سوتسيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور رامازان ساتتار ۇلى «قازىرگى كەزدە اجىراسۋ جاعدايلارى جانە ونى جاريا تۇردە تالقىلاۋ نەگە جيىلەپ كەتتى؟ قازاقستاندا وتباسى قۇندىلىقتارى دۇرىس قالىپتاسپاعان با, الدە زاماناۋي ءومىر تالابىنا ساي وزگەرىپ وتىر ما؟» دەگەن ماڭىزدى ساۋالدارعا قاتىستى پىكىرىن ءبىلدىردى.
ونىڭ ايتۋىنشا, اجىراسۋ – الەۋمەتتىك قۇبىلىس رەتىندە كەڭ تاراعان دۇنيە. ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بولادى: الەۋمەتتىك, پسيحولوگيالىق, ەكونوميكالىق, كەرەك بولعان جاعدايدا فيزيولوگيالىق جانە ساياسي.
ء«بىزدىڭ ەلىمىزدە سوڭعى ونجىلدىقتا اجىراسۋدىڭ سانى نەكەگە وتىرعانداردىڭ سانىنا قاراعاندا كوبەيىپ بارادى. جالپى, اجىراسۋ كورسەتكىشى ءبىزدىڭ ەلدە دە, شەت ەلدە دە تىم جوعارى. بىراق وزدەرىنىڭ اجىراسقانىن جاريا ەتىپ كورسەتەتىندەر سانى از, ياعني ولار اجىراسقاندارىن كورسەتپەيدى, بىلدىرمەيدى. كوبىنە مۇنداي جاعداي اقپاراتتىق تۇرتكى رەتىندە ەليتا, ونەر, بيزنەس وكىلدەرىنىڭ اراسىندا كەزدەسەدى. بەلگىلى ءبىر شوۋمەن نەمەسە ونەر ادامى ۇدايى ەل الدىندا جۇرگەننەن كەيىن ونىڭ ءاربىر ءىس-ارەكەتى جۇرتتىڭ تىلىنە تيەك بولادى. ەكىنشىدەن مۇنىڭ ارعى جاعىندا ميلليونداعان قاراپايىم ادامداردىڭ قىزىعۋشىلىعى تۇرادى», دەيدى ول.
قازاق حالقى ءۇشىن وتباسى – ەڭ قىمبات قازىنا, ۇرپاق تاربيەسىنىڭ نەگىزگى ورتاسى. ءاربىر وتباسى مۇشەسىنىڭ ءوزارا سىيلاستىعى مەن تاتۋلىعى حالىقتىڭ رۋحاني بايلىعىنىڭ ماڭىزدى بولىگى بولىپ سانالادى.
«ەلىمىزدە بۇرىننان بەرى وتباسى ەرەكشە قۇندىلىق رەتىندە قالىپتاسقان. ول ءبىزدىڭ ەلدىڭ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ەكونوميكالىق ساياسي قاجەتتىلىكتەرىنە قىزمەت ەتىپ, وسى كەزگە دەيىن ۇلكەن فەنومەن رەتىندە جەتتى. ماسەلەن, سول قالىپتاسقان قۇندىلىقتار, ونىڭ ىشىندە وتباسى قۇندىلىعىنداعى ەرەكشە قاسيەتتەر جوعالىپ بارا جاتىر. وعان سەبەپ – زامان. زاماندا جاڭا ەكونوميكالىق قاتىناس, ەڭبەك تۇرلەرىنىڭ وزگەرۋى, جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىندەگى جاڭاشىلدىقتار پايدا بولدى. دەمەك, بۇل جەردە ۇيدەگى اكە-شەشەنىڭ جۇمىستا بولۋى, بالانىڭ تاربيەسى اكە مەن شەشەدەن ەمەس, ءوزىنىڭ ورتاسىنا تىكەلەي بايلانىستى بولىپ وتىر. اقپاراتتىڭ كەڭىستىكتىڭ 90 پايىزى – شەتەلدىك كونتەنت, جارتىسى – ورىس ءتىلدى كونتەنت. بۇل دا – اجىراسۋعا تىكەلەي اسەر ەتەتىن قۇبىلىس. كوپ بالالار بۇگىن ءوز ءۇيىنىڭ جالعىزى, ەركەسى. سوندىقتان ول ەر جەتىپ, ەرەسەك ومىرگە قادام باسقاندا ەركە بولىپ جۇرە بەرگىسى كەلەدى. قاسىنداعى سەرىگىنىڭ قىلىعىن, ەركەلىگىن كوتەرە الماي قالادى. ءسويتىپ, ءسۇيىپ قوسىلعاندار ءبىر-بىرىنە كونە الماي, اجىراسىپ جاتادى», دەيدى الەۋمەتتانۋشى.
رامازان ساتتار ۇلىنىڭ پىكىرىنشە, ءداستۇرلى وتباسى ءرولى قازىرگى جاعدايدا ماڭىزدى.
ء«وز باسىم ءداستۇرلى رەتتىڭ قالعانىن دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. «ەركەك ءتۇزدىڭ ادامى, ايەل ءۇيدىڭ ادامى» دەمەكشى تابىس, كىرىس ەر ادامنان, ونى جاراتۋ ايەل ادامنىڭ ءىسى بولۋى كەرەك», دەيدى ول.
ول ەنە مەن كەلىن اراسىنداعى قاراما-قايشىلىقتى دا زاماناۋي وزگەرىستەردىڭ سالدارى رەتىندە قاراستىرادى.
«كەيبىر انالار تابيعي ينستينكت رەتىندە ۇيادان ۇشقان ۇل-قىزدارىن بەيسانا تۇردە قاداعالاعىسى كەلىپ, كەڭەس بەرىپ جاتادى. ول – زاڭدىلىق. بىراق ونى دۇرىس جەتكىزە ءبىلۋ, ىسكە اسىرا ءبىلۋ – اركىمنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. سوندىقتان كەي جاعدايدا اقىل-كەڭەس, نيەتتەر اشىق تەكە-تىرەس, داۋ-دامايعا اينالىپ كەتەدى. شىن مانىندە, قازىرگى ەرەسەكتەر جاستاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ رەتىن, باعىتىن ايتۋدان قالۋ كەرەك. ويتكەنى, الدىڭعى ۇرپاقتىڭ تاجىريبەسى بۇرىنعى زاماننىڭ ناتيجەسىندە قالىپتاسقان. قازىر زامان باسقا, ءتارتىپ باسقا, تالاپ باسقا. دەسەك تە, مۇنى وسىلاي قالدىرۋعا تاعى بولمايدى. ۇلتتىڭ بولشەكتەنۋى, ىدىراۋى, ارعى جاعىندا ءبىر-بىرىمەن بىرىكپەۋى – شىن مانىندە دە ۇلكەن ساياسي, ۇلتتىق تراگەديا.
قاي زامان بولسا دا وتباسى قۇندىلىعىن ساقتاپ قالۋدا «نە ىستەيمىز؟» دەگەن سۇراق تۋادى. وڭدى, ۇتىمدى جەتىستىككە جەتكەن وتباسىلاردى, تۇلعالاردى ناسيحاتتاۋ كەرەك. جاستاردى جىلتىراققا ەمەس, تۇراقتى جەتىستىككە جەتۋگە, ادال ەڭبەككە ۇيرەتكەنىمىز ابزال. بالا تاربيەسى – ۇلكەن جۇمىس. قازىرگى جاس انالاردى تاربيەگە ۇيرەتۋ كەرەك. جاس انالار ۇيالى تەلەفوندى تاربيەنىڭ كوزى دەپ قابىلدايدى. 15-20 جىلدان كەيىن مۇنداي بالالاردان قايىر كۇتۋدىڭ دە قاجەتى شامالى. ويتكەنى دامۋ مۇمكىندىكتەرى, ويلاۋ قابىلەتتەرى تەلەفونداعى كونتەنتكە عانا بايلانىپ, ودان جوعارى ەشنارسە ىستەي الماي قالادى», دەپ پايىمدايدى ول.
پسيحولوگ التىناي قامشىبەكقىزى وتباسى قۇندىلىقتارىنىڭ السىرەۋىن جانە اجىراسۋ كورسەتكىشىنىڭ ءوسۋىن الاڭداتارلىق جاعداي دەپ باعالاپ وتىر.
«قازىر قوعامدا وتباسى قۇندىلىقتارىنىڭ السىرەۋى مەن اجىراسۋ كورسەتكىشىنىڭ كوبەيۋى الاڭداتارلىق جاعدايعا اينالدى. وتباسى – ادام ءومىرىنىڭ باستاۋ بۇلاعى, رۋحاني جانە ادامگەرشىلىك تاربيە بەرەتىن مەكتەپ.
قوعامدا وتباسى تەك ءومىر ءسۇرۋ ورنى عانا ەمەس, ەموتسيونالدى جانە پسيحولوگيالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن باستى ينستيتۋت بولىپ وتىر. ەگەر وتباسى مۇشەلەرى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن سىيلاستىقتى ساقتاسا, بالالاردا سەنىم مەن جاۋاپكەرشىلىك قالىپتاسادى, ال بۇل – قوعامداعى جالپى تۇراقتىلىققا تىكەلەي اسەر ەتەدى. كەرىسىنشە, جانجال مەن تۇسىنىسپەۋشىلىك ءجيى بولسا, تەك جەكە ءومىر عانا ەمەس, بالا پسيحولوگياسى دا زارداپ شەگەدى», دەيدى مامان.
بەلگىلى جۋرناليست بەيسەن قۇرانبەك «ادام ومىرىندە قانشا جەتىستىككە جەتسە دە, وتباسى باقىتسىز بولسا – ءبارى بەكەر» دەگەن ەدى. بۇل ءسوزدىڭ ءمانى – وتباسىداعى سۇيىسپەنشىلىك پەن تاتۋلىق – ناعىز ءومىردىڭ ءمانى ەكەنىن ەسكە سالادى. «بىرەۋدى ءسۇيىپ, ۇيلەنۋ وڭاي, ال سول سۇيگەن ادامىڭدى ءومىر بويى قۇرمەتتەپ ءوتۋ – ەرلىك», دەيدى ول.
قازىرگى قيىندىقتار ءداستۇر مەن زامان تالابىن ۇيلەستىرۋ قاجەتتىلىگىن كورسەتەدى. وتباسى قۇندىلىعىن ساقتاۋ تەك زاڭ نەمەسە ءداستۇر ارقىلى ەمەس, ءار ادام اراسىنداعى سىيلاستىق پەن تۇسىنىستىك ارقىلى جۇزەگە اسادى. جاستار مەن ۇلكەن بۋىن اراسىنداعى تۇسىنىسپەۋشىلىكتى ازايتۋ, بالا تاربيەسىنە ءمان بەرۋ, تۇراقتى جەتىستىكتى ناسيحاتتاۋ – وتباسىلىق تاتۋلىق پەن ەلدىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزگى جولدارى بولىپ قالا بەرەدى.
