكونوميكاسىنا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ 27 ملرد دوللاردان اسقانىن ايتتى. بىرلەسكەن 175 جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ, 20 مىڭنان اسا رەسەيلىك كومپانيا جۇمىس ىستەپ جاتىر. كورشى ەلمەن ىسكەر­لىك بايلانىستاردىڭ جوعارى دەڭ­گەيىن ودان ءارى قولداۋعا جانە بيزنەس جۇرگىزۋگە قاجەتتى جاعداي جاساۋ ماق­ساتىمەن ەكونو­ميكالىق ىنتىماق­تاستىقتىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى كەشەندى باعدارلاماسى قابىلداندى.

رەسەيدەن كەلگەن بويدا پرەزيدەنت وزبەكستانعا ساپار شەكتى. وندا قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن شاۆكات ميرزيوەۆتىڭ توراعالىعىمەن قازاق­ستان-وزبەكستان جوعارى مەم­لە­­كەت­ارالىق كەڭەسىنىڭ ەكىنشى وتى­رى­سى ءوتتى. قازاق-وزبەك ستراتەگيالىق سەرىك­تەستىگى مەن وداقتاستىعىن ودان ءارى تەرەڭدەتۋ سياقتى وزەكتى تاقى­رىپتار تالقىعا ءتۇستى. ەكى ەلگە دە يگىلىكتى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلدى. جال­­پى, ەكى ەل اراسىن­دا ساۋدا-ساتتىق, بارىس-كەلىس دامىلداماعان.

پرەزيدەنت ساپارلارىن سىناپ جاتقاندار دا بار. الايدا وسىنداي كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىندە ەكونو­مي­كامىزدى كوتەرۋ, وڭىرلەردى دامى­تۋ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاق­سار­تۋ جۇمىستارى اجەپتاۋىر ىلگە­رىلەيتىنىن ەسكەرگەنىمىز ءجون. سىرتقى نارىققا جول اشىلسا, وتان­دىق بيزنەسكە دەمەۋ بولادى. ال ينۆەس­تي­تسيالىق جوبالاردىڭ شاراپاتى حالقىمىزعا دا تيەدى.

قايرات بالابيەۆ,

ءماجىلىس دەپۋتاتى