كونفەرەنتسيانى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى سەرىكزات دۇيسەنعازين جۇرگىزدى. ول ءبىرتۋار تۇلعانىڭ مەرەيتويىنا بايلانىستى ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە مازمۇندى ءىس-شارالار ءوتىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
«بيىل ماۋسىم ايىندا سەيىت اعامىز ۇزاق جىل قىزمەت ىستەگەن الماتىداعى م. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا اۋقىمدى حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكەن ەدى. ودان كەيىن عالىمنىڭ تابان تىرەپ, جۇمىس ىستەگەن ورنى – ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى. مۇندا اكادەميك ەۋرازيا عىلىمي ورتالىعى مەن شىعىستانۋ فاكۋلتەتىن اشىپ, قازاق ادەبيەتى كافەدراسىن باسقاردى. ەلوردانىڭ مادەني-رۋحاني ومىرىنە ارالاسىپ, زيالى ورتانىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلەسىن قوستى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ءوزىنىڭ شاكىرتتەرىنە مەكتەپ قالىپتاستىرعان شاڭىراعىندا ءىس-شارا وتكىزۋ بولاتىن. بۇگىن سوعان جينالىپ وتىرمىز», دەپ كەلگەن قاۋىمعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
جيىن قۇتتىقتاۋلارمەن باستالدى. الدىمەن مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قاريننىڭ, ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆتىڭ, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەكتىڭ, مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆانىڭ قۇتتىقتاۋى وقىلدى. ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆتىڭ قۇتتىقتاۋىن رەكتوردىڭ مىندەتىن ۋاقىتشا اتقارۋشى ارداق بەيسەنباي وقىپ بەردى. ال سەنات توراعاسى م.اشىمباەۆتىڭ ىستىق ىقىلاسىن دارحان قىدىرالى جەتكىزدى. سەنات دەپۋتاتى ارداقتى ازاماتتىڭ ءتورت ەرەكشە قىرىن ءسوز ەتتى.
«سەيىت اسقار ۇلى – ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل تۇلعا. ونىڭ ءبىرىنشىسى – تەرەڭ عۇلاما عالىمدىعى. ەكىنشىسى – سوڭىنا قالدىرعان عىلىمي مەكتەبى. ءۇشىنشىسى – كەرەمەت ۇيىمداستىرۋشىلىعى. ءتورتىنشىسى – ءو.جانىبەكوۆتىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, الاش ارىستارىن اقتاۋعا قوسقان ۇلەسى. سوندىقتان سەيىت اعانى تاۋەلسىزدىك ىرگەسىن بەكىتىپ, ەلىمىزدىڭ ەڭسەسىن تىكتەۋگە ەرەن ەڭبەك ەتكەن قايراتكەر رەتىندە باعالايمىز», دەپ پاراساتتى وي قورىتتى.
سونداي-اق كونفەرەنتسياعا ونلاين ارقىلى قازاق عالىمىمەن كوزى تىرىسىندە جاقىن سىيلاسقان قازان فەدەرالدى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى حاتيپ ميننەگۋلوۆ جىلى ەستەلىگىن ايتتى. تۇلعا تۋرالى شاعىن دەرەكتى فيلم كورسەتىلدى. سودان سوڭ كەزەك بايانداماشىلارعا ءتيدى.
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ ايتۋلى عالىمنىڭ فولكلورتانۋداعى فەنومەنى تۋرالى تەرەڭىرەك ءسوز قوزعادى.
– سەيىت قاسقاباسوۆ «كازاحسكايا ۆولشەبنايا سكازكا» اتتى العاشقى كىتابىمەن عىلىمي ورتانى ەلەڭ ەتكىزدى. وسى جيناعى سول جىلى وداق كولەمىندەگى 5 قۇندى عىلىمي باسىلىمنىڭ ءبىرى دەپ تانىلدى. «ۆوپروسى ليتەراتۋرى» سەكىلدى باسىلىمدار بىرىنەن كەيىن ءبىرى جارىسىپ, رەتسەنزيا جاريالادى. شىندىعىندا, عالىمنىڭ ەڭبەكتەرىندەگى تالاي تۇيىندەر تاڭعالدىرادى, جان جۇرەكتى ەزىلتەدى. سەيىت اعا قازاق ەرتەگىلەرىندە جەتىم بالا ءموتيۆى وتە از كەزدەسەتىنىن ايتادى.
70-جىلداردىڭ باسىندا «ميفى نارودوۆ ميرا» دەگەن قالىڭ ەكى تومدىق شىقتى. بۇل ەڭبەكتە قازاق ءميفى عانا ەمەس, تۇركى حالىقتارىنىڭ ءميفى تۋرالى دا ەشتەڭە بولمادى. بىراق كوپ ۇزاماي عالىم «قازاق ءميفى جانە الەمدىك ميفولوگيا» تۋرالى كولەمدى زەرتتەۋ جاريالاپ, سول ميف تۋرالى ء«ميفتىڭ» كۇل پارشاسىن شىعاردى. قازاقتا ءميفتىڭ نەشە اتاسى بار ەكەنىن دالەلدەدى. قاسقاباسوۆتىڭ سول تەزيسىنىڭ نەگىزىندە تۇركى حالىقتارىنىڭ عالىمدارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى وزدەرىنىڭ ميفولوگياسى تۋرالى جازا باستادى. زەرتتەي باستادى. ءسويتىپ, «تۇركى حالىقتارىنىڭ ميفولوگياسى», «قازاق ميفولوگياسى» دەگەن ۇعىم عىلىمي اينالىمعا قوسىلدى», دەگەن ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ اكادەميكتىڭ م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىن باسقارعاندا «بابالار ءسوزى» ءجۇز تومدىعىن شىعارعان ەڭبەگىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى.
ال م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك كەنجەحان ماتىجانوۆ ۇستازىنىڭ ازاماتتىعى, عالىمدىعى جايىندا ويلى ەستەلىك ءوربىتىپ, س.قاسقاباسوۆتىڭ اۋەزوۆ ينستيتۋتىن باسقارعان جىلدارى اتقارعان جۇمىستارىنا توقتالدى.
«سەيىت اعانىڭ تۇڭعىش كىتابى شىققاندا قازاق فولكلورتانۋ عىلىمى قانداي دەڭگەيدە ەكەنىن كوزىقاراقتى قاۋىم جاقسى بىلەدى. بۇل كەزەڭدە ەلىمىزدە فولكلورتانۋ عىلىمى جوق ەدى. ءبىز فولكلوردى «اۋىز ادەبيەتى» دەپ تۇسىندىك. ءبىر جاعىنان, وعان تاپتىق كوزقاراسپەن قارادىق. مىنە, وسى تۇستا ەدىگە تۇرسىنوۆ پەن سەيىت قاسقاباسوۆ ەرتەگىلەردەن ەكى تاقىرىپ الىپ, كانديداتتىعىن قورعادى. ەكەۋى دە تىڭ تاقىرىپ ەدى. سوندىقتان قازاق فولكلورتانۋ عىلىمىن قالىپتاستىرىپ, وعان رەۆوليۋتسيالىق كوزقاراس اكەلگەن, فولكلور جونىندەگى ۇعىمدى وزگەرتكەن, ول – سەيىت اسقار ۇلى مەن ەدىگە تۇرسىنوۆ. اقيقاتىندا, وسى ەكى عالىم ادەبيەتتانۋ مەن فولكلورتانۋ عىلىمىنا تىڭ جاڭالىق اكەلدى», دەدى ول.
اكادەميكتىڭ ادەبيەتتانۋ مەن فولكلوردان بولەك, شىعىستانۋ ماسەلەلەرىن سارالاعان ەڭبەكتەرى دە جەتەدى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى, بەلگىلى عالىم باۋىرجان ومار ۇلى «اكادەميك قاسقاباسوۆ جانە ەجەلگى شىعىس سيۋجەتتەرىنىڭ ترانسفورماتسياسى» اتتى بايانداماسىندا بىرەگەي تۇلعانىڭ شىعىستانۋشىلار مەن تۇركىتانۋشىلارعا وي سالعان تۇجىرىمدارىن تالدادى.
«اسىرەسە عالىم كونە داۋىردەگى شىعىس ادەبيەتىنەن باستاۋ الىپ, كوپتەگەن ەلدەردىڭ ءسوز ونەرىنە سىڭگەن كوشپەلى سيۋجەتتەردىڭ ءتۇرىن ءبىلۋ تاسىلدەرىن تالداپ, تارازىلاپ, سارالاۋعا نازار اۋداردى. بىرىنشىدەن, ول سوناۋ الەمگە ايگىلى شىعارمالاردا كەزدەسەتىن مىسالدار مەن اسەردى ەپيزودتاردى قازاق فولكلورىنىڭ ۇلگىلەرىمەن ۇندەسىپ جاتقانىن دالەلدەدى. بۇل جادىگەرلىكتەردىڭ ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزبەن مازمۇندىق ساباقتاستىعىن, سيۋجەتتىك ۇقساستىعىن جانە وي-پىكىر ورتاقتىعىن ايقىن كورسەتتى. ەكىنشىدەن, اكادەميك قازاق توپىراعىنا بەيىمدەلگەن ەرتەگىلەر مەن ءاپسانالار ءتۇپ نەگىزى – تىم ارىدە جاتقانىن ايعاقتادى. اسىرەسە مىسال تۇرىندەگى ەرتەگىلەردىڭ, كوبىنەسە قازاقتاردان باسقا تۇركى حالىقتارىمەن بەلسەندى بايلانىس جاساعان ايماعى – وڭتۇستىك قازاقستان مەن تۇركىستاننان جازىلىپ الىنعانىنا دەن قويادى. ۇشىنشىدەن, قازاق فولكلورىنىڭ جالپىادامزاتتىق مادەنيەتتىڭ ءبىر بولىگى سانالاتىن ۇلتتىق ءارى ۇلتارالىق سيپاتقا يە ەكەنىنە نەگىزدەگەن عالىم كوپتەگەن حالىقتىڭ اۋىز ادەبيەتىندەگى ورتاقتى, تۇركى حالىقتارى اراسىنداعى گەنەتيكالىق جاقىندىقتى, وزگە حالىقتارمەن رۋحاني مۇراعا الماسۋعا سەبەپ بولعان كوپعاسىرلىق قارىم-قاتىناس ماسەلەلەرىن ايرىقشا اتاپ وتەدى», دەپ جىلىكتەپ ايتىپ بەردى.
كونفەرەنتسياعا كەلگەن قاۋىمىنىڭ دەنى – جاستار. سوندىقتان «قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى, اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى ءوز ءسوزىن جاستارعا قاراتا ايتتى. سەيىت قاسقاباسوۆ تاعدىردىڭ ءتۇرلى قيىندىعىن كورە ءجۇرىپ, جاسىنان سوعان شىڭدالىپ وسكەنىن باياندادى. عالىمنىڭ ەڭبەگى الاش ارداقتىلارىنىڭ ۇستانىمىمەن ۇشتاسىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
«ەل ادەبيەتى» دەگەن ۇعىم بار. ويتكەنى الاش زيالىلارى فولكلوردى, جينالماعان مۇرانى «ەل ادەبيەتى» دەپ اتاعان. مۇنى تۇسىنىكتى تىلمەن ايتساق, حالىقتىڭ ءالى جۇيەلەنبەگەن, زەرتتەلمەگەن جازباشا, اۋىزشا مۇراسى. ياعني ءالى ناقتىلانباعان مادەني جادىگەرلىكتەر. ەل مەن ەلشىلدىكتىڭ اراسىن جالعاعان رۋحانيات. فولكلور مەن اۆتورلىق ادەبيەتتىڭ دانەكەرى, باعدارى. وتكەنگە قۇرمەت, باياعىنىڭ باياندى جولى. «ەل ادەبيەتى» الاش زيالىلارى ەنگىزگەن ۇعىم رەتىندە باعالى.
سەكەڭ – اۆتورلىق ادەبيەت پەن فولكلوردىڭ اراسىندا قانشاما دۇنيە جازدى. «فولكلور حالىق كورىنىسىنىڭ رۋحى ەكەنىن ەسكەرسەك, ادەبيەت سونى پايدالانۋ ارقىلى قاراپايىم ەلدىڭ شىعارماشىلىق رۋحاني قابىلەتىن ايقارا اشسا, ەكىنشى جاعىنان, ادەبيەت حالىقتى, ونىڭ ءومىرىن بەينەلەۋ كەرەكتىگىن سودان ۇيرەنگەن ەدى» دەيدى. سونىمەن بىرگە وسى اراداعى ەرەكشەلىكتەرگە توقتالادى. جازبا مەن اۆتورلىق ادەبيەت وكىلدەرىنىڭ فولكلور مەن ادەبيەتتىڭ اراسىنداعى گەنەتيكالىق بايلانىس, وپپوزيتسيالىق بايلانىس, ۇيلەسىمدىلىك بايلانىس, كەرى بايلانىس – ءبارى دە فولكلوردان ءنار الۋى ءۇشىن ۇيرەنىپ, اۆتورلىق ادەبيەتتىڭ وسكەنىن ايتادى», دەدى د.قامزابەك ۇلى.
ودان كەيىن تۇركيادان كەلگەن ەگە ۋنيۆەرسيتەتى تۇركى دۇنيەسىن زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى مەتين ەكيجي, اكادەميك كارىمبەك قۇرماناليەۆ, ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ابات پانگەرەەۆ, ت. ب. عالىمدار بايانداما جاسادى. كونفەرەنتسيا جۇمىسى ءۇش سەكتسياعا ءبولىندى. جيىن اياسىندا قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنداعى كورنەكتى ادەبيەتتانۋشىلار گالەرەياسىندا تۇعىرلى تۇلعانىڭ پورترەتى ءىلىنىپ, «اكادەميك س.ا.قاسقاباسوۆتىڭ عىلىمي مەكتەبى» جانە كورنەكتى فولكلورتانۋشىنىڭ بيوبيبليوگرافيالىق ەڭبەگى تانىستىرىلدى. سونداي-اق كونفەرەنتسياعا كەلىپ قاتىسقان عالىمنىڭ قىزىنا سىي-قۇرمەت كورسەتىلدى.
