سۋرەتتەر «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارحيۆىنەن الىندى
قۇجاتتار قالاي ساقتالادى؟
ءارحيۆشى تاريحتى ساقتاۋ ءۇشىن تەحنيكامەن دە, تابيعاتپەن دە, ادام ۇقىپسىزدىعىمەن دە كۇرەسەدى. ءبىر قاعازدى دۇرىس قوراپقا سالماۋ, ءتيىستى تەمپەراتۋرانى ساقتاماۋ – ءجۇز جىلدىق ەستەلىكتىڭ ءۇزىلىپ كەتۋىنە سەبەپ بولۋى مۇمكىن. ءار بولمەنىڭ تەمپەراتۋراسى مەن ىلعالدىلىعى تۇراقتى, جارىعى ولشەنگەن, اۋاسى سۇزىلگەن بولۋى شارت. ءتىپتى شام جارىعىنىڭ ءوزى بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتان اسپاۋعا ءتيىس.
ارحيۆ قورىنا قابىلدانعان ءار قۇجات الدىمەن تولىق تەكسەرۋدەن وتەدى. كوگەرگەن بە, جاندىك جەگەن بە, ىلعال تيگەن بە – ءبارى مۇقيات زەرتتەلەدى. تازالانعان سوڭ عانا ارحيۆ قويناۋىنا ەنىپ, ماڭگىلىك تىنىس تابادى. ال قويما ىشىندەگى ءار قۇجاتتىڭ ورنالاسۋ ءتارتىبى دە وزگەشە عىلىم.
سول سەبەپتى ارحيۆ – تەك ساقتاۋ قورى عانا ەمەس, قۇجاتقا ەكىنشى ءومىر سىيلاۋشى. وندا كۇن سايىن ادامدار كەلەدى, سۇراۋ سالادى, ىزدەيدى, زەرتتەيدى. قۇجاتتار سول ساتتە قايتا «تىرىلەدى». بىراق سول ءساتتىڭ ءوزى قۇجاتقا سىن: پاراقتار قوزعالىپ, توزادى, بوياۋى وشە باستايدى. تسيفرلىق تەحنولوگيالار بۇل تۇرعىدا باعا جەتپەس مۇمكىندىك. سارعايىپ جاتقان قۇجاتتار ماڭگىلىك تسيفرلىق بەينە تۇرىندە ساقتالادى.
الايدا تەحنيكا دا وزىمەن بىرگە جاڭا قاۋىپ اكەلدى. قازىرگى پرينتەر مەن كومپيۋتەر داۋىرىندەگى قاعازدار مەن سيالار بۇرىنعىداي ءتوزىمدى ەمەس. بۇرىنعى ماشينكامەن تەرىلگەن جازۋلار ونداعان جىلدار بويى ايقىن قالپىن ساقتاسا, بۇگىنگى ءتۇرلى بوياۋلى سيالار بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە-اق كومەسكىلەنەدى. اسىرەسە لازەرلىك پرينتەرلەردىڭ بوياۋى مەن زاماناۋي قاعاز ساپاسى ارحيۆ تالابىنا ساي ەمەس. سوندىقتان ماماندار ەندى ارنايى سيالار مەن جوعارى ساپالى قاعازدار قولدانۋدى ءجيى ايتادى.
قۇجات قۇرامىنىڭ وزگەرۋى كوپتەگەن تابيعي جانە جاساندى فاكتورلاردىڭ اسەرىنەن بولادى. جىلدار بويى ۋاقىتشا جانە تۇراقتى ساقتالۋ, پايدالانۋ بارىسىندا جانە بىرنەشە رەت ورىننان-ورىنعا اۋىستىرۋ كەزىندە قۇجاتتاردىڭ فيزيكالىق جاعدايى وزگەرىسكە تۇسەدى. وسى رەتتە, ارحيۆتەردە ساقتالاتىن قۇجاتتار ەسكىرۋىنىڭ نەگىزگى تۇرلەرىنە توقتالساق:
– قاراڭعى جەردە ساقتالاتىن قۇجاتتار جىلۋ جوعارىلاۋىنان جەدەل ەسكىرە باستايدى;
– قۇجاتتارمەن جۇمىس ىستەگەندە جارىق قۇرامىنىڭ كوبەيۋى جانە ولاردىڭ ۋاقىتشا بولسا دا ساۋلەلەنۋى;
– مەحانيكالىق كۇشتەردىڭ اسەرىنەن قۇجاتتاردى پايدالانۋ مەن ورىننان-ورىنعا اۋىستىرۋ ەسكىرۋ جىلدامدىعىن بىردەن ارتتىرادى;
– ءتىرى ورگانيزمدەردىڭ – جاندىكتەردىڭ, كەمىرگىشتەردىڭ, كوگەرۋ گرەبوكتارىنىڭ, باكتەريالاردان بۇزىلۋى, ءب ۇلىنۋى.
بۇلارعا دەر كەزىندە ءتيىستى شارالار قولدانباسا, قىسقا مەرزىمدە اپاتتىق جاعدايعا الىپ كەلەدى. قۇجاتتاردى ۇزاق ساقتاۋ ءۇشىن ستاتسيونارلىق جاعدايدا تۇراقتى رەجىمدى (كليماتتىق, گازدىق, جارىقتىق, سانيتارلىق-بيولوگيالىق) بىردەن وزگەرتپەگەن دۇرىس. سونىمەن قاتار تۇرعان جەرلەرىنەن باسقا ورىنعا قوزعالتۋ, جارىقتىق, كليماتتىق, دەفورماتسيالىق جاعدايلارعا نازار اۋدارماۋ تەز ەسكىرتەدى.
ساقتاۋداعى قۇجاتتاردى پايدالانعاندا, فيزيكالىق جاعدايىنىڭ وزگەرۋىن, ناشارلاۋىن, ءب ۇلىنۋ مۇمكىندىكتەرىن ەسكەرۋ كەرەك. ستاتيستيكاعا سايكەس تۇرعىنداردىڭ سۇراۋىمەن جىلىنا شامامەن 400 000 قۇجات (2023 جىلعى دەرەك) پايدالانۋعا بەرىلەدى. پايدالانۋ بارىسىندا قۇجاتتاردى باقىلاپ, ساراپتاپ, ولارعا «ادامي فاكتورلاردىڭ» اسەرىن ناقتى انىقتاپ, دالەلدەۋ مۇمكىن ەمەس. ال جارىق تۇسۋىنەن بولاتىن وزگەرىستەردى شامامەن انىقتاۋعا تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەر بار.
ازىرلەۋ مەن ساقتاۋدىڭ ارحيۆتىك پروبلەمالارى
ساراپتاما بويىنشا قۇجاتتار جارىق جەردە نەعۇرلىم كوپ بولسا, ولاردىڭ توزۋى, ءب ۇلىنۋى دە سوعۇرلىم ارتادى. ساراپتاما جانە تالداۋ ناتيجەلەرى بويىنشا اسا قۇندى, باعالى قۇجاتتاردىڭ تۇپنۇسقالارىن ۋاقىتشا پايدالانۋعا بەرۋگە مەيلىنشە تىيىم سالعان ءجون. ال كوشىرمەلەرگە كەلسەك, اڭگىمە باسقا.
قازىر قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەلەرىن ءتۇسىرۋ ءۇشىن سكانەرلەۋ, كسەروكوشىرمە, ءفوتوتۇسىرىلىم, ميكرو فيلمدەر جاسالادى. بارلىق جاعدايدا تۇپنۇسقادان كوشىرمە جاساۋ ءۇشىن جارىق كەرەك. جارىق قۇجاتتاردىڭ ۋاقىتىنان بۇرىن توزۋىنا اكەپ سوعادى. سول سەبەپتى ارحيۆ ىسىندە قۇجاتتاردى مىندەتتى تۇردە قاراڭعىدا ساقتاۋ جانە ەڭ تومەنگى جارىقتاندىرۋ تاسىلدەرى قولدانىلادى (شامامەن 20-50 لك).
ارحيۆ سالاسىندا نەگىزگى بيولوگيالىق زيانكەستەرگە جاندىكتەر مەن كوگەرۋ گريبوكتارى جاتادى. بيولوگيالىق زاقىمدانۋدىڭ العاشقى سەبەپتەرىنە ساقتاۋ ورنىنىڭ ناشار جاعدايى, اعاشتاردىڭ جاقىن ورنالاسۋى, جەرتولە قاباتتارى مەن جىلۋ جۇيەسى جوق بولمەلەردىڭ قوقىستارى, كەرەكسىز ماتەريالدار مەن زاتتار, كەي جاعدايدا زيانكەستەرمەن زاقىمدانعان قۇجاتتار مەن قوراپتاردىڭ قابىلدانۋى جانە ت.ب. جاعدايلار جاتادى. وسىعان بايلانىستى جاندىكتەردەن ساقتانۋدىڭ الدىن الۋ بويىنشا اۋلانىڭ, عيماراتتىڭ, ساقتاۋ بولمەلەرى مەن قۇجاتتاردىڭ سانيتارلىق-بيولوگيالىق نورماسىن قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاۋ كەرەك.
ال كوگەرۋ گريبوكتارىنىڭ تىرشىلىگى تىكەلەي كليماتتىق جاعدايعا بايلانىستى, 65%-دان جوعارى ىلعال ولاردىڭ ومىرشەڭدىگىن ارتتىرادى. مۇنداي جاعدايدا قۇجاتتارمەن جۇمىس ىستەۋ ادامدارعا وتە قاۋىپتى, سول سەبەپتى قۇجاتتاردى كارانتيندىك رەجىم بويىنشا مىندەتتى تۇردە بولەكتەۋ قاجەت, بۇعان قوسا دەزينفەكتسيا جاساۋ ماسەلەسىن جوسپارلى جۇرگىزۋ كەرەك.
سوندىقتان ساقتاۋ ورىندارىندا كليماتيكالىق رەجىمدى باقىلاۋ وتە ماڭىزدى, ويتكەنى كوكتەم جانە كۇز مەزگىلى ارحيۆ بولمەلەرىندە ميكروكليمات وزگەرىسكە تۇسەتىن ۋاقىت ەسەبىندە.
بۇرىن رەسمي ماشينالىق حاتتاۋ قۇجاتتامالارىنىڭ ماتىندەرى قولدانىلدى. ولار جارىققا, دىمقىل اۋاعا ءتوزىمدى كەلەتىن. ول كەزەڭ ءوتتى. قازىر ءارتۇرلى پرينتەرلەر ارقىلى باسىپ شىعاراتىن ماتىندەر پايدا بولدى. الايدا پرينتەرلىك ماتىندەردىڭ ساپا جاعىنان كوپتەگەن كەمشىلىكتەرى بار.
جۋىردا بەلگىلى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى, جازۋشى شەرحان مۇرتازانىڭ «ەگەمەن قازاقستاندا» ساقتالعان ءبىرشاما قۇجاتتارى ۇلتتىق ارحيۆكە تاپسىرىلدى. بۇل تاريحي ماڭىزدىلىعى مەن قۇندىلىعى جاعىنان بىرەگەي قۇجاتتارعا جاتادى. وندا جازۋشىنىڭ «قىزىل جەبە» رومانىنىڭ قولجازبا تۇپنۇسقاسى, بۇرىن ەش جەردە جاريالانباعان كوپتەگەن قۇجاتتارى مەن فوتوسۋرەتتەرى بار. دەگەنمەن كەيبىر قۇجاتتاردان جوعارىدا اتالعان «اۋرۋ-سىرقاتتار» انىقتالىپ, قازىر ارحيۆ لابوراتورياسىندا ولاردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. جوعارىداعى پروبلەمالاردى كوتەرىپ, جازىپ وتىرۋىمىزدىڭ سەبەبى دە – وسى. جالپاق جۇرتشىلىققا قۇندى قۇجاتتاردى ساقتاۋدا ءتۇرلى فاكتورلاردى ەسكەرۋدىڭ قانداي ماڭىزدى ەكەنىن ايتىپ جەتكىزگىمىز كەلدى. سەبەبى ارحيۆ – ادامزاتتىڭ زەردەسى. ول – حالىقتىڭ كورگەنى مەن كوڭىلىندە قالعانىنىڭ ءبارىن حاتتاپ, قاستەرلەپ ساقتايتىن قاسيەتتى ورىن. سول ءارحيۆتىڭ ەسىگىنەن ىشكە ەنگەن ءاربىر ادام ۋاقىتتىڭ تىنىسىن سەزەدى. مۇندا وتكەن عاسىرلار سويلەيدى, ءۇنسىز سۋرەتتەر مەن حاتتار سىر شەرتەدى. سول قۇجاتتاردىڭ اراسىندا سوعىس دالاسىنان كەلگەن حاتتار, ەل تاعدىرىن شەشكەن قۇجاتتار, ومىرگە ءۇمىت سىيلاعان كۋالىكتەر, ۇلت تاريحىنىڭ قاسىرەتتى بەتتەرى سىندى تالاي تاعدىردىڭ ءىزى بار.
سوندىقتان ارحيۆ قىزمەتكەرىنىڭ ەڭبەگى – كوزگە كورىنبەيتىن, بىراق ەل ءۇشىن ەرەن ءىس. ولار كۇن سايىن تاريحتىڭ شاڭىن سۇرتەدى, ۇلت جادىن ساقتايدى, بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بەكىتەدى. بۇل – ناعىز ۇلتقا قىزمەت ەتۋدىڭ بەيماراپات جولى. سەبەبى ءوز تاريحىن قادىرلەگەن حالىق قانا بولاشاعىنا سەنىمدى قادام باسادى.
ساعيلا نۇرلانوۆا,
ۇلتتىق ءارحيۆتىڭ ديرەكتورى
استانا
