تەڭگە باعامىنىڭ قارجى نارىعىنا اسەرى

دوللار باعامى 2025 جىلعى شىل­دەدەگى دەڭگەيگە قايتا ءتۇستى. 30 قىركۇيەكتەن بەرى تەڭگە 549 تەڭگەدەن 523 تەڭگەگە دەيىن نىعا­يىپ, نەبارى ءبىر ايدا 25 تەڭگەگە نەمەسە ­4,8%-عا قىمباتتادى. ساراپشىلار تەڭگەنىڭ مۇنداي كۇشەيۋىن ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق نارىقتا 1,5 ميلليارد دوللارلىق ەۋرووبليگاتسيا شىعارعانىمەن بايلانىستىرادى. بۇل قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگى ىشكى نارىقتا تەڭگەگە ايىرباستالىپ, ۆاليۋتا ۇسىنىسىن ارتتىرعان بولۋى مۇمكىن.

ۇلتتىق بانك نارىقتا بەلسەندى بولدى. قىركۇيەكپەن سالىستىرعاندا شەتەل ۆاليۋتاسىن ساتۋ كولەمى 50%-عا ءوسىپ, 1,54 ميل­ليارد دوللارعا جەتكەن. ساراپ­شىلار مۇنى «اينا وپەراتسيالارىمەن» بايلانىستىرادى. ياعني ۇلتتىق قور مەن مەملەكەتتىك بيۋدجەت اراسىنداعى ۆاليۋتا قوزعالىسىن تەڭەستىرۋ ارەكەتى.

ۇلتتىق بانك ەكىنشى جارتىجىلدىقتا تەڭگەلىك وتىمدىلىكتى قىسقارتۋ ساياساتىن كۇشەيتۋدى جوسپارلاپ وتىر.

«التىن باعاسىنىڭ وسۋىنە بايلانىس­تى, ءبىز ارتىق اقشا ماسساسىن شەكتەۋگە كوشەمىز. ءتورتىنشى توقساندا اي سايىن شامامەن 467 ميلليارد تەڭگە اينالىمنان شىعارىلادى. ال قاڭتار-قىركۇيەكتە بۇل كورسەتكىش 250 ميلليارد بولعان», دەپ حابارلاعان ەدى رەتتەۋشى ۇيىم.

ءبىر قىزىعى, قازان ايىندا ۇلتتىق بانك ۆا­ليۋتالىق ينتەرۆەنتسيا دا, بىرىڭعاي جي­ناقتاۋشى زەينەتاقى قورى ءۇشىن شەتەل ۆاليۋتاسىن ساتىپ الۋ وپەراتسيا­سىن دا جۇرگىزبەگەن. ال كەرىسىنشە, كۆازي­مەم­لە­كەتتىك سەكتور تاراپىنان ۆاليۋتا ساتۋ ازاي­عان 279 ميلليون دوللار, قىر­كۇ­يەك­تە بۇل كورسەتكىش 378 ميلليون دوللار بولعان.

قازىر تەڭگە نارىقتا كۇشەيىپ تۇرعا­نىمەن, ساراپشىلار بۇل ۋاقىتشا قۇبى­لىس دەيدى. سەبەبى تەڭگەنىڭ تۇراق­تىلىعى كوبىنە مۇناي باعاسى مەن ۇلتتىق بانكتىڭ ۆاليۋتالىق ساياساتىنا تاۋەلدى. ماسەلەن, Halyk Finance ساراپشىلارى تەڭگە بۇل تۇعىرىندا ۇزاق ۋاقىت تۇرا المايدى دەپ وتىر. ولاردىڭ ەسەبىنشە, جىل سوڭىنا دەيىن دوللار 550-560 تەڭگە دەڭگەيىنە كوتەرىلۋى مۇمكىن. ءتىپتى 2026 جىلى تەڭگە تاعى السىرەپ, 610 تەڭگەگە دەيىن جەتۋى ىقتيمال.

قارجىگەر سۇلتان ەلەمەسوۆ بولسا «Halyk Finance ساراپشىلارىنىڭ بولجامى تىم پەسسيميستىك باعىتتا», دەگەن پايىمدا.

«كەيدە ناقتى دەگەن بولجامداردىڭ ءوزى ورىندالا بەرمەيدى. قازىر تەك سانعا ەمەس, ەكونوميكانىڭ ناقتى جاعدايىنا دا قاراۋ كەرەك. سول كەزدە عانا تەڭگە باعامىنىڭ قاي باعىتتا جۇرەتىنىن تۇسىنۋگە بولادى. ۇلتتىق بانك تەڭگەنى ادەيى كۇشەيتىپ, كەيىن كۇرت السىرەتۋگە مۇددەلى ەمەس. وندا دا  كاسىبي قارجىگەرلەر وتىر. ولار ينفلياتسيالىق تاۋەكەلگە اسەر ەتەتىن قۇرال – بازالىق مولشەرلەمە ەمەس, مىقتى تەڭگە ەكەنىن جاقسى بىلەدى. باس بانك ينفلياتسيانى تەجەۋ ءۇشىن بازالىق مولشەرلەمەنى كوتەرۋگە دايىن ەكەنىن اشىق ايتتى. بۇل تەڭگەنىڭ تۇراقتىلىعىن قولدايدى. ونىڭ ۇستىنە, حالىقارالىق نارىقتاردا بىزگە دوللاردى تومەن مولشەرلەمەمەن قارىزعا بەرۋگە دايىن. بۇل دا تەڭگەگە سەنىمنىڭ بەلگىسى», دەيدى ول.

جالپى, دوللاردىڭ ارزانداعانىن كورگەن جۇرت جاپپاي ساتىپ الۋ تۋرالى ويلانا باستادى. بىراق بۇل ويدى بەلگىسىزدىك باسىپ كەتىپ جاتىر. س.ەلەمەسوۆ وسى سۇراققا دا جاۋاپ بەردى. قاراشادا تەڭگە تاعى 520 دەڭگەيىنە دەيىن نىعايۋى مۇمكىن دەيدى. ودان كەيىن بىرتىندەپ 540-545 تەڭگەگە قايتا ورالادى. «ەگەر ۇزاقمەرزىمدى ماقسات ءۇشىن دوللار كەرەك بولسا, قازىرگى كۋرس – جامان ەمەس. بىراق ءبارىبىر تەڭگە السىرەيدى», دەدى ول.

ال ەكونوميست راسۋل رىسمامبەتوۆ كەيىنگى كەزدە تەڭگەنىڭ قايتا كۇشەيۋىنە تاڭدانىسىن جاسىرمادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق ۆاليۋتا 530 تەڭگەدەن تومەن دەڭگەيگە ءتۇستى ءارى سول ماڭدا بەكىگەندەي كورىنىپ وتىر. ساراپشى مۇنداي جاعداي بۇرىن دا بولعانىن ەسكە الادى. بىلتىر كوكتەمدە دە وسىنداي جاعداي بولعان. سول كەزدە نارىققا دوللار كوپتەپ ءتۇستى. قازىر دە سوعان ۇقساس كورىنىس بولىپ تۇر.

«يمپورتقا تاۋەلدى ەلمىز. سول كەزدە كۋرستى ەركىن جىبەرۋ دۇرىس شەشىم ەمەس ەدى دەپ ويلايمىن. ىشتەي ءالى دە سول پىكىردەمىن. بىراق شىندىقپەن ساناسۋ­عا تۋرا كەلدى. تەڭگەنىڭ كەيىنگى كۇشەيۋى ۇلتتىق بانكتىڭ شەشىمدەرىمەن تىعىز بايلانىستى. بىرەر كۇن بۇرىن ۇلتتىق بانك قاراشادا ۇلتتىق قوردان 600-700 ميلليون دوللار ساتاتىنىن مالىمدەدى. بۇل جاڭالىقتى بانكتەر مەن ترەيدەرلەر تەز ۇعىپ ۇلگەردى. بازالىق مولشەرلەمەنى 18%-عا كوتەرۋ ارقىلى ۇلتتىق بانك تەڭگەنى نىعايتتى. بۇعان قوسا, بيۋدجەتكە قوسىمشا ءتۇسىم ءۇشىن ۇلت­تىق قوردان دوللار ساتتى, بۇل قالىپتى تاجىريبە. بىراق قازىر بۇل ساياساتتىڭ اسەرى ەرەكشە بايقالىپ وتىر», دەيدى ر.رىسمامبەتوۆ.

ونىڭ بولجامىنشا, ينفلياتسيا باسەڭدەگەن سوڭ, بازالىق مولشەرلەمە بىرتىندەپ تومەندەيدى. قاڭتار ايىنا قاراي 17-16, ءتىپتى 15%-عا دەيىن ءتۇسۋى ىقتيمال. بۇل قادام قارجى مينيسترلىگى ءۇشىن دە ءتيىمدى, سەبەبى جوعارى مولشەرلەمە مەملەكەتتىك شىعىنداردى ارتتىرادى.

دوللار ءداۋىرى اياقتالا ما؟

2000-جىلداردان بەرى ساراپشىلار دوللاردىڭ الەمدىك ۇستەمدىگى السى­رەيدى دەپ ءجيى ايتىپ كەلەدى. قىتاي ەكونو­ميكاسىنىڭ ءوسۋى, ەۋرونىڭ كۇشەيۋى, اقش ساياساتىنا سىن ايتىلۋى,  مۇنىڭ ءبارى «دوللار ءداۋىرى اياقتالادى» دەگەن پىكىردىڭ كەڭ تارالۋىنا سەبەپ بولدى.  الايدا 20 جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە, دوللار ءالى دە الەمدىك ەكونوميكانىڭ باستى تىرەگى بولىپ وتىر. جوعارىدا ايتىلعان بولجامدارعا قاراماستان, «دوللاردىڭ ءداۋىرى» نەگە اياقتالمادى؟ بۇل سۇراققا ەconomykz-ءتىڭ تاۋەلسىز ساراپشىسى داۋلەت جامبايبەكوۆ جاۋاپ بەردى.

«بىرىنشىدەن, اقش ەكونوميكاسى ءالى دە ەڭ ءىرى ءارى ەڭ يكەمدى ەكونوميكالىق جۇيە. تەحنولوگيالىق دامۋ دەڭگەيى, ءوندىرىستىڭ جوعارى ونىمدىلىگى, تەرەڭ قارجى نارىعى بۇل ەلدى ينۆەستورلار ءۇشىن سەنىمدى باعىتقا اينالدىرادى. سوندىقتان جاھاندىق تۇراقسىزدىق كەزىندە دوللار قاۋىپسىز ايلاق رەتىندە قابىلدانادى. سونىمەن قاتار الەمدەگى كوپتەگەن حالىقارالىق مامىلەلەر, اسىرەسە مۇناي, گاز جانە باسقا دا شيكىزات ساۋداسى ءدال دوللارمەن ەسەپتەلەدى. بۇل جۇيە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن قالىپتاسىپ, قازىرگە دەيىن وزگەرگەن جوق. سوندىقتان ءتىپتى دوللاردان باس تارتۋعا ۇمتىلعان ەلدەردىڭ ءوزى حالىقارالىق ەسەپ ايىرىسۋدا ءبارىبىر اقش ۆاليۋتاسىنا جۇگىنۋگە ءماجبۇر. مۇنىڭ سەبەبى –  ينستيتۋتتىق سەنىم. اقش-تاعى فەدەرالدىق رەزەرۆ جۇيەسى تاۋەلسىز جۇمىس ىستەيدى, سوت جۇيەسى اشىق, ال قارجىلىق ەرەجەلەر ايقىن. ينۆەستورلار ءوز قاراجاتىنىڭ قورعالعانىنا سەنەدى», دەيدى ەكونوميست.

راسىندا, بۇگىندە الەمدىك مەملەكەتتىك جانە كورپوراتيۆتىك قارىزدىڭ شامامەن 60%-ى دوللارمەن ەسەپتەلەدى. بۇل جاعداي باسقا ەلدەردىڭ دوللاردان تولىق باس تارتۋىنا جول بەرمەيدى, سەبەبى ولاردىڭ ءوز قارىزدارى ءدال وسى ۆاليۋتامەن وتەلەدى. سونىمەن قاتار اقش قارجى جۇيەسى ەۋروپامەن سالىستىرعاندا قارىزعا از تاۋەلدى.  سوسىن كوپتەگەن ورتالىق بانكتەردىڭ نەگىزگى رەزەرۆتىك اكتيۆى – اقش قازىناشىلىق وبليگاتسيالارى (Treasuries). ولار وتىمدىلىگى جوعارى ءارى سەنىمدى قارجى قۇرالى بولعاندىقتان, ەلدەر دوللارلىق رەزەرۆتەرىن ساقتاۋدى جالعاستىرىپ وتىر. وسى وبليگاتسيالارعا دەگەن سۇرانىس دوللاردىڭ دا ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتىلىعىن ۇستاپ تۇر.

داۋلەت جامبايبەكوۆتىڭ پىكىرىنشە, دوللار «السىرەيدى» دەگەن بولجامدار كوبىنە ساياسي «ەموتسياعا» نەگىزدەلگەن.

«ينۆەستورلار ءۇشىن دوللاردان تولىق باس تارتۋ قيسىنسىز. ول ءالى دە داعدارىس كەزىندە ەڭ قورعانىشتى اكتيۆ بولىپ قالا بەرەدى. مەملەكەتتەر ءۇشىن دەدوللاريزاتسيانى بىرتىندەپ جۇرگىزۋ ورىندى. ال بيزنەسكە كەلسەك, دوللار سىرتقى ساۋ­دادا باستى ۆاليۋتا بولىپ قالا بەرەدى. دەگەنمەن, ايماقتىق باستامالار مەن جاڭا تولەم جۇيەلەرىنە دە نازار اۋدارۋ قاجەت. دوللار ءوز بيلىگىن جوعالتقان جوق. الەمدىك ەكونوميكادا سەنىم, وتىمدىلىك جانە تۇراقتىلىق تۇرعىسىنان وعان تەڭ كە­لەتىن بالاما ازىرگە جوق. دەمەك, دول­لار­دىڭ ءداۋىرى ءالى بىتكەن جوق, تەك جاڭا جاع­دايعا بەيىمدەلىپ كەلەدى», دەيدى ساراپشى.