شترافبات قۇرامىنداعى قىزىل اسكەر

شترافبات قۇرامىنداعى قىزىل اسكەر مۇقامادىل قاپتاعاەۆتىڭ قاھارماندىق قيمىلى تۋرالى ءبىر ۇزىك سىر ءتورت جىلعا سوزىلعان سۇراپىل سوعىستا ەرلىك پەن قايسارلىق ۇلگىسىن كورسەتىپ, ايىپ باتالونىنىڭ اقيىعى بولعان مۇقامادىل قاپتاعاەۆتى ءومىر سىندارى بۇل قياپاتقا دەيىن دە سوم بالعامەن ۇرىپ شىڭداعان ەدى. ەجەلگى جەتىسۋ, سارقانتتىڭ سارىتوبەسىندە تۋعان ول اكەسىنەن ەرتە ايىرىلعان. كوپ اعالارى اشتىق پەن تاۋقىمەت ازابىندا ءولىپ كەتتى. جالپى, وسى وتباسىندا 14 ادام اشتىق قۇربانى بولعان ەكەن. قاباعى تۇكسيگەن جەتىمدىك تاعدىرعا يلىكپەي قارسى تۇرعان مۇقامادىل مۇگەدەك شەشەسى باعجانىڭ قولعاناتى بولىپ, بىرگە تۋعان قارىنداستارى نازىم, قاميلا, قاتيمان, كۇلبارشىندى اسىراپ باعۋعا كومەكتەسەدى. ءسويتىپ جۇرگەندە, 1939 جىلى 19 جاسىندا كامەلەتكە تولىپ, قىزىل اسكەر قاتارىنا شاقىرىلادى. باتىس ۋكراينادا 1940 جىلدىڭ قاڭتارىندا انت قابىلداپ, اسكەر ءىسىن شەبەر مەڭگەرىپ, قىزىل كومانديرلەر كۋرسىن بىتىرەدى. سول جەردە ءبىر ۋكراين قىزىمەن كوڭىل جاراستىرىپ, جەكە ءتۇتىن تۇتەتەدى. ...الايدا, تۇتقيىلدان باستالعان سۇم سوعىس جاس وتباسىنىڭ ارمانىن كوكتەي سولدىرادى. نەمىس اسكەرلەرى كەڭەس جەرىنە باسا-كوكتەپ كىرىپ, 1941 جىلدىڭ كۇزىندە ماسكەۋ تۇبىنە دەيىن جەتەدى. ال باتىس ۋكراينا شەكاراسىنداعى قىزىل اسكەرلەر جاۋعا قارسى قانشا قاسقايىپ شايقاسقانىمەن, جويقىن نوپىرگە قارسى تۇرا المايدى. قان قاساپ قىرعىن. ءتىرى قالعان قىزىل اسكەرلەر امالسىزدان تۇتقىنعا تۇسەدى. ولاردىڭ اراسىندا مۇقامادىل دە بولادى. نەمىسشە ءتىل بىلەتىن ونى سۋ تاسيتىن ارباكەش ەتىپ قويادى. ءبىر كۇنى دەرەۆنيادان نەمىستەردىڭ كوبى كەتكەنىن ءبىلىپ, مۇقامادىل تۇتقىننان قاشۋدى ۇيىمداستىرادى. ءسويتىپ, قىزىل اسكەرلەر ءتۇن جامىلىپ ورمانعا قاشىپ, ودان ءارى شىعىسقا قاراي بەت تۇزەيدى. كوپ كۇندەر بويى ارىپ-اشىپ مايدان شەبىنە ءتىرى جەتكەن كەشەگى تۇتقىندار ەكى قولدارىن كوتەرىپ: ء«بىز ءوز باۋىرلارىڭىزبىز. ءبىزدى كەشىرىڭدەر, قاتارلارىڭا الىڭدار!» دەپ ايعايلاپ كەڭەس اسكەرىنە قاراي مايداندى بۇزىپ-جارىپ جۇگىرەدى. الايدا: «سەندەر ساتقىن بولدىڭدار», دەپ ولارعا قارسى كەڭەس پۋلەمەتتەرى وقتى قارشا بوراتىپ, باۋداي تۇسىرەدى. وسىنداي دا سۇمدىق بولعان عوي! كەشەگى تۇتقىنداردىڭ ءتىرى قالعاندارى عانا كەڭەس وكوپتارى مەن ترانشەيالارىنا جەتەدى. وسى جەردە ءوز اسكەرىمىزدىڭ بوراتقان وعىنان مۇقامادىل تاماعىنان جەڭىل جاراقات الادى. سوعىس اياعىنا دەيىن باسقاداي ەشبىر وق دارىماعان. سودان جانعا جارا سالار قانشاما جاۋ­اپ-تەرگەۋدەن كەيىن 1942 جىلى مامىر ايىندا مۇقامادىلدى: «تۇتقىندا بولعان كىنامدى قانىممەن قايتارامىن», – دەگەن جەكە ارىزى بويىنشا 248-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنداعى 905-ءشى پولكتىڭ ايىپ باتالونىنداعى بارلاۋشىلار توبىنا جەتەكشى ەتىپ جىبەرەدى. سول كەزدەن باستاپ 1945 جىلدىڭ مامىر ايىنداعى جەڭىسكە دەيىن وسى ايىپ باتالونىنىڭ قۇرامىندا سوعىسادى. شايقاستىڭ ەڭ اۋىر, ءومىر مەن ءولىم ءۇشىن كۇرەستىڭ ەڭ قيىن وتىندە وسى ايىپ باتالونىنىڭ جاۋىنگەرلەرى ءجۇردى. بىردە نەمىس تانكتەرى بۇزىپ-جارىپ كەڭەس اسكەرىنىڭ شتابىنا قاراي ءوتىپ كەتەدى. وسى كەزدە وعان قارسى بەلدەرىنە گرانات بايلانعان يتتەردى جىبەرەدى. جاتتىقتىرۋشىلار بۇل يتتەردى اشىقتىرىپ, ودان سوڭ تانكتىڭ شىنجىر تابانىنان شۇجىق اساتىپ, الدىن الا بەلدەرىنە تاس بايلاپ تانكىلەرگە قارسى جىبەرىپ ۇيرەتكەن. ال ەندى ناعىز سوعىس كەزىندە يتتەرگە تاس ورنىنا گرانات بايلاپ, نەمىس تانكىلەرىنە قارسى قويادى. ۇيرەتىلگەن يتتەردىڭ ارقاسىندا نەمىس تانكىلەرىنىڭ كوزى جويىلادى. الايدا, يتتەر ءولىپ بىتكەن كەزدە نەمىستىڭ «تيگر» اتتى ءبىر تانكى جولىنداعىنى تۇگەل تاپاپ, وقتى قارشا بوراتىپ, شتابقا قاراي ورشەلەنە ۇمتىلادى. وسى كەزدە ايىپكەر جاۋىنگەر مۇقامادىل قاپتاعاەۆقا بەلىنە گرانات بۋماسىن بايلاپ, يت سياقتى ەڭبەكتەپ جۇگىرىپ تانكىنىڭ استىنا سوعىلۋعا بۇيرىق بەرىلەدى. كەڭەس اسكەرىنىڭ سنايپەرى تانكىگە قارسى شاپقان مۇقامادىلدىڭ جاعدايدى بارلاۋىنا دا, ءبىر ءسات تىنىستاۋىنا دا مۇرشا بەرمەيدى. ياعني, توقتاسا اتىپ قۋالايدى. بىراق مەجەگە جەتكەن ونى تانك كەنەتتەن اينالىپ وتەدى, ءسويتىپ, مۇقامادىل شىنجىر تابانعا سوعىلىپ تانكتى ورتەۋ تۋرالى بۇيرىقتى ورىنداي الماي قالادى. سويتسە دە, قاسىنان ءوتىپ بارا جاتقان نەمىس تانكىسىنىڭ موتور ترانسميسسياسىنا قولىنداعى گراناتتارىن جاندارمەن لاقتىرىپ ۇلگەرەدى. جاۋ تانكىسىن ءسويتىپ, ورتەپ ىستەن شىعارادى. مۇقامادىلدىڭ تاعى ءبىر ەرلىگىن ايتايىق. كەڭەس اسكەرىنىڭ دنەپردەن ءوتۋى وتە قيىن بولعانى ءمالىم. وزەننىڭ نەمىستەر ورنالاسقان باتىس جاعالاۋى بۇكىل مايدان شەبى بويى بيىك توبەلەر بولىپ كەلەدى دە, شىعىس جاعالاۋى جايداق جازىق. سوندىقتان, بيىك-بيىك توبەلەردىڭ باسىنا نەمىستەر پۋلەمەتتەرىن ورناتىپ الىپ, وتكەل بەرمەي, وزەنگە تۇسكەندەردى تەك باۋداي سۇلاتىپ قىرا بەرگەن. ۇزىن سانى 30 مىڭعا جۋىق ايىپكەر جاۋىنگەرلەر ۇزىندىعى 2-3 مەترلىك بورەنەلەر دايىنداپ, سول بورەنەلەرگە بەلدىكتەرىن بەكىتىپ, ءبىر قولىمەن بورەنەنى ۇستاپ, ەكىنشى قولىمەن قارۋ-جاراقتارىن كوتەرىپ, تاستاي قاراڭعى تۇندە دنەپردەن وتۋگە كىرىسەدى. بۇلارعا نەمىستەرگە قارسى شابۋىلداپ, نەگىزگى كەڭەس اسكەرى وتەتىن جيەكتى باسىپ الىپ, ول جەردى نەگىزگى بولىمدەر وتكەنشە قورعاۋدى بۇيىرادى. 30 مىڭعا جۋىق ايىپكەردىڭ باتىس جاعالاۋعا 3 مىڭدايى عانا جەتەدى. ولار دنەپردىڭ باتىس بەتىندە كوپتەگەن پلاتسدارمداردى باسىپ الىپ, كۇن-ءتۇن بويى وسى جەرلەردى جاۋعا قايتا بەرمەي, قاسىق قاندارى قالعانشا تابانداسىپ سوعىسادى. كەڭەس اسكەرىنىڭ نەگىزگى كۇشتەرىنىڭ دنەپردەن وتۋىنە جاعداي جاساعان وسىناۋ ايىپكەرلەر باتالوندارىنىڭ بىرىندە بارلاۋشىلار توبىن باسقارعان مۇقامادىل قاپتاعاەۆ تا بولعان, جاۋىنگەرلىك مىندەتىن ءمىنسىز اتقارعان. دنەپردەن كوك­تەي ءوتۋ وپەراتسياسى ءۇشىن 2 مىڭنان اسا ادام كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن العانىن ءبىز تاريحتان بىلەمىز. ال جاڭاعى سانى 3 مىڭعا دا جەتپەيتىن امان قالعان ناعىز باتىرلار ايىپكەر سانالعاندىقتان ونداي جوعارعى ماراپاتتار الماعان. ايىپكەرلەرگە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا لايىقتى ەرلىك جاساعان­دا عانا «ەرلىگى ءۇشىن» («زا وتۆاگۋ») مەدالىن بەرگەن. مىسالى, 248-ءشى ودەسسا اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 1944 جىلعى 16 مامىرداعى №04/ن بۇيرىعىندا 8 ورىس, 1 ۋكراين جانە 1 قازاق «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالادى. وسى تىزىمدەگى ءۇشىنشى ادام – مۇقامادىل. اتالمىش بۇيرىقتا قىزىل اسكەر مۇحامەد قاپتاعاەۆتىڭ (مۇقامادىل) 120 ميلليمەترلىك مينومەتتەر باتارەياسىنىڭ تەلەفونشىسى رەتىندە 1944 جىلعى 21 ناۋ­رىز بەن 11 ءساۋىر ارالىعىنداعى شابۋىل كەزىندە نيكولاەۆ جانە ودەسسا قالالارىن الۋ بارىسىندا قاھارماندىق, قايسارلىق پەن وجەتتىك ۇلگىسىن تانىتقاندىعى ايتىلادى. ول نەبىر قيىندىق پەن ءتونىپ تۇرعان قاۋىپ-قاتەرگە قاراماستان, تاۋلىكتىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتىندا, قانداي جاعدايدا بولماسىن باتارەيانىڭ باسقارۋشى پۋنكتپەن جانە جاياۋ اسكەرمەن بايلانىسىن جىلدام ءارى جاقسى ۇيىمداستىرىپ تۇرعان. ءسويتىپ, 3 ساعات بويى سوعىس دالاسىندا قارداي بوراعان وق پەن وتتىڭ استىندا باقىلاۋ پۋنكتىمەن نەگىزگى اسكەردىڭ 18 رەت ۇزىلگەن بايلانىسىن جالعاستىرىپ, ولىمنەن قورىقپاي, باتىرلىقتىڭ كەرەمەتتەي ۇلگىسىن كورسەتىپ, ءبىزدىڭ اسكەر بولىمدەرىنىڭ جوعارىداعى قالالاردى جاۋ­دان ازات ەتۋىنە ۇلەس قوسقان ەرەن ەرلىگى مەن جەكە باتىلدىعى ءۇشىن تەك مەدال عانا العان. ال ەندى كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ اتىنان 905-ءشى اتقىشتار پولكى بويىنشا ماراپات بەرگەن 1945 جىلدىڭ 3 اقپانىنداعى مىنا بۇيرىققا كوز جۇگىرتەيىك. 1945 جىلدىڭ 14 قاڭتارىندا تاعى دا مۇقامادىل قاپتاعاەۆ پولشاداعى ۆيسلا وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىنان پلاتسدارم باسىپ الۋ كەزىندە ءوزىن ەرجۇرەك تەلەفونشى رەتىندە تانىتادى. قاراڭىز, ءبىر كۇنگى سوعىستا جاۋ ارتيللەرياسىنىڭ جاۋدىرعان وعىنىڭ استىندا, ءولىم مەن ءومىردىڭ اراسىنداعى قيامەت كوپىرىندە اسقان وجەتتىكپەن 26 رەت ۇزىلگەن بايلانىس سىمىن جالعاعانى ءۇشىن ءۇشىنشى رەت «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىن العان. بۇيرىقتا ونىڭ ۇلتى قازاق ەكەندىگى, اسكەرگە الماتى وبلىسىنىڭ سارقانت اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتى ارقىلى شاقىرىلعاندىعى, سونداي-اق, بۇدان بۇرىن «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ەكى رەت ماراپاتتالعاندىعى جانە جارالى بولماعاندىعى كورسەتىلگەن. سونداي-اق, ۆارشاۆا قالاسىن جاۋدان ازات ەتۋدە دە مۇقامادىل قاپتاعاەۆ ورشەلەنە سوعىسقان ونداعان جاۋ اسكەرىن ءوزىنىڭ جەكە ەرلىگىمەن جويعان كەزدە دە «ۆارشاۆانى ازات ەتكەنى ءۇشىن» مەدالىن عانا ەنشىلەگەن. 905-پولكتىڭ ايىپ باتالونى نەمىس فاشيستەرىنىڭ ەڭ سوڭعى ۇياسى رەيحستاگتاعى رەيحسكانتسەليارياعا ەڭ ءبىرىنشى بولىپ باسىپ كىرگەن ەدى. وسى ەڭ ءبىر اۋىر شايقاستا 4000-عا جۋىق پولك جاۋىنگەرلەرىنەن 500-دەيى عانا ءتىرى قالىپتى. سوعان وراي, مۇقامادىل قاپتاعاەۆتىڭ بەيبىت كۇندەردە بالاسى كەنەسارىعا ايتقان اڭگىمەسى دە ەرلىك جايلى ءبىر عاجاپ سىردىڭ شەتىن شىعارادى. 1945 جىلدىڭ 30 ساۋىرىندە رەيحستاگتىڭ كىرەبەرىس كەرەگەسىنە قازاق جاۋىنگەرى لەيتەنانت راقىمجان قوشقارباەۆ جەڭىس جالاۋىن ەڭ ءبىرىنشى جەلبىرەتكەن باتىر دەپ ايتادى ەكەن ول كىسى. ال 1 مامىر كۇنى مۇزداي قارۋلانعان ونشاقتى ايىپكەر اۆتوماتشىلار ورىس ەگوروۆ جانە گرۋزين كانتاريانىڭ جەڭىس تۋىن رەيحستاگ كۇمبەزىنىڭ توبەسىنە امان-ەسەن اپارىپ تىگۋىن قامتاماسىز ەتۋگە اۋىزشا بۇيرىق الادى. تۋدى مۇقامادىل قاپتاعاەۆتىڭ گيمناستەركاسىنىڭ ىشىنەن بەلىنە وراپ بەرەدى دە: «سەن وسى توپتى باسقاراسىڭ, ەگەر ەگوروۆ پەن كانتاريا تۋدى امان-ەسەن تىكپەسە, ءبارىڭ دە اتۋ جازاسىنا كەسىلەسىڭدەر» دەيدى. ءسويتىپ, ايىپكەرلەر توبى بۇيرىقتى بۇلجىتپاي ورىندايدى دا ەگوروۆ پەن كانتاريا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الادى. ولاردى كەۋدەسىمەن قورعاپ اپارىپ تۋ تىكتىرۋشىلەردىڭ بەل ورتاسىندا دا ەمەس, باسىندا ساردارلىق ەتىپ قازاقتىڭ بەلگىسىز باتىرى مۇقامادىل جۇرگەن. 1945 جىلدىڭ مامىر ايىنىڭ ورتاسىنا تامان مارشال گ.ك.جۋكوۆ 905-پولكتىڭ 500-گە جۋىق ءتىرى قالعان جاۋىنگەرلەرىن رەيحستاگ كۇمبەزىنىڭ استىندا ساپقا تۇرعىزىپ, پولككە بوگدان حمەلنيتسكي وردەندى بەرلين پولكى دەگەن اتاق بەرەدى. ال ءتىرى قالعان جاۋىنگەرلەردىڭ تۇگەلگە جۋىعى ەڭ جوعارعى مەملەكەتتىك ماراپاتتار الادى. تەك ساپتىڭ سول جاعىندا تۇرعان ايىپ باتالونىنىڭ ساربازدارىنا ەش نارسە بەرىلمەيدى. ءبىراز جىلدار وتكەسىن عانا ولار «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان. مۇقامادىل قاپتاعاەۆ اسكەر قاتارى­نان 1946 جىلى بوسايدى, بىراق ەلگە قايتپاي, ءۇش جىل بويى گەرمانياداعى كەڭەس وداعىنىڭ وككۋپاتسيالىق اسكەرى قۇرامىندا روستوك جانە شترالزۋند قالالارىندا كومەنداتۋرا اۋدارماشىسى بولىپ قىزمەت ەتەدى. ونىڭ ەلگە كەلمەگەن سەبەبى, ەگەر بىردەن ورالسا, تۇتقىندا جانە ايىپ باتالونىندا بولعانى ءۇشىن نكۆد تاراپىنان قاتال جازالانىپ, ءتىپتى, كەڭەستىك كونتسلاگەرلەرگە ايدالىپ كەتۋى مۇمكىن ەدى. ال مۇقاڭنىڭ شترافباتتا بولعاندىعى جايىنان ونىڭ قىزىل اسكەر كۋالىگىنىڭ سارعايعان پاراقشالارى شەرلى سىر شەرتكەندەي. 1949 جىلى اۋىلىنا كەلىپ قاپيپا ونەربەكوۆاعا ۇيلەنەدى, 7 بالا ءوسىرىپ, قارتايعانشا بىرگە ءومىر سۇرەدى. بەيبىت ومىردە دە كوپ ەڭبەك جەتىستىكتەرىنە جەتىپ, وڭداعان مەملەكەتتىك ماراپاتتار الادى. سوعىستا ەر, باتىر بولدىم دەپ كەۋدە قاقپاعان. قاراپايىم تىرلىك كەشكەن. بىراق باتىرىمىز دەپ اتاعىن جەر جۇزىنە جايىپ جىبەرگەن ەگوروۆ پەن كانتاريا جاسادى دەپ جۇرگەن ەرلىكتى شىن مانىسىندە قازاقتىڭ كەبەنەك ىشىندەگى ەرى مۇقامادىل قاپتاعاەۆ جاساعان ەكەن-اۋ. وسى شەرلى ەرلىككە, زاپىراندى جۇرەك جۇتقاندىققا تاعزىم ەتەيىك. ەر ەسىمىن ۇمىتپايىق, قاستەرلەيىك, اعايىن.   قورعانبەك امانجول, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى.