تابىس تەڭسىزدىگى تەرەڭدەپ بارا ما؟

Ranking.kz زەرتتەۋىنە سۇيەن­سەك, قازىر تابىسى ەڭ تومەن ازاماتتار مەن ەڭ داۋلەتتىلەردىڭ كىرىسى اراسىنداعى ايىرماشىلىق 6 ەسەگە جەتكەن. ەلدەگى جالپى تابىستىڭ 24 پايىزى باقۋاتتى ازاماتتار­دىڭ ەنشىسىنە تيەسىلى بولسا, تابىسى 1 ملن تەڭگەدەن اساتىن ەڭبەككەرلەر سانى نەبارى 112 مىڭ ادامدى نەمەسە جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ 3,3 پايىزىن عانا قۇراپ وتىر. ال ايىنا 100 مىڭ تەڭگەدەن از تابىس تاباتىن ازاماتتار سانى 210 مىڭعا جۋىقتاعان. 

جوعارى جالاقى ەڭ الدىمەن قارجى جانە ساقتاندىرۋ سالاسىندا تىركەلگەن. بۇل سالادا 1 ملن تەڭگەدەن جوعارى تابىس الاتىندار ۇلەسى – 13,9%. اقپارات جانە بايلانىس سەكتورىندا – 12,6%, عىلىمي جانە تەحنيكالىق قىزمەت تۇرلەرىندە – 10,1%. بۇل كورسەتكىشتەر ەل ەكو­نوميكاسىنداعى تابىس تەڭ­گەرىمسىزدىگىن ناقتى ايقىندايدى.

ال مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى جاعداي باسقاشا. ايىنا 1 ملن تەڭگەدەن كوپ تابىس تاباتىندار 1%-عا دا جەتپەيدى. تومەن جالاقى الاتىندار كوبىنە قىزمەت كورسەتۋ مەن اۋىل شارۋاشىلىعىندا. اكىمشىلىك پەن قوسالقى قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا ايىنا 100 مىڭ تەڭگەدەن از تابىس الاتىندار – 18,4%. اۋىل شارۋاشىلىعىندا مۇنداي ادامدار – 12,2%.

كەيىنگى بەس جىلدا ەلدەگى م ۇلىكتىك تەڭسىزدىك تە ايتارلىقتاي ارتقان. Global Wealth Report 2025 دەرەگىنشە, 2019–2024 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدىڭ  دجيني كوەففيتسيەنتى 3 دەڭگەيگە وسكەن. بۇل كوەففيتسيەنت تابىسى جوعارى ياكي تومەن ازاماتتاردىڭ جاي-كۇيىن سارالايتىن كورسەتكىش. ەگەر ول 0-گە جاقىن بولسا, قوعامدا تەڭدىك بار, ال 1-گە جا­قىنداسا, بايلىق از عانا ادامنىڭ قولىندا دەگەن ءسوز. ءبىزدىڭ ءحالدى جوعارىداعى ەسەپكە قاراپ-اق باعامداي بەرۋگە بولادى.

مۇنداي ءۇردىس تەك بىزدە عانا ەمەس. مىسالى, نيدەرلاندتا تەڭسىزدىك 5 دەڭگەيگە, اۋستريادا 4 دەڭگەيگە ارتقان. ال قىتاي مەن قازاقستاندا ءوسىم 3 دەڭگەي, ءۇندىستاندا 2 دەڭگەيگە كوبەيگەن. كەرىسىنشە, كەي دامىعان ەلدەردە جاعداي جاقسارعان. اقش, فرانتسيا جانە فينليانديادا باي مەن كەدەي اراسىنداعى الشاقتىق 3 دەڭگەيگە قىسقارعان. شۆەيتساريا مەن ۇلىبريتانيادا دا تەڭسىزدىك 2 دەڭگەيگە تومەندەگەن.

ەكونوميست جاراس احمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلدە كەيىنگى جىلدارى ەكونوميكالىق ءوسىم بايقال­عانىمەن, بۇل جەتىستىك قوعامنىڭ بارلىق بولىگىنە بىردەي اسەر ەتىپ جاتقان جوق.

«ەلىمىز 2016–2021 جىلدارداعى تەجەلۋ كەزەڭىن ەڭسەردى. ول كەزدە الەمدىك مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى مەن COVID-19 پاندەمياسى ەكونوميكانى قيىنداتقان ەدى. كەيىنگى جىلدارى جاعداي تۇزەلە باستاعانىمەن, ءوسىمنىڭ ناتيجەسى قاراپايىم حالىقتىڭ ومىرىنە ايتارلىقتاي ىقپال ەتپەگەن. كەرىسىنشە, باي مەن الەۋمەتتىك از قامتىلعانداردىڭ اراسىن­داعى الشاقتىق ۇلعايىپ بارادى. بۇعان سەبەپ كوپ. حالىقتىڭ كوپ بولىگى ەكونوميكالىق وزگەرىستەرگە بەلسەندى ارالاسپايدى. بۇل ولار­دىڭ دامۋ ۇدەرىسىنەن تىس قالىپ, الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى كۇشەيتۋىنە اكەلىپ وتىر», دەيدى ەكونوميست.

ال ەكونوميست ساپارباي جوباەۆ ماسەلەنىڭ ءمانىسى باسقادا دەيدى. وعان بىرنەشە فاكتور اسەر ەتىپ وتىر.

«ەل ەكونوميكاسى كەيىنگى جىلدارى ايتارلىقتاي دامىدى. كورشى ەلدەرمەن, اسىرەسە تمد مەملەكەتتەرىمەن سالىستىرعاندا كورسەتكىشتەر جامان ەمەس. دەسە دە بىرنەشە ءتيىمسىز شەشىمدەر قارجىلىق تەڭسىزدىك تۋعىزىپ وتىر. مىسالى, زەينەتاقى قورىنداعى قاراجاتتى ەرتە شەشىپ الۋعا رۇقسات بەرۋ – سونداي شەشىمنىڭ ءبىرى. ۇكىمەت بەلگىلى ءبىر سومادان ارتىق جيناقتاعان ازاماتتارعا اقشاسىن ءۇي الۋعا نەمەسە ەمدەلۋگە جۇمساۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل باقۋاتتىلارعا ءتيىمدى بولدى, سەبەبى ولاردىڭ شوتىندا قاراجات كوپ ەدى. ال قاراپايىم ازاماتتارعا ونداي مۇمكىندىك جەتپەدى. وسى شەشىمنىڭ سالدارىنان اقشا اينالىمى كوبەيىپ, جالپى ەكونوميكادا 9 تريلليون تەڭگە كولەمىندە قوزعالىس بولدى. بۇل بايلاردىڭ تابىسىن ارتتىرىپ, ينفلياتسيانى كۇشەيتتى. 2022 جىلى ەلدە ينفلياتسيا 23% دەڭگەيىنە جەتتى», دەپ ءتۇسىندىرىپ بەردى ساراپشى.

ونىڭ ايتۋىنشا, ەكىنشى سەبەپ – جالاقى ايىرماشىلىعى. ۇكىمەت ورتاشا جالاقىنى 430 مىڭ تەڭگە دەپ كورسەتەدى. بىراق بۇل ناق­تى جاعدايدى بەينەلەمەيدى. مىسالى, ون ادامنىڭ توعىزى 100 مىڭ تەڭگە السا, بىرەۋى ميلليون تابادى. ورتاشا ەسەپپەن ءبارى 200 مىڭ الادى دەپ شىعادى. شىندىعىن­دا, حالىقتىڭ جارتىسىنان كوبى 150-200 مىڭ تەڭگە شاماسىندا تابىس تابادى. ال مينيسترلەر, اكىمدەر مەن ۇلتتىق كومپانيا باسشىلارى اي سايىن 3-5 ميلليون تەڭگە الادى. ءار جىلى ينفلياتسيانى جەلەۋ ەتىپ, ءوز جالاقىسىن دا ءوسىرىپ وتىرادى. ال ەدەن جۋشى مەن مەدبيكە سياقتى قىزمەتكەرلەرگە بار بولعانى 10 مىڭ تەڭگە قوسىلادى. وسىلايشا, تابىس ايىرماشىلىعى جىلدان-جىلعا ۇلعايىپ جاتىر.

ء«ۇشىنشى مىسال – سۋبسي­ديا جۇيەسى. ۇكىمەت اۋىل شارۋا­شى­لىعىنا تريلليونداعان تەڭگە ءبولىنىپ جاتىر دەپ مالىمدەيدى. بىراق بۇل قارجى قاراپايىم فەرمەرگە جەتپەيدى. ءوتىنىم بەرۋ جۇيەسى كۇردەلى, ينتەرنەت پەن كوم­پيۋتەر قولجەتىمسىز. ال نەگىز­گى قارجى ءىرى كاسىپكەرلەر مەن ولي­گارحتاردىڭ قالتاسىنا تۇسەدى. تاڭداناتىن شىعارسىز, بىراق وسى تۇيتكىلگە جانارماي باعا­سى­نىڭ دا قاتىسى بار. ۇكىمەت بەنزيندى حالىققا ارزان باعامەن ۇسىنامىز دەيدى. بىراق مۇناي وڭدەۋمەن اينالىساتىن زاۋىتتار مەن ءىرى كومپانيا­لار مەملەكەتتەن جۇزدەگەن ميلليارد تەڭگە سۋبسيديا الادى. ارزان جانارماي كەيىن كورشى ەلدەرگە كونتراباندا ارقىلى ساتىلىپ, تابىس جەكە قالتاعا كەتەدى. وزبەكستان مەن قىرعىزستاندا بەنزين باعاسى 400-500 تەڭگە, ال بىزدە 235 تەڭگە شاماسىندا. سول ايىرماشىلىق ارقىلى ال­پاۋىتتار ۇلكەن پايدا تاۋىپ وتىر. بەنزيندى شەكارادان زاڭسىز وتكىزۋ ون جىلدان بەرى توقتاماي كەلەدى», دەيدى س.جوباەۆ.

ساراپشى ەگەر ادىلدىك ورنات­قىمىز كەلسە, تابىسى جوعارى ازاماتتار كوبىرەك سالىق تولەۋى كەرەك دەيدى. مىسالى, ايىنا 750 مىڭ تەڭگە تاباتىندار 15%, ميلليون تەڭگە تاباتىندار 20%, ال 1,5 ميلليوننان كوپ تاباتىندار 25% تولەۋگە ءتيىس. سوندا عانا بيۋدجەت تولىق, قوعام تەڭ بولار ەدى. پروگرەسسيۆتى سالىق جۇيەسى تۋرالى پرەزيدەنت 2019 جىلى ايتقان ەدى. بىراق ونى ەنگىزۋگە التى جىل كەتتى.

ماسەلەنىڭ شەشىمىن سالىقتان تابامىز با دەپ, ۇڭىلسەك, قارجى مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى 2026 جىلدان باس­تاپ جەكە تابىس سالىعىن ەسەپتەۋ ەرەجەلەرى وزگەرەتىنىن ايتتى. ەندى تابىسى جوعارى ازاماتتار كوبىرەك سالىق تولەيدى. كوميتەت قىزمەتكەرى ايگۇل ابباسوۆانىڭ ايتۋىنشا, جاڭا جۇيە پروگرەسسيۆتى شكالا تۇرىندە ەنگىزىلەدى. ياعني تابىسى از ادامدار بۇرىنعىداي 10% مولشەرلەمەمەن تولەيدى, ال تابىسى جوعارى ازاماتتار ءۇشىن سالىق مولشەرى ارتادى.

«2026 جىلدان باستاپ جىلدىق تابىسى 8500 اەك-تەن (شامامەن 36 ملن تەڭگە) اساتىن جەكە تۇلعالار 15% مولشەرلەمەمەن سالىق تولەيدى. سالىق تەك جالاقىعا ەمەس, ازاماتتىڭ بارلىق كىرىسىنە, ياعني بىرنەشە جۇمىستان تاباتىن تابىسىنا نەمەسە شەتەلدەن الاتىن كىرىسىنە دە قولدانىلادى. بىراق جەكە كاسىپكەرلەردىڭ جانە ديۆيدەند يەلەرىنىڭ تابىسى بۇل ساناتقا كىرمەيدى. ادام تابىستى بىرنەشە جەردەن الۋى مۇمكىن. بىرنەشە جۇمىس ىستەيتىندەر بار, كەيبىرى جەكە كاسىپتەن نەمەسە شەتەلدەن دە تابىس تابادى. سول سەبەپتى ءار ازامات ءوز كىرىسىن جىل سوڭىندا ءوزى ەسەپتەپ, تابىسىنىڭ جالپى كولەمىنە قاراي وسى پروگرەسسيۆتى شكالانى قولدانۋعا ءتيىس», دەيدى مامان.

جالپى, ەكونوميكادا «Trickle-down economics» دەگەن ساياسي كوزقاراس بار. بۇل اعىلشىن تىلىنەن اۋدارعاندا «بايلىقتىڭ تامشىلاپ ءتۇسۋ تەورياسى» دەگەندى بىلدىرەدى. ياعني بايلار مەن ءىرى كاسىپكەرلەردىڭ تابىسى ارتسا, ولاردىڭ ينۆەستي­تسياسى دا كوبەيەدى. سول ينۆەستيتسيا جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشادى, ەكونوميكا جاندانادى, ءسويتىپ قاراپايىم حالىقتىڭ دا جاعدايى جاقسارادى. مىسالى, كاسىپكەر جاڭا زاۋىت سالىپ, جۇزدەگەن ادامدى جۇمىسقا الادى نەمەسە بيزنەسىن كەڭەيتىپ, قىزمەتكەرلەردىڭ ايلىعىن كوتەرەدى. سىرت كوزگە بۇل ەكونوميكاعا سەرپىن بەرەتىندەي كورىنەدى. الايدا كوپتەگەن ەلدە وسى ءتاتتى تەوريامىز تاسادا جاتادى. كوپتەگەن ەكونوميس پەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ زەرت­تەۋلەرى مۇنداي جۇيە تابىس­تىڭ شىنايى تەڭ بولىنۋىنە الىپ كەلمەيتىنىن كورسەتتى. بايلىق كوبىنە جوعارى تاپتىڭ وزىندە قالىپ, قاراپايىم حالىققا تام-تۇمداپ قانا جەتەدى.

بىراق دانيا, شۆەتسيا, نور­ۆەگيا سياقتى ەلدەردە بۇل جۇيە دۇرىس جۇمىس ىستەيدى. مەملەكەت باي­لار­دىڭ سالىعىنان تۇسكەن قارا­جاتتى حالىققا قايتا باعىتتاپ, الەۋمەتتىك تەڭدىكتى ساقتاپ وتىر. ءبىز دە وسى جولعا تۇستىك, دىتتەگەن مەجە دە الىس ەمەس شىعار.