كوشتىڭ الدى-ارتى دەگەن تۇتاس قازاق ءومىرىنىڭ وزەگى. قاشانعى سونى جىرلاي بەرەمىز دەيسىز عوي. ءوزىڭىز بىلەسىز, ءسىز سۇيگەن تاقىرىبىڭىزدى وقىڭىز وندا. جاپونداردىڭ شاي مەرەكەسىن, كارىستەردىڭ كۇرىش ەگىپ, «دوشيراك» جەگەنىن, ورىس ورمانىنىڭ تەڭسەلىپ تۇرعانىن قىزىقتاڭىز, ەركىڭىز. ءبىز جاقىپباەۆتىڭ جىر قاناتىندا قالىقتاپ, شىڭعىس حاننىڭ نوياندارىمەن بىرگە الەمدى «جاۋلايمىز».
«جۇماتايدىڭ ولەڭگە اكەلگەن ءۇش جاڭا دۇنيەسىنە توقتالار ەدىك. ونىڭ ءبىرىنشىسى – جوعارىدا ايتقان تابيعات كورىنىستەرى بولسا, ەكىنشىسى – ءلايلا سۇلۋ, ءۇشىنشىسى – كەنەجيرەن اتتىڭ بەينەسى. مەنىڭشە, ءىلياس جانسۇگىروۆتەن كەيىن تاۋ تابيعاتىن كوزبەن كورىپ, قولىمەن ۇستاپ جىرلاعان اقىن جۇماتاي بولدى».
بۇل جولداردى زامانىندا قازاقتىڭ كلاسسيك اقىنى ەسەنعالي راۋشانوۆ جازىپتى. باس شۇلعىعاننان باسقا الىپ-قوسارىمىز جوق. اقىن جۇماتاي جاقىپباەۆ پوەزياسىنىڭ ءۇش بيىگى نەمەسە اسقاق رۋحىن اسپانداتىپ تۇرعان وشاقتىڭ ءۇش بۇتى دەمەسكە قويمايدى. جىر قاعانى جۇماتاي اتالىپ كەتكەن ايتۋلى شايىر نەنى جىرلاسا دا, وسى ءۇش كەڭىستىكتىڭ ىشىنە كىرىپ, ەلدىكتىڭ تاعانىنا سۇيەگەندەي سەزىلەدى.
جەتى قازىنا اتتى ەلدىكتىڭ باقانىنا اينالعان ءداستۇرلى قۇندىلىقتارىن قازاق «ەر جىگىت, سۇلۋ ايەل, اقىل-ءبىلىم, جۇيرىك ات» دەپ باستاماۋشى ما ەدى؟ وسى اتالعاندار اراسىندا ەلىن-جەرىن ءسۇيىپ قاستەرلەگەن ءبىر جىگىت بولسا, ول – اقىن جۇماتاي جاقىپباەۆتىڭ ءوزى, سۇلۋ ايەل دەسەك – ءوزىنىڭ سۇيگەن جارى زايدا اپامىز ء(لايلاسى زايداعا, زايداسى لايلاعا اينالىپ كەتكەنىن ەسەنعالي باستاعان اقىنداردىڭ ءبارى ەسىنە الادى), اقىل-ءبىلىم دەسەڭىز – تاعى اقىننىڭ ءوز باسىن اتايمىز دا, جۇيرىك اتقا كەلگەندە كەنەجيرەنگە توقتايمىز. «ادەبيەت دەگەن الەمگە قاجەت شارۋانىڭ ارحەولوگى دە, گەولوگى دە بولدىم مەن» دەپ ءوزى ايتپاقشى, ولەڭ ولكەسىندە شىڭىراۋ مەن شىڭ اراسىن سوقپاق قىلعان قاعاننىڭ قاي شىعارماسى بولسىن, توپىراعىنان تامىر تارتاتىنى كورىنەدى. «قاسوق عازالدارىن» نەمەسە قۇرالايدىڭ كوزىندەي اسەم ءارى جۇيرىك جىرلاردى جوسىلدىرعان اقىندى وقي باستاعاننان ءبىر كوتەرىلىپ قالاسىڭ. ەرەۋىل اتقا ەر سالعان كەسكەكتى ەرلەردىڭ رۋحىنداعى ارمان مەن مۇراتتان تۇزىلگەن اسىل قاسيەتتەر اقىنداردى تىنشىتسىن با؟ كوتەرىڭكى رەڭك, قۋات پەن تاسقىن, وي مەن سەزىمنىڭ ارپالىسىنان تۋعان جارقىلداق كورىنىستەر كەۋدەڭە تاۋ سۋىنداي سارقىراي كەپ قۇيىلادى. ءسىز اتقا ءمىنىپ جوڭعار الاتاۋىن ارالاپ كەتەسىز, بىردە ويسازعا دامىلداپ, ەندى بىردە سارنوقايعا ات شالدىرىپ, قىرىڭىزدان شىنتاقتاپ جاتىپ, جۇماتايدى قايىرا پاراقتايسىز:
«و, جاسا, جاز ايىنىڭ جايساڭ كۇنى,
جوڭعاردىڭ ءان سال قىرى ءھام شالعىنى!
...جۇنتتاي تۇگى جىلتىر, تۇرقى ۇناعان,
جوتادان جوڭكىلدىرىپ جىلقىنى اعاڭ.
جاعاسىن ايىردى ءانى تىنىشتىقتىڭ,
بيە, ايعىر ساكسوفونشا شۇرقىراعان.
سەزدىرىپ كومەيىنەن كوپ ۇرەيدى,
سوزعاندا ۇزىلەردەي, تەگى, موينى, –
ورىستەن قايتقان سيىر بۇزاۋىنا,
وزبەكتىڭ كەرنەيىنشە موڭىرەيدى», دەپ كەلەتىن شۋماقتار كوڭىلىن كوتەرىپ, دەلەبەسىن قوزدىرماعان قازاقتى قازاق دەپ ايتا الماس ەك. اينالاسى ءۇش-ءتورت شۋماق جىر تەپەڭدەپ قوي باققان كۇنىڭدى ەمەس, تاقىم تيسە تايسالماي بەزىلدەپ, كوڭىلگە جەلىك بىتىرەتىن ۇركەك كەرگە ءمىنىپ, شۇرقىراتىپ كوپ جىلقى قايىرعانىڭدى ەسكە تۇسىرەدى. اناۋ جىلقىنىڭ ءبىر شەتىنەن تيگەندە اۋەلى ايعىر نە ساقا بيە كىسىنەيدى. سوندا شاشىراپ ءوزدى-ءوزى جاتقان جىلقى قوعامدالا باستايدى. جىلقىشىنىڭ توبەسى كورىنگەندىگىنەن ەمەس, ءۇيىر كوشباسشىسىنىڭ «ىسقىرىعىنان». الدا-ا, كەلىپ ءبىر جاعىنان تۇرە قۋعاندا كوتەرىلگەن ءدۇبىر مەن شاڭنان ءبولىنىپ ەستىلگەن ساقا بيەلەر مەن ايعىرلار ءۇنىنىڭ ۇستىنەن تۇسىرەدى اقىن. بۇل جەردە وقشاۋ قۇبىلىس جىلقىنىڭ ءدۇبىرى ەمەس ەكەن عوي سوندا. جىلقىشىنىڭ قيقۋى دا ەمەس, ىشەگى ۇزىلەردەي كىسىنەگەن جىلقىنىڭ ىشىنەن شىققان «ساكسوفوننىڭ» داۋسى ەكەنىن قالاي ءدال باسقان اقىن. الگى جىلقىنى الدى-ارتىنا قاراتپاي اۋىل شەتىنە توڭكەرگەندە كورىنەتىن كارتينالاردى سالىپ قانا قويمايدى, جەل جاعىنان جاعاسى دار ايرىلعان تىنىشتىقتىڭ البا-جۇلبا پوشىمىن كەسكىندەيدى اۆتور. جانە سوعان ساي ابىگەر اراسىنان ساكسافوننىڭ ءۇنىن شىعارادى. شۋماقتىڭ باسىندا «جۇنتتاي, تۇگى جىلتىر» دەپ جىلقىنىڭ كۇيىنەن حابار بەرەدى. دالادا ەن جايلاپ ءجۇرىپ ابدەن ەت الىپ, سەمىرگەن مال جىلتىراپ, ءىشىن تارتىپ الادى. بيە, بايتالداردىڭ ءوزى اتقىسىر بولىپ, جايناپ شىعادى. مۇنى قازاق ءبىر-اق اۋىز سوزبەن جۇنتتاي ەكەن نەمەسە بالىقتاي دەي سالادى. ءبىتتى. بۇدان ارتىق ءسوز شىعىن. ال جۇنت دەگەن جانۋاردىڭ ءتۇبىن قۋالاساق ءبىراز جەرگە بارامىز. ونىڭ ۇستىنە مەن ولەڭنىڭ العاشقى شۋماعىنان ءالى اسپاعانىمدى ەسكەرىپ قويىڭىز.
قازاقتىڭ جىلقى دەگەن ۇعىمىنىڭ استىندا بارلىق تۇسىنىك جاتىر. قازىر عوي, قالتالى قۋلاردىڭ ەرمەگىنە كوشكەنى. ەرتەرەكتە قازاق ءومىرىنىڭ قازىعى جىلقى ەكەنىن اڭداۋ قيىن ەمەس. ال جۇيرىك باپتاپ, ونى جاراتىپ, بايگەدەن كەلتىرۋ دەگەن تۇنىپ تۇرعان عىلىم, بىلگەنگە. ول ۋاقتا جۇيرىك وزىندەي سۇيەگى جۇيرىك, جاراتىلىسى بولەك ادامنىڭ تاقىمىنا بىتەتىن اۋەلى. ونى تانيتىن تۇيسىك پەن تانىم كەرەك. سوسىن ەكەۋى سەلبەسە ءجۇرىپ ءبىر بولمىسقا اينالادى. ءبىرى جەر قۋىرىپ شاپسا, يەسى رۋح كەڭىستىگىندە سامعاۋىنا بايلانىستى سىنالادى. كەنەجيرەننىڭ يەسى قانشالىقتى بيىككە اسپانداعانى جىر كىتاپتارىندا قاتتاۋلى تۇر. تانىپ-ءبىلىپ, ۇقساتۋ عانا بىزگە قالعانى.
