جامبىل مەن لاحۋتي: رۋحاني ۇندەستىك

1936 جىلدىڭ 5 جەلتوقسانىندا «ستاليندىك كونستيتۋتسيا» اتانعان جاڭا زاڭ قابىلدانىپ, قازاقستان, ازەربايجان, گرۋزيا, ارمەنيا, قىرعىزستان ەلدەرى اۆتونوميا ساناتىنان وداقتاس رەسپۋبليكاعا اينالدى. ياعني 5 جەل­توقسان كۇنى, سول كەزدىڭ تىلىمەن ايتقاندا, «كەڭەس وداعىنا مۇشە 11 رەسپۋبليكا» پايدا بولدى. جالپىحالىقتىق مەملەكەت ماسەلەسىن شەشۋ­دە وسى 11 رەسپۋبليكانىڭ بەدەلى دە, دارەجەسى دە, قۇقى دا تەڭەستىرىلدى. وسىلاي «ستاليندىك كونستيتۋتسيا» ورىس, ۋكراين, بەلارۋس, ازەربايجان, گرۋزين, ارميان, تۇرىكمەن, وزبەك, تاجىك, قازاق, قىرعىزدىڭ بارىنە ءوز ال­دىنا جەكە وتاۋ قۇرىپ, سوتسياليستىك وركەندەۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسۋىنە مۇمكىندىك بەردى.

بۇگىنگى كوزقاراسپەن قاراساڭىز, وسى ءبىر وداقتاس رەسپۋبليكا بولۋ مەن تاۋەلسىزدىك الۋىمىزدىڭ اراسىندا تىعىز بايلانىس بار. سەبەبى كەڭەس وداعى  ىدىراعان كەزدە ونىڭ قۇرامىنا كىرگەن ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردىڭ ءبارى ەگەمەن ەل بولىپ, تاۋەلسىزدىكتەرىن جاريالادى. 1936 جىلدىڭ 5 جەلتوقسانىندا وداقتاس رەسپۋبليكا بولا الماي قالعان باشقۇرت پەن تاتار, نوعاي مەن قۇمىق, قاراشاي مەن بالقار سياقتى بىزگە تۋىس جانە تۋىس ەمەس ۇلتتار ءالى كۇنگە اۆتونوميا دەڭگەيىندە رەسەي قۇرامىندا وتىر. ەگەر قازاقستان وسى تاريحي كۇندەگى مۇمكىندىكتى ۋىسىنان سۋسىتىپ, وداقتىق مارتەبە الماعاندا تاتارستان, باشقۇرتستان, تىۆا, ساحا, ت.ب. اۆتونوميالىق رەسپۋبليكالار سەكىلدى 1991 جىلى ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاي الماس ەدى. ياعني ول كەزەڭدە وداقتاس رەسپۋبليكا بولۋ دەگەن «جارتىلاي» ازاتتىق الۋمەن پارا-پار وقيعا ەدى.

وسىنداي ۇرىمتال ساتتە ىقىلىم زاماننان تۇران-پارسى الەمى اتانىپ, تاريحي تۇرعىدا تەرەڭ تامىرلاسقان, ءتىلى بولەك بولعانىمەن رۋحى ءبىر تاجىك اقىنى لاحۋتي جامبىلعا:

«شارىقتاپ اراسىندا باقىتتى گۇل,

ءان شىرقا, ەركىندەتىپ ازات بۇلبۇل!

قۇشاقتاپ كۇمىس كۇندى ءتاتتى داۋىس,

ايمالاپ جەردىڭ بەتىن توگىلسىن جىر»,

دەپ اسقاق داۋىستا جىر ارناعان (قاراڭىز: «مۋكوتيبaي لوحۋتي ۆa چaمبۋل», («لaحۋتي مەن جaمبىلدىڭ حaتتaرى») تاجiكستaن كومسومولى» گaزەتi, 1936 جىلدىڭ 14 جەلتوقسaنى, №128 (830) سaنى).

جامبىلعا ولەڭمەن حات جازعان ابۋلقاسىم لاحۋتي – تاجىك ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى. XX عاسىردىڭ باسىنداعى پارسى-تاجىك ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلى ءارى كەڭەستىك داۋىردە جاڭا زامان ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى. ياعني ءوز ءداۋىرىنىڭ اسا تالانتتى ءارى كۇرەسكەر اقىنى قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋب­ليكاسى وداقتاس رەسپۋبليكاعا اينالۋىنىڭ تاريحي ءمانىن ءھام سول كەزەڭدەگى ساياسي احۋالدىڭ باعاسىن تەرەڭ تۇسىنگەن. ول ءتۇبى وداقتاس مەملەكەت دارەجەسىنە كوتەرىلگەن قازاقتىڭ دا, تاجىكتىڭ دە (تاجىكستان بىزدەن 7 جىل بۇرىن, ياعني 1929 جىلى 16 قازان كۇنى وداقتاس رەسپۋبليكا بولىپ قۇرىلدى) كەلەشەكتە ازات ەل بولارىن بولجاپ, ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى رۋحاني بايلانىستىڭ جادىگەرى بولارلىق جىر جازىپ وتىر.

قازاق حالقىن ازات بۇلبۇلعا تەڭەپ, ونىڭ جىرىن كۇمىس كۇننىڭ شۋاعىنا بالاعان ون سەگىز جولدان تۇراتىن عازالعا جامبىلدىڭ جاۋاپ بەرمەۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. مۇنى جىر الىبى جامبىل دا جاقسى ءتۇسىندى. جامبىل بابامىز لاحۋتيدىڭ جىرىنا ەرەكشە ءىلتيپات تانىتىپ, ونى پامير تاۋلارىنان جەتكەن دوستىق ءۇن رەتىندە قابىلدادى. اقىن «عاسەم لاحۋتيعا» اتتى ولەڭىن جازىپ, باۋىرلاس حالىققا قازاقتىڭ جۇرەكجاردى سالەمىن جەتكىزدى. جامبىل:

«مەن ايتسام قازاق حالقى ءان قوسادى,

شاتتىقتان جىر كەتەدى الەمدى الىپ.

باقىتتى جىل, التىن كۇن نۇرى استىندا

سايرانداپ ءان قوسادى ءبىزدىڭ حالىق.

ولەڭ, جىر اققۋ قۇستاي تىزبەك تارتسا,

ارتىنان ورەدى كۇي كەكتى جارىپ»,

دەپ جىرىن شابىتپەن باستاپ ۇزاعىنان تولعايدى.

قازاق پەن تاجىك حالىقتارى ءۇشىن تاۋەلسىزدىك وڭاي كەلگەن جوق. ماسەلەن, ۇلتىمىزدىڭ ازاتتىق الۋىنا قازاق حالقىنىڭ نامىسىن جىرتقان الاش ارىستارىنىڭ, ولاردان كەيىنگى كەڭەستىك جۇيەگە قىزمەت ەتە ءجۇرىپ, بوستاندىققا ۇمتىلعان تاريحي تۇلعالاردىڭ ارقاسىندا ەگەمەندىك الدىق. ياعني 1936 جىلى رەسەي قۇرامىنداعى اۆتونوميالىق رەسپۋبليكانىڭ وداقتاس رەسپۋبليكاعا اينالۋىنا 1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىنگى وزىق ويلى زيالىلارىمىزدىڭ كۇرەسى نەگىز سالىپ بەردى. قازاقتىڭ كۇرەسكەر زيالىلارى ءوز الدىنا اۆتونوميا قۇرۋ, ۇلتتىق-مەملەكەتتىك قۇرىلىمىن وزدەرى انىقتاۋ, تاعدىرلارىن وزدەرى شەشۋ جولىندا كەيدە  اشىق, كەيدە استىرتىن ساياسي كۇرەس جۇرگىزدى. ماسەلەن, بولشەۆيكتەر (قىزىلدار) 1917 جىلدىڭ 15 قاراشاسىندا جاريالاعان رەسەي حالىقتارى قۇقىقتارىنىڭ دەكلاراتسياسىندا مۇسىلماندار كوتەرگەن بارلىق وزەكتى قۇقىقتار, ونىڭ ىشىندە, حالىقتاردىڭ ءوز تاعدىرىن وزدەرى شەشۋ, ءتىپتى بولەك مەملەكەت قۇرۋ قۇقىقتارى تولىق مويىندالدى. قىزىلدار شارۋالارعا – جەر, جۇمىسشىلارعا – زاۋىت, بۇراتانا حالىقتارعا – تاۋەلسىزدىك بەرۋگە ۋادە ەتىپ, «رەسەي حالىقتارىنىڭ ءبولىنۋ جانە تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋعا دەيىن ءوز تاعدىرلارىن وزدەرى ەركىن شەشۋ قۇقىعى» دەگەن تەزيستى دەكلاراتسياعا كىرگىزدى. ءتىپتى 1922 جىلى كسرو كونستيتۋتسياسىندا وداقتاس رەسپۋبليكانىڭ وداقتان شىعۋ قۇقىعى تىركەلدى. ياعني سول قۇقىققا قازاقتىڭ دا قولى جەتەر مۇمكىندىكتىڭ تۋاتىنىن عاسىر جاساعان قارت جامبىل دا ارمانداعان ىسپەتتى. «باقىتتى جىل, التىن كۇن نۇرى استىندا, سايرانداپ ءان قوسادى ءبىزدىڭ حالىق» دەگەن جولداردان اقىن كوڭىلىنىڭ قانشالىق شاتتانعانىن اڭعارۋعا بولادى.

جامبىل دا, لاحۋتي دا ەل قۋانىشىن ءوز شاتتىعىنا بالادى. جامبىلدىڭ لاحۋتيعا العىس ءبىلدىرىپ قانا قويماي, حالىقتار اراسىنداعى تۋىستىق پەن بىرلىكتىڭ قاجەتتىگىن مەڭزەۋى ءالى كۇنگە وزەكتىلىگىن جوعالتپايتىن تاقىرىپ سانالادى. حات رەتىندە جازىلعان لاحۋتي مەن جامبىلدىڭ ولەڭدەرىندە كوسەمنىڭ ۇلىقتالۋى سول ءداۋىردىڭ ساياسي يدەولوگيالىق تالابىنان تۋىنداعان قۇبىلىس ەدى.

جوعارىدا 1922 جىلى كسرو كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر ەنىپ, وداقتاس رەسپۋبليكانىڭ وداقتان شىعۋ قۇقىعى پايدا بولعانىن ايتتىق. وسى ورايدا رەسپۋبليكانىڭ وداقتىق مارتەبە الۋ العىشارتتارى تۋرالى ايتا كەتكەن ءجون سياقتى. وداقتاس رەسپۋبليكا مارتەبەسىن الۋ ءۇشىن اۆتونوميالىق رەسپۋبليكا شەتەلمەن شەكارالاس بولۋى, رەسپۋبليكانىڭ نەگىزگى تيتۋلدىق ۇلتى تۇرعىنداردىڭ كوپشىلىگىن قۇراۋى,  وداقتىق رەس­پۋبليكا مارتەبەسىن الۋ ءۇشىن تۇرعىندار سانى 1 ميل­ليون­نان كەم بولماۋعا ءتيىس ەدى. بۇل ورايدا قازاقستاننىڭ قىتايمەن ۇزاققا سوزىلىپ جاتقان شەكاراسىنىڭ بار ەكەنى جەكە مەملەكەت بولۋىمىزعا جول اشتى. ال قازىرگى باسقا كورشىلەرىمىز ول كەزدە كسرو قۇرامىندا ەدى. وداقتىق مارتەبە الۋدىڭ وسى العىشارتى تاتار, باشقۇرت جانە باسقا دا اۆتونوميالاردىڭ مۇمكىندىگىن شەكتەدى. 1936 جىلعا دەيىن اشتىق سالدارىنان قازاق ۇلتى ءوز جەرىندە ازشىلىققا اينالدى. بىراق اشتىقتان قىرىلعان حالىقتىڭ سانى اشكەرە بولماۋى ءۇشىن كەڭەس وكىمەتى 1926 جىلعى ساناق ناتيجەلەرىن ەسەپكە الدى. ول بويىنشا قازاق تۇرعىنداردىڭ 57 پايىزىن قۇرادى. وداقتاس رەسپۋبليكاعا اينالعاننان كەيىن 1939 جىلى ساناق ءوتىپ, قازاقستانداعى قازاق حالقىنىڭ ۇلەس سالماعى 37,8 پايىزدى قۇرايتىنى انىقتالدى. بىزگە بۇل شارت بويىنشا دا قۇداي قارايلاستى. ماسەلەن, قىرىم رەسپۋبليكاسى تۇركيامەن تەڭىز ارقىلى شەكارالاس ورنالاسقانىمەن, جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ سانى از بولعاندىقتان رەسپۋبليكا مارتەبەسىن الا المادى. ال ءۇشىنشى بوگەسىن حالىق سانىنىڭ ميلليوننان اسۋى.  1936 جىلى قازاقستاننىڭ حالقى 3 287 900 ادامدى قۇرايتىن, بۇل مەجەگە ياكۋتيا سىندى سىبىردەگى اۆتونوميالار جەتە العان جوق. ياعني وسى دەرەكتەن جامبىل مەن لاحۋتيدىڭ قۋانىشتارىنىڭ ءمانىن تەرەڭ تۇسىنۋگە بولادى.

فرانتسۋز گۋمانيسى رومەن روللاننىڭ «قازاق دالا­سىنىڭ جۇرەگى – جامبىل» دەگەن باعاسى تەگىن ايتىل­ماعان. جامبىل جىرى ءبىر عانا قازاققا ەمەس, كۇللى شىعىسقا, ءتىپتى باتىسقا دا جەتىپ, حالىقتار اراسىنداعى رۋحاني كوپىرگە اينالدى. ونىڭ كەڭ قۇ­شاعىنا فيرداۋسي, رۋستاۆەلي, شەۆچەنكو, تۇرسىنزادا, لاحۋتي سياقتى الىپتاردىڭ ءبارى سىيدى. شىعار­مالارىنداعى رۋحاني ۇندەستىك زاما­نا سۇرانىمىنان تۋدى. قىسقاشا قايىرعاندا, لاحۋ­تيدىڭ قۇتتىقتاۋىن بۇكىل تاجىك حالقىنىڭ سالەمى رەتىن­دە قا­بىل­داعان قارت اقىننىڭ جاۋاپ جىرى ءالى كۇن­گە ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى دوستىقتىڭ نىشانى بولىپ تۇر.