فوتو: اشىق دەرەككوز
The World Factbook دەرەكتەرىنە سايكەس, 2024 جىلى دۇنيەجۇزىندە ءبىر جاسقا دەيىنگى بالالار ءولىم-ءجىتىمى 1 مىڭ ءتىرى تۋعان سابيگە شاققاندا 28,3 جاعدايدى قۇراعان. ياعني ورتا ەسەپپەن ءار 1 000 نارەستەنىڭ شامامەن وتىزعا جۋىعى بىر جاسقا تولماي قايتىس بولادى.
دەگەنمەن, ەلدەر اراسىنداعى ايىرماشىلىق وتە ۇلكەن. دامىعان مەملەكەتتەردە ءسابي ءولىمى ەكىدەن از بولسا, ەڭ ارتتا قالعان ەلدەردە 80-100-گە دەيىن جەتەدى. ەڭ تومەن كورسەتكىش سلوۆەنيا مەن سينگاپۋردا تىركەلگەن – 1,5 جاعداي. ودان كەيىن يسلانديا (1,6), موناكو (1,7), نورۆەگيا (1,8) جانە جاپونيا (1,9) ەلدەرى ورنالاسقان. بۇل مەملەكەتتەردە جوعارى ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى, انالارعا كورسەتىلەتىن كاسىبي كومەك جانە دامىعان دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى شەشۋشى ءرول اتقارادى.
ال اۋعانستان, سومالي جانە ورتالىق افريكا رەسپۋبليكاسىندا جاعداي مۇلدە باسقا. مۇندا ءسابي ءولىمى 1 مىڭ ءتىرى تۋعانعا شاققاندا 80-100 جاعدايعا دەيىن جەتەدى. مۇنداي اۋىر احۋالدىڭ سەبەبى: مەديتسينالىق كومەكتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, سانيتارلىق جاعدايدىڭ تومەندىگى جانە تاماقتانۋ ساپاسىنىڭ ناشارلىعى.
بەلارۋس ءبىر جاسقا دەيىنگى بالالار ءولىمى ەڭ از تىركەلگەن ەلدەردىڭ ۇزدىك وندىعىنا ەنگەن – 2,1 جاعداي. رەسەي 66-ورىندا (6,5), ال قازاقستان 82-ورىندا تۇر. قازاقستانداعى كورسەتكىش – 8 جاعداي. وزبەكستاندا بۇل كورسەتكىش – 18,2, تاجىكستاندا – 21,7, قىرعىزستاندا – 24,5, ال تۇرىكمەنستاندا – 35,9. وسىلايشا, قازاقستان ايماق بويىنشا سالىستىرمالى تۇردە جاقسى دەڭگەي كورسەتىپ وتىر, بىراق دامىعان ەلدەردەن ءالى ارتتا.
ورتالىق ازيادا تابىس دەڭگەيى, دەنساۋلىق ساقتاۋعا قولجەتىمدىلىك جانە بالالار ءولىمى اراسىندا تىعىز بايلانىس بار: الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ نەعۇرلىم تومەن بولسا, نارەستە ءولىمى قاۋپى سوعۇرلىم جوعارى بولادى. بوسانۋعا دەيىنگى كۇتىمدى, ۆاكتسينالاۋدى جانە نەوناتالدىق كۇتىمدى جاقسارتۋ ايماقتاعى بالالار ءولىمىن ازايتۋدىڭ كىلتى بولىپ قالا بەرەدى
ورتالىق ازيا ەلدەرىندە, جالپى كوپتەگەن ەلدەردەگىدەي, ۇلدار اراسىنداعى نارەستە ءولىمى قىزدارعا قاراعاندا جوعارى. زەرتتەۋلەر بۇكىل الەمدە ەر بالالاردىڭ ءولىم قاۋپى فيزيولوگيالىق فاكتورلارعا, مىسالى, مەرزىمىنەن بۇرىن بوسانۋدىڭ جوعارى جيىلىگى, تىنىس الۋ جولدارىنىڭ اسقىنۋلارى جانە يممۋندىق جۇيەنىڭ جەتىلمەگەندىگىنە بايلانىستى جوعارى ەكەنىن اتاپ وتەدى. قازاقستاندا 2024 جىلى ۇلدار اراسىنداعى ءولىم دەڭگەيى – 8,9, ال قىزدار اراسىندا – 7 جاعداي بولعان. بۇل شامامەن 27 پايىز ايىرماشىلىق.
وزبەكستان مەن تاجىكستاندا دا وسىنداي ءۇردىس بايقالادى. مىسالى, وزبەكستاندا ۇل بالالار ءولىمى – 21,1, قىزدار – 15,1. تاجىكستاندا تيىسىنشە – 24,3 جانە 18,9. ەڭ كۇردەلى جاعداي قىرعىزستان مەن تۇرىكمەنستاندا تىركەلگەن. قىرعىزستاندا – 28,6 جانە 20,2, ال تۇرىكمەنستاندا ۇلدار ءولىمى – 43,6, قىزداردا – 27,7 جاعداي.
رەسەي بۇل تۇرعىدا سالىستىرمالى تۇردە تەڭ كورسەتكىشتەرگە يە: ۇلدار اراسىندا – 7,2, قىزداردا – 5,8 جاعداي. بۇل ەلدەگى مەديتسينالىق كومەك پەن ەرتە دياگنوستيكا ساپاسىنىڭ جوعارى ەكەنىن كورسەتەدى.
ۇلتتىق ستاتيستيكاسى بيۋروسىنىڭ دەرەگىنشە, 2024 جىلى ەلىمىزدە ءبىر جاسقا دەيىنگى بالالار ءولىم-ءجىتىمى 6,8 جاعدايدى قۇراعان, بۇل The World Factbook كورسەتكىشىنەن تومەن. 2025 جىلدىڭ العاشقى التى ايىندا بۇل كورسەتكىش 6-عا دەيىن قىسقارعان. ياعني قازاقستان قازىر شىعىس ەۋروپا ەلدەرىمەن ءبىر دەڭگەيدە جانە ورتالىق ازيانىڭ ورتاشا دەڭگەيىنەن الدەقايدا تومەن.
ساراپشىلار مۇنى پەريناتالدىق كومەك جۇيەسىن جەتىلدىرۋمەن, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋمەن جانە زاماناۋي نەوناتالدىق حاتتامالاردى ەنگىزۋمەن بايلانىستىرادى.
الايدا ەل ىشىندە ايىرماشىلىقتار ءالى دە بار. ەڭ جوعارى كورسەتكىشتەر قىزىلوردا وبلىسىندا – 8,7, باتىس قازاقستان وبلىسىندا – 7,5, سولتۇستىك قازاقستان مەن اباي وبلىستارىندا 7,1 جاعداي تىركەلگەن. ال ەڭ تومەن كورسەتكىش استانا مەن الماتى قالالارىندا بايقالادى – 4,5 جاعداي. سونداي-اق جاقسى ناتيجەلەر اكمولا وبلىسىندا (4,9), شىعىس قازاقستان جانە جەتىسۋ وبلىستارىندا (5,2) تىركەلگەن. بۇل ايماقتاردا پەريناتالدىق كومەك پەن ەرتە جاردەم ساپاسى جوعارى بولعاندىقتان, كورسەتكىش تە وڭ.
جالپى, قازاقستان سوڭعى جىلدارى ءسابي ءولىمىن تومەندەتۋدە ايتارلىقتاي جەتىستىككە جەتتى. الايدا وڭىرلەر اراسىنداعى تەڭسىزدىك پەن الەۋمەتتىك فاكتورلار ءالى دە وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىر. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, الداعى ۋاقىتتا باستى نازار وڭىرلەردەگى مەديتسينالىق كومەكتىڭ ساپاسىن تەڭەستىرۋگە, پەريناتالدىق ورتالىقتاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا جانە شالعاي ايماقتارداعى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىن قولداۋعا باعىتتالۋى ءتيىس.
