قارجىلىق قاۋىپسىزدىكتى ويلاساڭىز...
ءار نارسەگە ىقتيات, سەرگەك قارايتىن ادامدار بولادى. وسى تۇرعىدان الساق, ءبىزدىڭ ەلدە دە ءومىرىن ساقتاندىرعان جاندار جوق ەمەس. ماسەلەن, زەينەتكەر حاليما ورالباەۆا «حالىق Life» كومپانياسىنىڭ «بايتەرەك» باعدارلاماسىنا جىل سايىن 200 مىڭ تەڭگە سالىپ وتىرادى. جالپى, كەلىسىمشارت 10 جىلعا جاسالعان.
– بيىل اقپان ايىندا كۇتپەگەن جاعدايدا قولىمدى سىندىرىپ الدىم. سول كەزدە كومپانيا ماعان 529 مىڭ تەڭگە كولەمىندە ساقتاندىرۋ تولەمىن اۋداردى. بارلىق قۇجاتتى ونلاين رەجىمدە جىبەردىم. اگەنتىم قۇجاتتاردى رەتتەپ, كومپانياعا ۋاقتىلى تاپسىردى. بار بولعانى ەكى اپتا ىشىندە تولەم تولىقتاي شوتىما ءتۇستى. شىنى كەرەك, مۇنداي جەدەلدىكتى كۇتپەگەن ەدىم. ول كەزدە ءدال وسى اقشا ماعان اۋاداي قاجەت ەدى. العان قاراجاتىمدى ەمدەلۋگە, بالالارىمنىڭ قاجەتىنە جۇمسادىم. اقشا دەگەن تيىننان قۇرالادى عوي. سول سەبەپتى اركىم ءوز ءومىرى مەن وتباسىن ساقتاندىرۋدى ويلاعانى ءجون. ساقتىقتا قورلىق جوق. ەرتەڭگى كۇنگە سەنىم ارتىپ, وسىنداي باعدارلامالارعا قاتىسقان دۇرىس, – دەيدى زەينەتكەر.
ەكونوميست باۋىرجان ىسقاققا ءومىردى ساقتاندىرۋ نە ءۇشىن قاجەت دەگەن سۇراق قويدىق. ول ويلانباستان «بۇل وتباسىنىڭ قارجىلىق قاۋىپسىزدىگى» دەپ جاۋاپ بەردى.
– ادام بالاسى كەز كەلگەن ۋاقىتتا ءتۇرلى جاعدايعا تاپ بولۋى مۇمكىن. ءبىر كۇنى اۋىرىپ قالسا, ءبىر كۇنى جازاتايىم وقيعاعا ۇشىراۋى ىقتيمال. ءتىپتى ەڭبەككە جارامسىز بولىپ قالۋى, ياكي اياق استىنان ومىردەن ءوتىپ كەتۋى دە كادىك. قازاق مۇنى «جازمىش» دەيدى. وسىنداي ساتتە وتباسى مەن بالا-شاعا قارجىسىز قالماۋى ءۇشىن الدىن الا قامدانۋ – ەڭ دۇرىس شەشىم. مۇنىڭ ءبارى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ بەلگىسى, – دەيدى ەكونوميست ب. ىسقاق.
ەكونوميست حالىق اراسىندا كەڭ تارالعان, قيسىنعا كەلمەيتىن تۇسىنىكتى وزگەرتەتىن ۋاقىت كەلگەنىن ايتادى. ول – ءومىردى ساقتاندىرۋ داۋلەتتىلەرگە ارنالعان دەگەن ۇعىم. وسى تۇسىنىكتەن ارىلماسا, ساقتاندىرۋ مادەنيەتى جۋىق ارادا قالىپتاسۋى قيىن.
– داۋلەتتى جاندار قانداي جاعدايدا دا وتباسىنىڭ قارجىلىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتە الادى. ال قاراپايىم وتباسى ءۇشىن بۇل وتە ماڭىزدى. ولاردىڭ قارجىلىق سوققىعا توتەپ بەرۋ مۇمكىندىگى تومەن. سوندىقتان ءومىردى ساقتاندىرۋ السىزدەرگە كۇش, وتباسىنا سەنىم ءارى ەرتەڭگە كەپىلدىك بەرەتىن قۇرال. جالپى, ەش قورقۋدىڭ قاجەتى جوق. بۇگىندە ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ بارلىق تولەمى زاڭ اياسىندا رەتتەلگەن. ەگەر پوليستەگى جاعداي راستالسا, تولەم مىندەتتى تۇردە جاسالادى, – دەيدى ساراپشى.
دەمەك نەگىزگى قاعيدا وتە قاراپايىم. ءومىرىڭىزدى ساقتاندىرعان بولساڭىز, قاجەت كەزدە اقشا مىندەتتى تۇردە قولعا تيەدى. باۋىرجان ىسقاقتىڭ تۇسىندىرۋىنشە, تولەم الۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن كومپانياعا حابارلاسۋ قاجەت. ازامات اۋرۋحانادان انىقتاما, ورگاننان اكتى نەمەسە ەڭبەككە جارامسىزدىق پاراعىن تاپسىرادى. كەيىن تاۋەلسىز ساراپتاما جۇرگىزىلەدى. وسىدان كەيىن تولەم تاعايىندالادى. كوپ كومپانيا جازاتايىم وقيعا نەمەسە اۋىر دياگنوز كەزىندە 15 جۇمىس كۇنىنىڭ ىشىندە اقشا اۋدارادى.
– ءومىردى ساقتاندىرۋ مەن دەپوزيتتىڭ ايىرماشىلىعى دا ايقىن. دەپوزيت – جاي عانا جيناق. ال ءومىردى ساقتاندىرۋ – قورعانىس ءارى جيناق. دەپوزيتتە ادام سالعان اقشاسىن قايتا الادى. ال ءومىردى ساقتاندىرۋ كەزىندە قيىن جاعداي بولسا, قوماقتى وتەماقى بەرىلەدى. ەگەر ادام اي سايىن 20 مىڭ تەڭگەنى دەپوزيتكە سالسا, ءبىر جىلدا 240 مىڭ تەڭگە جينايدى. ال ءدال سول سومانى ءومىردى ساقتاندىرۋعا بولسە, اۋىر جاعداي بولسا, وتباسى 20 نەمەسە 30 ميلليون تەڭگەگە دەيىن تولەم الا الادى, – دەدى ەكونوميست.
ول بۇل جۇيەنىڭ پسيحولوگيالىق جاعىن دا اتاپ ءوتتى. دەپوزيتكە ادامدار اقشاسى بار كەزدە عانا قارجى سالادى. ال ءومىردى ساقتاندىرۋدا ادام مىندەتتى تۇردە جينايمىن دەگەن ۇستانىممەن ارەكەت ەتەدى. بۇل دا ۇلكەن ايىرماشىلىق. راسىندا, ساقتاندىرۋدى نەعۇرلىم ەرتەرەك باستاسا, سوعۇرلىم ءتيىمدى. سەبەبى جارنا مولشەرى ادامنىڭ جاسى مەن دەنساۋلىعىنا بايلانىستى.
باعدارلامانىڭ پايداسى كوپ
– ءومىردى ساقتاندىرۋدىڭ وتباسىنا قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىنە كوبى ءمان بەرمەيدى, – دەيدى «Halyk Life» كومپانياسىنىڭ استانا قالاسىنداعى فيليال ديرەكتورى جۇلدىز سۇڭعاتقىزى. – مىسالى, كوپ وتباسىندا جالعىز ادام تابىس تابادى. سول ادام بۇكىل ءۇيدىڭ قامىن جاسايدى. ەگەر ول ادام الدا-جالدا ومىردەن ەرتە كەتسە, وتباسى بىردەن قيىندىققا تاپ بولادى. جاقىن ادامىنان ايىرىلۋ – ادام بالاسىنا ەڭ اۋىر سىناقتىڭ ءبىرى. ونداي ساتتە ءومىر توقتاپ قالعانداي كورىنەدى. بىراق ءومىر جالعاسادى, ال ارتىندا قالعان وتباسى كوپتەگەن ۇيىمداستىرۋ مەن قارجى جاعىنان قيىندىق كورەدى. قۇجات جيناۋ, جەرلەۋ ءراسىمىن ۇيىمداستىرۋ, نەسيەلەر مەن قارىزداردى تولەۋ, م ۇلىك ماسەلەسىن شەشۋ – مۇنىڭ ءبارى قايعى ۇستىندەگى وتباسىنىڭ موينىنا تۇسەدى. ءتىپتى كوممۋنالدىق قىزمەت اقىسىن, بالالاردىڭ وقۋىنا نەمەسە پاتەراقى تولەۋگە اقشا جەتپەي قالۋى مۇمكىن. وسىنداي جاعدايدا ءومىردى ساقتاندىرۋ وتباسىنا ۇلكەن دەمەۋ بولا الادى. ەگەر ادام تىرىسىندە ساقتاندىرۋ ءپوليسىن راسىمدەسە, ونىڭ وتباسى قارجىلىق جاعىنان قورعانسىز قالمايدى. ساقتاندىرۋ تولەمى ۋاقىتىندا تولەنىپ, تۋىستارىنا تىنىس الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
ەستۋىمىزشە, وسى كومپانيادان ءومىرىن ساقتاندىرعان ەكى بالانىڭ اكەسى ومىردەن وتكەن سوڭ, كومپانيا تولەم جاساپ, ونىڭ 3 ملن نەسيەسىن تولىق جاپقان. وتباسى باسپاناسىنان ايىرىلماعان. قالعان اقشا كۇندەلىكتى قاجەتكە جۇمسالعان. وسىلايشا, وتباسى قيىن كەزەڭدە دە تىرشىلىگىن قيىندىقسىز جالعاستىرا العان. دەمەك ءومىردى ساقتاندىرۋ دەگەنىمىز – ادام مەن ساقتاندىرۋ كومپانياسى اراسىنداعى كەلىسىم.
وسى فيليالدىڭ باس مەنەدجەرى دينارا قايروللاقىزى ءومىردى ساقتاندىرۋعا كوپشىلىكتىڭ ءالى دە سەنىمسىزدىكپەن قارايتىنىن ايتادى.
– ءومىردى ساقتاندىرۋعا كوپتەگەن وتانداسىمىز سەنىمسىزدىكپەن قارايدى. سەبەبى ساقتاندىرۋ مادەنيەتى قالىپتاسا قويعان جوق. كوپ ادام بۇل جۇيەدەن بەيحابار ءارى ارتىق شىعىن دەپ ويلايدى. كەيبىرەۋلەر كومپانيا اقشا تولەمەيدى دەپ كۇدىكتەنەدى. الايدا بۇل دۇرىس كوزقاراس ەمەس. قازىر ەلىمىزدە ءىرى ساقتاندىرۋ ۇيىمدارى مىڭداعان ادامعا كومەك بەرىپ, تۇراقتى تۇردە تولەم جاساپ كەلەدى, – دەيدى ول.
ءومىردى ساقتاندىرۋدى راسىمدەۋ جەڭىل. كليەنت ساقتاندىرۋ كومپانياسىنىڭ سايتىنا كىرىپ, بارلىق باعدارلامامەن تانىسا الادى. وندا جيناقتاۋشى, وتباسىلىق جانە نەسيەلىك ساقتاندىرۋ تۇرلەرى بار. ونلاين كالكۋلياتور ارقىلى ءپوليستىڭ باعاسىن ەسەپتەپ, ءوتىنىش بەرۋگە بولادى. مالىمەتتەر اۆتوماتتى تۇردە ەنگىزىلەدى. كليەنت باعدارلاما تاڭداپ, ونلاين تولەم جاساپ, ءپوليستى ەلەكتروندى تۇردە الادى. كىمگە كەڭەس الىپ, بەتپە-بەت سويلەسۋ ىڭعايلى بولسا, «Halyk Life» كەڭسەسىنە نەمەسە ساقتاندىرۋ كەڭەسشىلەرىنە بارۋىنا بولادى. ماماندار ەگجەي-تەگجەي ءتۇسىندىرىپ, جەكە باعدارلاما تاڭداۋعا كومەكتەسەدى.
«بايتەرەك» باعدارلاماسى التى قوسىمشا قورعانىس ءتۇرىن ۇسىنادى. ولار: جازاتايىم جاعدايدا قايتىس بولۋ, ۋاقىتشا ەڭبەككە جارامسىزدىق, جاراقات الۋ, ءبىرىنشى جانە ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەكتىككە ۇشىراۋ, سونداي-اق اۋىر ناۋقاس جاعدايىندا تولەم الۋ مۇمكىندىگى. قوسىمشا ساقتاندىرۋدىڭ بىرنەشە ءتۇرى بار. ەگەر ادام جازاتايىم وقيعا سالدارىنان قايتىس بولسا, ونىڭ تۋىستارى 500 مىڭنان 1,5 ميلليون تەڭگەگە دەيىن تولەم الادى. كليەنت قوسىمشا ساقتاندىرۋدى تاڭداسا, بۇل سوما نەگىزگى تولەمگە قوسىلىپ بەرىلەدى. ادام جازاتايىم جاعدايدا ءبىرىنشى نەمەسە ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەكتىككە ۇشىراسا, وعان دا كەلىسىمشارتتاعى سوما تولەنەدى. بۇل تولەم بارلىق قۇجات تاپسىرىلعاننان كەيىن 30 كۇن ىشىندە اۋدارىلادى. ەگەر ادام سىرقاتتانىپ, ۋاقىتشا جۇمىسقا جارامسىز بولسا, وعان كۇن سايىن ساقتاندىرۋ سوماسىنىڭ 0,2% مولشەرىندە تولەنەدى. تولەم جەتىنشى كۇننەن باستاپ ەسەپتەلەدى جانە ەڭ كوبى 60 كۇنگە دەيىن جالعاسادى. اۋىر دەرت انىقتالعان جاعدايدا كومپانيا تولىق ساقتاندىرۋ سوماسىن تولەيدى. بۇل تولەم دياگنوز قويىلعاننان كەيىن 15 جۇمىس كۇنى ىشىندە بەرىلەدى.
– باعدارلاماعا قاتىسۋشىلار بىرنەشە ارتىقشىلىققا يە بولادى. جيناق مەرزىمى ىشىندە ساقتاندىرۋ قورعاۋى ۇزدىكسىز جۇرەدى. ساقتاندىرۋ جارنالارىن تولەگەن ادام جەكە تابىس سالىعىن ەسەپتەۋ كەزىندە سالىقتىق جەڭىلدىكتەر الادى. پوليس تاۋلىگىنە 24 ساعات, جىلىنا 365 كۇن بويى جانە الەمنىڭ كەز كەلگەن جەرىندە جارامدى. كليەنت ءوز قالاۋى بويىنشا قوسىمشا ساقتاندىرۋ تۇرلەرىن تاڭداپ, ولاردى ءتۇرلى كومبيناتسيادا بىرىكتىرە الادى. سونداي-اق پوليس بويىنشا كەپىل رەتىندە نەسيە الۋعا مۇمكىندىك بار. كومپانيانىڭ پايداسىنا قاتىسۋ ارقىلى قوسىمشا تابىس تابۋعا جول اشىلادى, – دەيدى د.قايروللاقىزى.
ساقتاندىرۋعا مەملەكەت كەپىلدىك بەرەدى
2025 جىلعى 1 قىركۇيەككە دەيىن ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ تازا پايداسى 188,6 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 41%-عا كوپ. بىلتىر بۇل كورسەتكىش 133,4 ملرد تەڭگە بولعان. بيىلعى جىلدىڭ وزىندە 17,2 ملن ساقتاندىرۋ شارتى جاسالعان. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 16,2%-عا جوعارى. نارىقتاعى ەڭ بەلسەندى باعىت ءومىردى ساقتاندىرۋ بولىپ وتىر. ءباسى بيىك باعىتتاعى كەلىسىمشارتتار سانى ءبىر جىلدا 107,9%-عا ارتقان. ءتىپتى 8 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جينالعان ساقتاندىرۋ سىياقىلارىنىڭ جالپى كولەمى 1,1 ترلن تەڭگەگە جەتكەن. ونىڭ ىشىندە ەرىكتى جەكە ساقتاندىرۋ 542,2 ملرد تەڭگەگە جەتىپ, 15,2%-عا ارتقان. ال ءومىردى ساقتاندىرۋ كولەمى 19,3%-عا ءوسىپ, 160,3 ملرد تەڭگەنى قۇراعان.
ايتا كەتەرلىك جايت, بيىلعى 30 ماۋسىمنان باستاپ ءومىردى ساقتاندىرۋ مەملەكەتتىك كەپىلدىك جۇيەسىنە ەنگىزىلدى. ەندى ءومىردى ساقتاندىرۋ تۇرلەرى دە مەملەكەت قورعاۋىندا بولادى. بۇعان دەيىن كەپىلدىك تەك مىندەتتى ساقتاندىرۋ مەن زەينەتاقى اننۋيتەتتەرىنە عانا بەرىلەتىن. ءومىردى ساقتاندىرۋ ادامنىڭ ءومىرىن قورعاپ قانا قويماي, بولاشاققا اقشا جيناۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل زەينەتكە, بالانىڭ وقۋىنا, ۇلكەن ساتىپ الۋعا نەمەسە كۇتپەگەن جاعدايعا دايىن بولۋعا جول اشادى.
توماس گارمان مەن رەيموند فورگتىڭ «جەكە قاراجات» كىتابىنا سۇيەنسەك, دامىعان ەلدەردە, مىسالى, G7 ەلدەرىندە, بۇل – حالىقتى قورعاۋدىڭ نەگىزگى بولىگى. وندا ادامدار تابىسىنىڭ ءبىر بولىگىن ءوز ءومىرىن ساقتاندىرۋعا سالادى. گەرمانيا, انگليا جانە فرانتسيادا بارلىق ساقتاندىرۋ جارنالارىنىڭ 70%-ى, جاپونيادا 80%-ى ءومىردى ساقتاندىرۋعا تيەسىلى. ال قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش نەبارى 0,15%. دامۋشى ەلدەردە ورتاشا دەڭگەي – 1,7%.
دەسە دە مەملەكەت تاراپىنان ءومىردى ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە كەپىلدىك بەرىلۋى حالىقتىڭ سەنىمىنە دەم بەرىپ وتىر. ەندى ادامدار ءوز بولاشاعىن سەنىممەن جوسپارلاپ, قارجىلىق تۇراقتىلىقتى ەرتە قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزىن تۇسىنە باستايدى. وسىلايشا, ءومىردى ساقتاندىرۋ تەك شارت قانا ەمەس, مادەنيەتكە اينالادى دەگەن سەنىم بار.
