ەكونوميكالىق باعدارلاما قابىلداندى
پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ ۇكىمەتتىڭ ۇلتتىق بانك جانە قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىمەن بىرگە 2026–2028 جىلدارعا ارنالعان بىرلەسكەن ءىس-قيمىل باعدارلاماسىن ازىرلەگەنىن ايتتى. بۇل باعدارلاما پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا جۇكتەلگەن تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا باعىتتالعان.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمدەۋىنشە, قۇجات ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن قامتيدى. ونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ تابىسىن قولداۋ, ساپالى وسىمگە قول جەتكىزۋ, شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى ىنتالاندىرۋ, ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋ, جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ, ينۆەستيتسيالىق جانە تاريفتىك ساياساتتى جەتىلدىرۋ شارالارى بار. باعدارلامادا اقشا-نەسيە ساياساتى مەن قارجى سەكتورىن دامىتۋ, باعانى تۇراقتاندىرۋ جونىندەگى بلوكتار دا قاراستىرىلعان.
ولجاس بەكتەنوۆ باعدارلامانىڭ باستى ماقساتتارىن دا اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, الداعى جىلدارى ەكونوميكانىڭ جىل سايىنعى ءوسىمى كەمىندە 5% دەڭگەيىندە بولۋى كەرەك. ال حالىقتىڭ ناقتى تابىسى جىل سايىن 2–3% شاماسىندا ارتۋعا ءتيىس. پرەمەر-مينيستر بۇل كورسەتكىشتەر ەلدىڭ تۇراقتى دامۋىنا جول اشاتىنىن ايتتى.
«جاڭا ينۆەستيتسيالىق تسيكلدى ىسكە قوسۋ, بيزنەسكە بوگەت بولاتىن كەدەرگىلەردى جويۋ, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسىن بارىنشا ازايتۋ, سونداي-اق جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋ جانە الەۋمەتتىك قولداۋدى ناقتى يەسىنە جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا شارالاردى ىسكە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىر. ينفلياتسيانى تومەندەتۋگە, تەڭگەرىمدى تاريفتىك ساياساتتى جۇرگىزۋگە, ەكسپورتتى ۇلعايتۋعا جانە يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى تومەندەتۋگە باسا نازار اۋدارىلادى», دەدى و.بەكتەنوۆ.
ۇكىمەت وتىرىسىندا پرەمەر-مينيستر وتىن بالانسى مەن مۇناي ونىمدەرىنىڭ قوزعالىسىن باقىلاۋ ماسەلەسىن دە كوتەردى. قازىر ەلدە جانار-جاعارماي باعاسىن كوتەرۋگە موراتوري بار. وسىعان بايلانىستى كورشىلەس ەلدەرمەن اراداعى باعا ايىرماسى كۇشەيىپ كەلەدى. ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ تۇراقتىلىعى دا تالقىلاندى. پرەمەر-مينيستر: «ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى, اسىرەسە يمپورتقا تاۋەلدى تۇرلەرىنىڭ ءوندىرىسىن كوبەيتۋ كەرەك», دەدى. وسى ماقساتتا اۋىل شارۋاشىلىعى, ساۋدا جانە ونەركاسىپ مينيسترلىكتەرىنە ىشكى نارىقتى وتاندىق ونىممەن قامتۋدى كۇشەيتۋ تاپسىرىلدى.
ۇكىمەت شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى دامىتۋعا دا نازار اۋدارادى. ولجاس بەكتەنوۆ: «قوسىلعان قۇنى جوعارى ءونىم شىعاراتىن كاسىپورىنداردى قولداۋ قاجەت», دەدى. ساۋدا, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ونەركاسىپ مينيسترلىكتەرىنە وسى باعىتتا كەشەندى شارالار ازىرلەۋ تاپسىرىلدى. سونىمەن قاتار وتاندىق تاۋارلاردى سىرتقى نارىقتارعا جانە ەلەكتروندىق الاڭدارعا شىعارۋ مۇمكىندىگى كۇشەيتىلەتىن بولدى.
قاۋىپسىزدىك قاتاڭ باقىلانادى
ۇكىمەت وتىرىسىندا پرەمەر-مينيستر تۇركىستان وبلىسى العاباس اۋىلىندا ءورت سالدارىنان بولعان قايعىلى جاعدايعا توقتالىپ, قازا تاپقان ازاماتتاردىڭ تۋىستارىنا كوڭىل ايتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن ۇكىمەتتىك كوميسسيا قۇرىلىپ, قازىر ءورتتىڭ ناقتى سەبەبى انىقتالىپ جاتىر. جاعداي تۋرالى ۆيتسە-پرەمەر قانات بوزىمباەۆ باياندادى. ۇكىمەت باسشىسى زارداپ شەككەندەر مەن قازا تاپقانداردىڭ وتباسىلارىنا ماتەريالدىق جانە مەديتسينالىق كومەك تولىق كورسەتىلەتىنىن ايتتى.
پرەمەر-مينيستر جىلۋ بەرۋ ماۋسىمى باستالعاننان بەرى ءورت وقيعالارى كوبەيىپ كەتكەنىنە توقتالدى. بۇل ماسەلە ۇكىمەتتە قازان ايىندا قارالعانىمەن, جاعداي ءالى وڭالماعان. وسىعان بايلانىستى توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنە بارلىق ورتالىق جانە جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ جۇمىسىن دۇرىس ۇيلەستىرۋ تاپسىرىلدى. اكىمدىكتەر مەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە تۇرعىن ۇيلەردى ارالاپ, رەيدتەر جۇرگىزۋ مىندەتتەلدى.
سونىمەن قاتار ۇكىمەت وتىرىسىندا ەلدەگى جەدەل رەسپيراتورلىق ۆيرۋستىق ينفەكتسيا (جرۆي) مەن تۇماۋ جاعدايى دا قارالدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, جىل سايىن رەسپۋبليكادا جرۆي بويىنشا 3,5 ملن-عا جۋىق جاعداي, ال تۇماۋ بويىنشا 2 مىڭعا دەيىن وقيعا تىركەلەدى. بيىلعى ەپيدماۋسىم 1 قىركۇيەكتەن بەرى 1,4 ملن ادامنىڭ اۋىرعانىن كورسەتتى. بۇل كورسەتكىش وتكەن 2024–2025 جىلعى ماۋسىممەن سالىستىرعاندا 20%-عا تومەن. اۋىرعانداردىڭ 66%-ى – 14 جاسقا دەيىنگى بالالار. كەيىنگى اپتادا رەسپۋبليكا بويىنشا جرۆي-ءدىڭ 183 مىڭ جاعدايى تىركەلدى. بۇل وتكەن ماۋسىمداعى ءدال وسىنداي اپتامەن سالىستىرعاندا 16%-عا جوعارى. ەپيدماۋسىم باستالعالى تۇماۋدىڭ زەرتحانالىق راستالعان 590 جاعدايى انىقتالدى.
«بيىل تۇماۋدىڭ اينالىمى 41 اپتادا, ياعني قازان ايىنىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا, وتكەن ەپيدەميولوگيالىق ماۋسىمنان ءسال ەرتەرەك انىقتالدى. بۇرىن ەل اۋماعىندا بولماعان تۇماۋدىڭ جاڭا تۇرلەرى انىقتالعان جوق. جرۆي جانە تۇماۋ بەلگىلەرى بار پاتسيەنتتەر تۇماۋعا قارسى ەمەس ۆيرۋستارعا دا تەكسەرىلەدى. رەسپۋبليكا بويىنشا رينوۆيرۋس, پاراگريپپ, ادەنوۆيرۋس, بوكاۆيرۋس, كوروناۆيرۋس, رس ۆيرۋسى, مەتاپنەۆموۆيرۋستاردىڭ اينالىمدا جۇرگەنى بايقالادى. جرۆي-ءدىڭ 66%-ى 14 جاسقا دەيىنگى بالالار اراسىندا تارالعان», دەدى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى اقمارال ءالنازاروۆا.
ولجاس بەكتەنوۆ ۆيرۋستىق ماۋسىم كەزىندە حالىققا كورسەتىلەتىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ ساپاسىن قاتاڭ باقىلاۋدى تاپسىردى.
ەكونوميكادا ءوسىم بار
ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعاريننىڭ ايتۋىنشا, بيىل ەل ەكونوميكاسى تۇراقتى ءوسىم كورسەتىپ وتىر. 10 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءوسىم 6,4% بولدى. ءمينيستردىڭ مالىمەتىنشە, ناقتى سەكتورداعى ءوسىم – 8,2%, ال قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى ءوسىم 5,3% بولدى. سالالاردىڭ ىشىندە ەڭ جوعارى ءوسىم كورسەتكەن باعىتتار انىقتالدى. كولىك قىزمەتتەرى – 20,7%, قۇرىلىس – 15,1%, تاۋ-كەن ونەركاسىبى 9,6% دەڭگەيىندە كوتەرىلگەن. ساۋدا – 9%, وڭدەۋ ونەركاسىبى – 5,8%, اۋىل شارۋاشىلىعى 5,4% ءوسىم كورسەتتى. وڭدەۋ ونەركاسىبىندە دە ايتارلىقتاي سەرپىن بايقالدى. مۇندا ماشينا جاساۋ – 11,5%, ونىڭ ىشىندە اۆتوكولىك ءوندىرىسى – 13,3%, تاماق ونىمدەرى – 9,1%, سۋسىن ءوندىرىسى – 8,7%, حيميا ونەركاسىبى – 10,9%, مۇناي وڭدەۋ – 6,3%, مەتالل بۇيىمدارى 14,1%-عا ءوستى.
ينفوگرافيكانى جاساعان – امانگەلدى قياس, «ەQ»
«ساپالى ەكونوميكالىق وسىمگە جەتۋ ءۇشىن شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورلاردى دامىتۋعا, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, ەكونوميكانى تەحنولوگيالىق جاڭارتۋعا ءارى تسيفرلاندىرۋعا باسا نازار اۋدارىلاتىن بولادى. جىل سايىن وڭدەۋ ونەركاسىبى مەن اوك-تە 100-دەن استام ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر. مەتاللۋرگيا, ماشينا جاساۋ, مۇناي-گاز حيمياسى جانە اوك-تە جوعارى قايتا ءبولۋدىڭ 17 ءىرى جوباسىن جاسايمىز. 2029 جىلعا دەيىن ۇلتتىق ينفراقۇرىلىمدىق جوسپاردىڭ ىسكە اسۋى ماڭىزدى. بەلسەندى كەزەڭگە ەنەرگەتيكالىق جانە كوممۋنالدىق سەكتورلاردى جاڭعىرتۋ تۋرالى ۇلتتىق جوبانى قولعا الۋ دا كىرەدى», دەدى س.جۇمانعارين.
ۇكىمەت ەكونوميكالىق ءوسىم مەن حالىق جالاقىسى اراسىنداعى الشاقتىقتى ازايتۋعا دا ەرەكشە كوڭىل بولمەك. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا, ەل دامۋىندا ەندى ىشكى جالپى ءونىم كولەمىنەن گورى ونىڭ ساپالى قۇرامى ماڭىزدى بولا باستايدى. ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ دەكومپوزيتسياسى ەنگىزىلىپ, ناقتى قانداي فاكتورلار ەكونوميكاعا كۇش بەرىپ وتىرعانى ايقىندالادى.
ۇكىمەت وتىرىسىندا ناقتى سەكتوردى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى دە قوزعالدى. ۇلتتىق دامۋ ينستيتۋتى سانالاتىن «بايتەرەك» حولدينگىنىڭ ءرولى كۇشەيتىلەدى. حولدينگ ەندى 15–20 ءىرى جۇيە قۇراۋشى جوبانى قارجىلاندىرۋعا شوعىرلانادى. ال باسىمدىق كەن-مەتاللۋرگيا, ماشينا جاساۋ, ەنەرگەتيكا, ينفراقۇرىلىم, اگروونەركاسىپ, حيميا ونەركاسىبى جانە قۇرىلىس ماتەريالدارىنا بەرىلەدى. ۇكىمەت 2026 جىلى «بايتەرەككە» 1 ترلن تەڭگەگە دەيىن قاراجات ءبولۋدى جوسپارلاپ وتىر. كەيىن جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا بانكتەردىڭ رەسۋرستارى دا تارتىلادى. ينۆەستيتسيالىق ساياسات تا جاڭارتىلادى. جاڭا ينۆەستيتسيالىق تسيكل ىسكە قوسىلىپ, جوبالاردى قولداۋدا اشىقتىق پەن تۇراقتىلىق باستى قاعيداعا اينالادى.
بيۋدجەت ساياساتى دا قايتا قارالادى. ۇكىمەت ۇلتتىق قور قاراجاتىن پايدالانۋدى شەكتەپ, شىعىنداردى قاتاڭ باقىلاۋعا الماق. بيۋدجەت تاپشىلىعى 2028 جىلى ءىجو-گە شاققاندا 0,9%, مۇنايعا قاتىسى جوق تاپشىلىق 2,7% دەڭگەيىنە دەيىن قىسقارادى. ال مەملەكەتتىك قارىز ءىجو-ءنىڭ 26% شاماسىندا تۇراقتى ساقتالادى.
حالىق تابىسىن ارتتىرۋدا ناقتى شارالار جوسپارلانىپ وتىر. جۇمانعاريننىڭ ايتۋىنشا, جۇمىسپەن قامتۋعا جاردەمدەسۋ باعدارلامالارى جالعاسادى.
نەسيەلەۋ قۇرىلىمى وزگەرىپ كەلەدى
قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا بيىلعى نەسيە نارىعىنىڭ جاعدايىن باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2025 جىلدىڭ 9 ايىندا ەكونوميكانى كرەديتتەۋدىڭ جالپى كولەمى 14,6% ءوسىپ, 38,7 ترلن تەڭگەگە جەتتى. تۇتىنۋشىلىق سەكتوردا بۇرىن اسا جوعارى قارقىنمەن ءوسىپ كەلگەن كەپىلسىز قارىزدار ايتارلىقتاي باياۋلاعان. 2024 جىلى ءوسىم 29,3% بولسا, بيىل 9 ايدا بۇل كورسەتكىش 12,7% عانا بولدى. ەسەسىنە نەگىزگى ءوسىمدى اۆتوكرەديتتەۋ مەن كەپىلدى قارىزدار تولتىرعان. كەپىلدى تۇتىنۋشىلىق كرەديتتەر 32,2% ءوسىپ, كولەمى 4,8 ترلن تەڭگەگە جەتكەن.
بيزنەسكە بەرىلەتىن كرەديتتەر دە تۇراقتى ءوسىپ وتىر. كەيىنگى 5 جىلدا بيزنەسكە كرەديت بەرۋدىڭ ورتاشا جىلدىق ءوسىمى 14,4% بولدى. بيزنەسكە بەرىلگەن كرەديتتەر پورتفەلى وسى كەزەڭدە 1,7 ەسە ءوسىپ, 14,7 ترلن تەڭگەگە جەتتى.
بيزنەسكە كرەديت بەرۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن وتىمدىلىك كوەففيتسيەنتىن 0,9 دەڭگەيىندە ساقتاۋ مەرزىمى ۇزارتىلدى. بۇل ەكونوميكادا 3 ترلن تەڭگەگە جۋىق رەسۋرستى بوساتىپ, ونى بانك سەكتورى كاسىپكەرلەردى قارجىلاندىرۋعا پايدالانا الادى. پايىزدىق مولشەرلەمە جۇيەسىندە دە وزگەرىس بولادى. يپوتەكادا باستاپقى جارناسى جوعارى ادامدارعا ستاۆكا ارزاندايدى. ال تۇتىنۋشىلىق نەسيە بويىنشا پايىز ەندى اۆتوماتتى تۇردە بەكىتىلمەيدى. ءمادينا ابىلقاسىموۆا پروبلەمالى قارىزدارعا قاتىستى دا جاڭالىق ايتتى. 2027 جىلدىڭ 1 مامىرىنا دەيىن كوللەكتورلارعا كرەديتتى ساتۋعا تىيىم جالعاسادى. ەندى بانكروتتىق ءراسىمى دە وڭايلايدى. بانكتەر تولەم قابىلەتى جوق قارىز الۋشىلاردى وزدەرى انىقتاپ, ولارعا SMS ارقىلى قارىزداردى ەسەپتەن شىعارۋ مۇمكىندىگى تۋرالى حابارلاما جىبەرە باستايدى.
