ءا.مارعۇلاننان بۇرىن اقاننىڭ سۋرەتى بولعانىن حاميت تىلەۋباەۆتان العاش رەت وقىپ ەدىم: «1906 جىلى ءجامشيت جەزدەمنىڭ ۇيىنە باردىم. پەتەربۋرگتەن ابىلايحانوۆ سۇلتان عازى ايەلىمەن مامبەتالىنىكىنە كەلىپ دەمالىپ, ءۇي تىكتىرىپ جاتىر ەكەن. سۇلتان عازى اقاندى شاقىرتىپ الدىردى. اقان قازاقتىڭ ەكى زيالىسىنا كوسىلىپ بىرقاتار ولەڭىن ايتىپ بەردى. سوندا كيىز ۇيدە اقاندى ورتاعا الىپ, مامبەتالى مەن سۇلتان عازى سۋرەتكە ءتۇستى. كەيىن, بەرتىن جيىرماسىنشى جىلعا دەيىن سول سۋرەتتى كورىپ جۇردىك. اقىرىندا قايدا قۇرىپ كەتكەنىن بىلمەيمىن. سوڭعى ەكى جىل بويىندا ەلگە بارىپ ىزدەپ ەدىم, تابا المادىم», دەيدى. ياعني مامبەتالى سەردالين, سۇلتانعازى ابىلايحانوۆ, اقان سەرى ۇشەۋىنىڭ بىرگە تۇسكەن سۋرەتى بولعان. ەكىنشى جانە تولىق زەرتتەپ بەينەسىن تاۋىپ الىپ, عىلىمي اينالىمعا قوسقان – الكەي مارعۇلان. عالىم ۇسىنعان اقان سەرىنىڭ بەلگىلى ەكى سۋرەتى تومەندە.
مۇنداعى 2-سۋرەت تۋرالى پىكىر بىلدىرە المايمىز. عالىمنىڭ قايدان العانى تۋرالى قولىمىزدا ماعلۇمات جوق. بىراق بولاشاقتا بۇل سۋرەتى جايىندا دا زەرتتەۋ جۇرگىزۋ كەرەك. ازىرگە الكەي مارعۇلاننىڭ جانە ەل ىشىنەن تاپقان دەرەكتەر نەگىزىندە كەڭ تاراعان 1-سۋرەت تۋرالى ءسوز ەتسەك. بايقاۋىمىزشا, بۇل سۋرەت 1993 جىلى اقان سەرىنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا اينالىمعا قوسىلعان سياقتى. بارلىعى حات ماركىسىنە شىققان بەينەدەن باستاۋ الىپ, دامىپ, بۇگىنگى كۇنى تاراپ جۇرگەن سۋرەتكە نەگىز بولعانداي. وعان قوسا سولتۇستىك قازاقستان, اقمولا وبلىستارىندا كوپتەگەن ءمۇسىن دە وسى بەينە نەگىزىندە جاسالعانىن اڭعارامىز.
وسى جەردە «بۇل سۋرەت قايدان شىقتى؟ الكەي مارعۇلان اقان سەرى ەكەنىن قايدان ءبىلدى؟» دەگەن سۇراق تۋادى. ارينە, جاۋاپتى عالىمنىڭ شىعارمالارىنان, الكەي مارعۇلاننىڭ اقان سەرى بەينەسىنە بايلانىستى ىزدەنىس ىزدەرىن ايىرتاۋ اۋدانىنداعى سەرىنىڭ اعايىندارىنىڭ مۇراعاتتارىنان تاپتىق. ول – اكادەميكتىڭ بۇرىن-سوڭدى جاريالانباعان حاتى.
حح عاسىردىڭ ورتا شەنىندە اقان سەرى تۋرالى زەرتتەگەن عالىمداردىڭ كوبى سەرىنى كورگەن ادامدارمەن كەزدەسىپ, سۇحباتتاسىپ, كوپتەگەن قۇندى دۇنيە جازىپ العان. مىسالى, ماعجان جۇماباەۆ: «اقىن تۋرالى بىلگەندەرىن ايتىپ ءھام جازىپ بەرگەن مىرزالى ۇلى بايالى, شىڭعىس ۇلى قوقىش, بوزاي ۇلى ىسماعۇل اقساقالدارعا ءھام سامىرات ۇلى قازىعا كوپ راقمەت ايتامىن», دەيدى.
ءابدىلدا تاجىباەۆ: «وسىنداي تۇستا اقاندى كوزىمەن كورگەن, اقان زامانداستارىنىڭ بىرسىپىراسىمەن سىرلاس بولعان (اسىرەسە اقاننىڭ 50 جاسىنان ولگەنىنە دەيىنگى ءومىرىن جاقسى بىلەتىن) حاميت تىلەۋباي ۇلى سياقتى ءارى بىلگىر, ءارى ساۋاتتى قاريانىڭ تابىلۋى – ۇلكەن قۋانىش», دەيدى. الكەي مارعۇلان دا اقاندى كورگەن جاندار تۋرالى: «اقان سەرىنىڭ ءومىرىن بۇرىن جۇيرىك بىلگەن شوقاننىڭ ىنىلەرى ماحمەت, قوقىش, ماقى جانە ۇكىلى ىبىراي بولعان. قوقىشتى مەن ستۋدەنت كەزىمدە كوكشەتاۋدا كەزدەستىرىپ, مۇندا ايتىلعان ويلاردىڭ كوبىن سول كىسىدەن ەستىدىم. كەيىنىرەك ق ۇلىش ءۋاليحانوۆ پەن جاۋاردان ەستىدىم. اقان سەرىنى بۇگىندە جاقسى بىلەتىن ونىڭ جەرلەستەرى اشىمعالي, ابدۋللا ايداربەكوۆ, رازيا, قاپار دوسماعامبەتوۆ, قاسىم جاندوسوۆ», دەپ جازادى. نازارىمىزدى اكادەميك اتاپ وتىرعان سوڭعى ەسىمگە اۋدارساق – قاسىم جاندوسوۆ. ەل اراسىندا قاسىم مولدا دەگەن ەسىممەن بەلگىلى اقساقالدىڭ قىزىمەن تانىسۋ قۇرمەتىنە يە بولىپ, كوپتەگەن ماعلۇمات العان ەدىك. اتالعان تۇلعا جايىندا ساكەن سەرىنىڭ, يليا جاقانوۆتىڭ, حاميت تىلەۋباەۆتىڭ جازبا-ەستەلىكتەرىنەن, جالپى سەرىنى زەرتتەۋشىلەردىڭ ول كىسىنى اينالىپ وتە المايتىندىعىن بايقاعان ەدىك. شىندىعىندا دا, اقان مۇرالارىن ساقتاپ قالۋدا ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەن جان ەكەن. قىزى راحيمانىڭ (1951 جىلى تۋعان) ايتۋىنشا, اكەسى قاسىم جاندوس ۇلى رۋى مالتابار, 1896 جىلى كوكشەتاۋ قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ اكەسى جاندوس قالادا ساۋدامەن اينالىسىپتى, اۋقاتتى ادام بولعان. سوندىقتان دا اكەم «9 جىل مەدرەسەدە وقىدىم» دەيتىن, قۇراندى جاتقا بىلەتىن. اكەم ەلگە 1916 جىلدارى كەلىپتى, سودان مولدا بولىپ, شاكىرت وقىتادى. بىزگە كوپ ەشتەڭە ايتپايتىن, اكەمنىڭ العىرلىعى سونداي بولدى, ءوز بەتىنشە لاتىن, كيريلل ارىپتەرىن ۇيرەنىپ, كىتاپ, گازەت-جۋرنال وقىپ وتىراتىن. 1941–1945 جىلدارى سوعىستا بولىپ, لەنينگراد مايدانىندا ۇرىسقا قاتىسقان, ەكى رەت اۋىر جارالانعان. قۇجاتى بار. «دەنەمدە جارىقشاق بار» دەيتىن. سوعىستان امان-ەسەن ەلگە ورالعان سوڭ, ۇجىمشاردا جۇمىس ىستەدى. 1980 جىلى 17 قازاندا دۇنيە سالدى. قۇلپىتاسىنا وسيەتى بويىنشا «قاسىم جاندوس ۇلى, اقان سەرىنىڭ شوبەرەسى» دەپ جازدىق. مەنىڭ ەلدەگى كىشى ءىنىمنىڭ دە اتى اقجىگىت, اكەم ومىرباقي اقان سەرىنى ءپىر تۇتىپ ءوتتى, ولەڭدەرىن جينادى», دەيدى.
قولىمىزعا راحيما قاسىمقىزىنىڭ تاپسىرۋىمەن بۇرىن-سوڭدى جاريالانباعان الكەي مارعۇلاننىڭ قاسىم مولداعا 1970 جىلى جازعان حاتى ءتيدى. نەگىزگى اڭگىمە اقان سەرىنىڭ بەينەسى تۋرالى ەكەن. سونىمەن حاتتا:
«قاسىم اعاي!
جاقسى سالاماتسىز با؟ ءۇي ءىشىڭىز كۇيلى مە؟ وتكەن مەيرام قۇتتى بولسىن, وزىڭىزگە مىقتى دەنساۋلىق پەن سارقىلماس باقىت بەرسىن!
مەن قىس كۇنى سىرىمبەتتەن كوكشەتاۋعا قايتىپ كەلە جاتىپ, سىزگە ادەيى سالەم بەرەيىن دەپ سوققانمىن. قاسىمدا كوپ كىسى بولعان, ۇمىتقان بولارسىز. اتىم الكەي مارعۇلان ۇلى, الماتىداعى عىلىم اكادەمياسىنانمىن.
مۇنى سىزگە جازىپ وتىرعانىم – مىناۋ پورترەت تۋرالى. بۇل ءسىزدىڭ ەلدىڭ ادامى. جاس كەزىڭىزدە وسى ءتارىزدى پۇشپاق بورىك, قيمالى قامزول, جىلتىر ەتىك كيەتىن كىم بولۋشى ەدى. بۇل ءوزى ولەڭشى, اقىن كىسى, سۇڭعاق بويلى, ات جاقتى, سوپاق بەت, كوزىن سۇزە قارايتىن, سىرعىلتتاۋ كىسى. ءسىزدىڭ جاس كەزىڭىزدە بۇل قارتايعان بولۋ كەرەك. ويتكەنى بۇل پورترەت 1868 جىل, بۇل اقاننىڭ جاس كەزىندە تۇسكەنى.
ءسىز قاداعالاپ قاراپ كورسەڭىز. وسىندا اقان سەرىنىڭ فورىمى, بەت ءبىتىمى, كوزى, مۇرنى, ەرىنى ۇقسايتىن ءبىرى بار ما؟ مىنەزى وتە سىپايى كىسى ءتارىزدى. اقان سەرى بولماسا, وزگە كىمگە ۇقسار ەدى؟ ءبىرجان سال, توعجان؟ بىراق ولاردى كورمەگەن بولارسىز. قىسقاسى, وسى پورترەت اقان سەرىگە ۇقساي ما؟ سونى جازىپ جىبەرىڭىز. كەشىكتىرمەڭىز. تەز قاراپ, تەز جىبەرسەڭىز. ساۋمالكولدە تۇراتىن ابدۋللا ايداربەكوۆكە دە كورسەتسەڭىز اقان سەرىنى ءسىز ەكەۋىڭىزدەن ارتىق بىلەتىن كىسى قازىر جوق.
الكەي مارعۇلان»
حاتتا ايتىلىپ وتىرعان فوتو مىناۋ:
بۇل سۋرەتتە 8 ادام وتىر. قايسىسى اقان؟ الكەي مارعۇلان كىمدى نۇسقاپ وتىر؟ راحيما قاسىمقىزىنىڭ ەستەلىگىنە كەزەك بەرەيىك: «مەنىڭ ەسىمدە, الكەي اعاي فوتو سالىپ جىبەرگەندە, سۋرەت شامامەن 18×20 سم, اكەم كوزىنە جاس الىپ, «اينالايىن اعام, ءدال ءوزى» دەگەنى, ول سۋرەتتى مۋزەيگە كەرەك دەپ, مەنەن كارىم ءىلياسوۆيچ الىپ كەتكەن, تاعى ءبىراز قاعازدارمەن, قولجازبا قۇراندى دا سول كىسىگە بەرىپ ەدىم», دەيدى.
كوزى قىراعى وقىرمان اقان سەرىنى بىردەن تانىعان شىعار دەپ ويلايمىز. ءۇشىنشى وتىرعان ادام, بۇگىنگى كۇنى ءبىز تانىپ قالعان اقان.
ال ەندى الكەي مارعۇلان ەڭبەكتەرىنە كەلەيىك. الكەي مارعۇلان قاسىم مولدادان جاۋاپ السا كەرەك. اتالعان سۋرەتتى تالداپ, تاريحىن, ناقتى كىمنىڭ-كىم ەكەنىن جازىپ قالدىرادى. اكادەميك: «جۇرتتىڭ ايتۋىنشا, اقان سەرى جاس كۇنىندە فوتوعا تالاي رەت تۇسكەن, اسىرەسە شوقاننىڭ اۋىلىندا ونىڭ ىنىلەرىمەن بىرگە تۇسكەنىن جۇرت ەسىندە بەرىك ۇستاعان. بىراق ونداي فوتو ساقتالدى ما, ونى ەشكىم بىلمەيدى. تەك تەرەڭ زەرتتەۋ سوڭىندا ءبىز اقان سەرىنىڭ ءبىر عانا فوتوسىن تاپتىق. ول فوتو 1868 جىلى ۆلاديمير كنيازدىڭ قازاق ساحاراسىنا كەلۋىنە وراي تۇسىرىلگەن», دەيدى. شىنىمەن اقان سەرىنىڭ سۋرەتتەرى بولعاندىعىن حاميت تىلەۋباەۆ تا جازعانىن جوعارىدا كەلتىردىك. بىراق ساقتالماعانىن, ىزدەپ تاپپاعانىن وكىنىشپەن ايتادى. كىم بىلەدى, ءالى دە تابىلىپ قالار دەگەن ءۇمىتىمىز دە جوق ەمەس. سونىمەن بۇل فوتو 1868 جىلى تۇسكەن, ياعني اقان سەرى شامامەن 23–25 جاستا.
نەگىزگى سۇراققا جاۋاپ بەرسەك, قاسىم مولدا «اينالايىن, اعام ءدال ءوزى» دەپ قاي بەينەنى كورىپ كوزىنە جاس الدى؟ ءا.مارعۇلان: «پۇشپاق بورىك, قيمالى قامزول, جىلتىر ەتىك كيەتىن... سۇڭعاق بويلى, ات جاقتى, سوپاق بەت, كوزىن سۇزە قارايتىن, سىرعىلتتاۋ كىسى», دەپ كىمدى ايتتى؟
اكادەميك: «بۇل تويدا اقان سەرى «پەۆتسى ي مۋزىكانتى» دەگەن توپتا, وڭنان سولعا قاراي ءتورتىنشى بولىپ تۇسكەن. بارلىعى ون شاقتى اقىن-جىراۋ, ءانشى-كۇيشى, ولاردىڭ ىشىندە سكريپكا تارتىپ وتىرعان جاياۋ مۇسا, قوبىز تارتىپ وتىرعان جىرشى كىم؟ دومبىرا شەرتىپ وتىرعان ءانشى اقان سەرى», دەيدى.
بۇگىنگى كۇنى اقان دەپ كەلگەن ادام وڭنان سولعا قاراي ساناعاندا ءۇشىنشى بولىپ وتىر. ياعني الكەي مارعۇلان ءتورتىنشى بولىپ تۇسكەن, دومبىرا شەرتىپ وتىرعان اقان دەسە, بۇل ادامنىڭ قولىندا ەشبىر اسپاپ جوق. قاسىم مولداعا جازعاندا «جىلتىر ەتىك» كيگەنىن بايقاۋ مۇمكىن ەمەس, سەبەبى جۇرەلەپ وتىر.
فوتودا ءتورتىنشى وتىرعان, دومبىرا ۇستاعان, پۇشپاق بورىك, جىلتىر ەتىگى دە كورىنىپ, سوپاق بەت ادام بىرەۋ عانا ەكەنىن كورەمىز.
ياعني قاسىم مولدا «اينالايىن اعام, ءدال ءوزى» دەپ كوزىنە جاس الىپ تانىعان ادامى وسى. اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ دا سيپاتتاپ بەرىپ, سۇراعان ادامى فوتودا ءۇشىنشى ەمەس, ءتورتىنشى وتىر. 30 جىل بويى اقان سەرى بەينەسى دەپ كەلگەن ادام 90-جىلدارى قاتە كورسەتىلىپ, باسقا ادام نۇسقالعان.
ادامنىڭ قاپەلىمدە جىبەرگەن ءبىر قاتەلىگى, وتكەن اتالارىمىزدىڭ شىنايى بەينەسىن ەلەستەتۋدەن الىستاتىپ كەلگەنى وكىنىشتى. بىراق جوقتى تۇگەندەر عىلىمىمىز دامىسا, ءالى تالاي تاريحي ادىلەت ورنارىنا سەنىمدىمىز.
اقان ءومىرى جايىندا ءالى دە تالاي سىر شەرتۋگە بولادى. ءالى تالاي جىلدار بويى ايتىلىپ, زەرتتەلەتىنىنە سەنىمىمىز مول. عۇمىرى جۇمباققا, سۇلۋلىققا تولى تۇلعالارىمىز ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ بەتتەرىندە التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ, ماڭگى ساقتالۋى كەرەك.
سايات بايمۇرات ۇلى,
استانا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى
