سوزىلمالى وكپە سىرقاتى اسقىنۋى سەبەپتى 1931 جىلدىڭ قازانىندا تۋعان جەرىنە ورالىپ, اۋداندىق گازەتتە قىزمەت ەتە ءجۇرىپ, 1933 جىلدىڭ 11 ساۋىرىندە كوز جۇمعان. اشتىق پەن اۋرۋ مەڭدەگەن ازاماتتىڭ سول كۇندەردەگى جاعدايى ءىلياس جانسۇگىروۆكە جازعان حاتىنان بايقالادى. بۇل كەزدە ايەلى الفيانىڭ اياعى اۋىر, قولدارىندا ەكى جاستاعى ناريمانى بار, ءوزى ناۋقاس. ەلدى اشتىق قىسىپ تۇرعان. «33 جىلدىڭ عينۋارىنىڭ باسىنان بەرى توسەك تارتىپ جاتىرمىن. قان تۇكىرەم, جوتەلەم, ەنتىگەم. ءالى دە ومىردەن دامەتە بەرەم. بارىنەن ماعان قيىن سوعىپ تۇرعان جەرى – اۋرۋدان ولمەي, اشتان ءولۋ. تىرمىسۋعا دارمەن جوق, تابىلسا جەيسىڭ, تابىلماسا جوق. ءبىزدىڭ حال وسىلاي, جولداس-قۇرداس! مەنى جازۋشىنىڭ ءبىرى دەپ تانىساڭ, ولگەنشە قايىر سۇرامايتىن, اشتان ولمەيتىن ەتىپ, جازۋشى وداعى اتىنان, ونىڭ قورىنان سونىڭ كۇشىمەن ماعان دۇنيەلىك جاردەم قولدارىڭدى سوزىڭدار. ولگەسىن قاتىن-بالاما قاراسام دەگەندەرىڭىز ماعان قاجەتى جوق. قاراسساڭدار, قازىر قاراسىڭدار! بۇعان دەيىن بۇل ءسوزدى ايتۋعا دا ارلانىپ, «ولسەم جونىمە ولەيىن» دەپ ءجۇر ەدىم. ودان باسىندا سەن وتىرعاسىن ايتىپ جاتقان ءارى سىرىم, ءارى مۇڭىم عوي!», دەپ جازادى ابدەن تىعىرىققا تىرەلگەن ازامات.
تۇرسىنبەك كاكىشەۆ 2006 جىلى «الاش» باسپاسىنان جارىق كورگەن جيەنعالي تىلەپبەرگەنوۆتىڭ ەكى تومدىعىندا بىلاي دەپ جازعان: «تىلەپبەرگەنوۆ جيەنعالي –1895 جىلى اقتوبە وبلىسى تەمىر اۋدانىنىڭ بۇرىنعى №47 اۋىلىندا ءادىل دەگەن مومىن شارۋانىڭ وتباسىندا تۋعان. ءالسىز اتانىڭ تۇقىمىنان بولعان سوڭ ماڭدايعا جازعاندى كورمەك بولىپ, بايلارعا جالدانىپ جۇرگەن جەرىنەن ءجاديدشىل مۇعالىم ناعاشىسىنىڭ «ازعىرۋىمەن» ورىنبورداعى «حۋساينيا» مەدرەسەسىنە تۇسەدى. وندا بولاشاقتا اتاقتى عالىم بولاتىن قۇدايبەرگەن جۇبانوۆپەن بىرگە وقيدى دا ونان ءارى ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسىنە جالعىز كەتەدى. 1918 جىلى جاڭا ۇلگىدەگى مۇعالىم اتاعىن الىپ, ەلگە ورالادى».
تەمىر اۋدانىنىڭ ورتالىعى شۇبارقۇدىقتا وتكەن «ج. تىلەپبەرگەنوۆتىڭ تاريحي تۇلعاسى مەن رۋحاني مۇراسى قازىرگى زامان زەردەسىندە» تاقىرىبىنداعى جيىندا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەرىكقالي بايمەنشە قۋعىن-سۇرگىن باستالماي جاتىپ كوز جۇمعان جازۋشىنىڭ ۇزاق ۋاقىت نازاردان تىس قالۋىنا ونى الاششىل دەگەن كۇدىك سەبەپ بولعانىن ايتادى. «مۇراعاتتان دەرەكتەردى جيناقتاي وتىرىپ, ت.كاكىشەۆ جيەنعالي ەسىمىن العاش رەت جارىققا شىعاردى. كەيىن تابىل قۇلياس «اڭىزدىڭ ىزىمەن» دەگەن رومان جازدى. وسىدان 30 جىل بۇرىن جيەنعالي تىلەپبەرگەنوۆتىڭ 100 جىلدىعىن اتاپ وتكەندە, تۇرسىنبەك كاكىشەۆ تەمىرگە ارنايى كەلدى. سول جولى اۋىل اقساقالى سەيتەن ىلەسوۆ ەسكى قورىمنان جيەنعالي جەرلەنگەن ورىندى كورسەتتى. ەلەۋسىز تومپەشىك, باسىندا بەلگى دە جوق ەكەن. 100 جىلدىعى وتكەن سوڭ زيراتى تۇرعىزىلىپ, بەلگى قويىلدى. دەگەنمەن, وسى كۇنگە دەيىن حح عاسىر باسىندا قازاق ادەبيەتى مەن دراماتۋرگياسىنا, باسپاسوزىنە ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەن قالامگەردى تولىق تانىپ بولعان جوقپىز. سول زاماندا اقتوبە توپىراعىندا وعان تەڭدەسەتىن ادام بولمادى. ولە-ولگەنشە قولىنان قالامىن تاستامادى, ءۇش وبلىستىڭ باسىلىمدارىندا ەڭبەك ەتتى. تەمىر-ورقاش بولىسىندا مۇعالىم بولعاندا كوكتەمدە بالالاردى سۋدان وتكىزىپ ءجۇرىپ وكپەسىنە قاتتى سۋىق تيگىزىپ الادى. كەسەلدەن بىردەن ايىعا الماي ەلدە ۇزاق جاتقان. كەيىن تۇبىنە جەتكەن وكپە اۋرۋى وسىلاي باستالدى. جيەنعالي قازاقتىڭ العاشقى فيلمدەرىن تۇسىرۋگە, درامالىق شىعارمالار جازۋعا اتسالىستى. 1926 جىلى اكادەميالىق دراما تەاترىندا سەركە قوجامقۇلوۆتىڭ رەجيسسەرلىگىمەن ء«تىلشى» جانە «سۇيىسكەندەر» پەساسى قويىلدى. ونىڭ «تاڭبالىلار» پوۆەسى قازاقتىڭ العاشقى پروزالىق شىعارمالارىنىڭ ءبىرى», دەپ باعا بەردى س.بايمەنشە.
ودان كەيىنگى ساپار اۋدان ورتالىعى شۇبارقۇدىقتا جالعاستى. جولدا 1865–1870 جىلدارى مەشىت-مەدرەسە سالىپ, اعارتۋشىلىقپەن اينالىسقان دوسجان قاشاق ۇلىنىڭ قايتا جاڭارتىلعان كەشەنىنە ايالدادىق. بۇل ەرتەدە ءشيلىسۋ دەپ اتالعان جەر, اۋدان ورتالىعىنان 3 شاقىرىم. شۇبارقۇدىقتا بىلتىر جاڭا كىتاپحانا, مۋزەي سالىنعان. مۋزەيدە جازۋشىنىڭ نەمەرەسى اقمارال نۇراشقىزى جيەنعاليەۆا اتاسىنىڭ ءوز قولىمەن جازعان ءومىربايانىن, «عاليا» مەدرەسەسىندە وقىعان قازاق ستۋدەنتتەرىنىڭ 1917 جىلى تۇسىرىلگەن فوتوكوشىرمەلەرىن تابىستادى.
قالامگەر حح عاسىر باسىنداعى قازاق قوعامىنداعى سۇمدىق كورىنىستەردى ساتيرا تىلىمەن شەنەگەن. ونىڭ كەيىپكەرلەرى – اكىرەڭدەگەن شولاق بەلسەندى, جاعىمپاز, پاراقور ۋاكىل, كىمگە سەنەرىن بىلمەي باسى قاتقان مومىن شارۋا. جازۋشى 1921–1922 جىلدارى اشتىققا ۇشىراعان اعايىننىڭ قىزدارىن ءبىر تاباق بيدايعا قالاي ساتقانىن ناقتى كەيىپكەردىڭ تاعدىرى ارقىلى باياندايدى. سول كەزەڭدە تۇركىستان, ارال جاعىنان پويىزبەن جاس قىزداردى اكەلىپ, قاندىاعاش بەكەتىندە ءتۇسىرىپ الىپ, بايلارعا توقالدىققا, مالايلىققا ساتىپ, دەلدالدىقپەن اينالىسقان قازاق جىگىتتەرى بولعان. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عايشا نيازوۆا بايانداماسىندا: «جيەنعالي ءادىل ۇلى «بوستاندىق تۋى», «سىر بويى», «ەڭبەكشى قازاق» گازەتتەرىندە وتكىر پۋبليتسيستيكالىق ماقالالارى, ساتيرالىق فەلەتوندارى مەن الەۋمەتتىك وچەركتەرىن ۇسىندى. ماقالالارى مەن پۋبليتسيستيكالىق شىعارمالارى ارقىلى ەل ىشىندەگى ادىلەتسىزدىك پەن ناداندىقتى اشكەرەلەپ, جۇرتقا وي سالدى. ول ساتيراعا دا جۇيرىك ەدى. شىندىعىندا, فەلەتون جازۋعا قالام ۇستاعاننىڭ ءبارى بارا بەرمەيدى. ۋىتتى سىندى جانى تازا, قولى ادال, بايقامپاز, ويى جۇيرىك, ءتىلى باي ءارى ءسوز تاپقىش ادام عانا جازادى. ويتكەنى ساتيرانىڭ تۇبىندە شىندىق بار. جازۋشى شىعارمالارىن وقىپ وتىرعان كەي ادام ءوزىن كوردى. مۇنداي كەزدە ول ىشتەي قىمسىنىپ, ءۇنسىز قالادى نەمەسە اۆتورمەن كەكتەسىپ, ءوش الۋدى ويلايدى», دەپ تۇجىرىم جاسادى.
وتكەن عاسىردىڭ باسىندا تالاي تاريحي وقيعانى باسىنان وتكەرگەن بۇرىنعى ۋەزد ورتالىعى تەمىردە ءالى دە ساقتاپ قالاتىن تاريحي عيمارات بار. بۇل ءحىح عاسىرداعى قاراقامىس جارمەڭكەسىنىڭ ورتالىعى بولعان جەردەگى ۋەزد باستىعىنىڭ ەكى قاباتتى ەسكى ءۇيى. سىرتقى ساۋلەتى ورىنبور قالاسىنداعى ۇيلەرگە ۇقسايتىن شارشاپ تۇرعان عيماراتتىڭ سىرتىندا دۋال قالدىقتارى, جىلقى قوراسى جانە قوسالقى ساراي قالدىقتارى ساقتالعان. كوپەس ۇيىنە قاراما-قارسى جەردە جيەنعالي جۇمىس ىستەگەن اۋداندىق پوشتا عيماراتى. رەداكتسياسى ىشىندە ورنالاسقان. وسى عيماراتتى مەملەكەت قاراۋىنا الىپ, جوندەۋ جۇرگىزىلسە دەگەن ۇسىنىس ايتىلدى.
اقتوبە وبلىسى
