«ءتالتۇس» امەريكاعا دا جەتتى

سوندىقتان كوپتەگەن روماندا مۋزىكانتتاردىڭ ءومىرى, كلاسسيكالىق مۋزىكانىڭ الەمى مەن ونەردىڭ تۇلعالىق بولمىسقا دەگەن اسەرى ءجىتى زەرتتەلدى. مىسالى, كۋبالىق جازۋشى, مۋزىكا زەرتتەۋشىسى الەحو كارپەنتەر لاتىن امەريكالىق ادەبيەتتەگى كورنەكتى تۇلعالاردىڭ ءبىرى. ونىڭ «باروككو كونتسەرتى» اتتى رومانى ءبىزدى باروككو داۋىرىنە جەتەلەپ, ءۇش ۇلى كومپوزيتور – انتونيو ۆيۆالدي, گەورگ فريدريح گەندەل, دومەنيكو سكارلاتتيدىڭ ويدان شىعارىلعان كەزدەسۋىن سۋرەتتەيدى. كارپەنتەر تاريح پەن مۋزىكانى شەبەر ۇشتاستىرىپ, ەۋروپالىق كلاسسيكالىق داستۇرلەر مەن جاڭا كەزەڭدەگى وتارلىق ءومىر شىندىعى اراسىنداعى شيەلەنىستى ءساتتى بەينەلەيدى. بۇل شىعارمادا مۋزىكا مادەني شەكارالاردى اتتاپ, ساياسات پەن ونەردىڭ توعىسقان تۇسىن كورسەتەدى.

وسىلاردى وقىپ وتىرىپ, ءبىزدىڭ قازاق ادەبيەتىندە مۋزىكا مەن ءومىردىڭ بايلانىسىن بەينەلەگەن ادەبي شىعارما بار ما دەگەن سۇراققا كەزدەسەمىز. ارينە, بار, ول – جازۋشى تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ ء«تالتۇس» رومانى. فرانتس كافكا بىردە «سۇلۋلىقتى كورە ءبىلۋ قابىلەتىن ساقتاپ قالعان ادام ەشقاشان قارتايمايدى» دەگەندى ايتىپتى. ءبىز ءۇشىن تالاسبەك اسەمقۇلوۆ – قازاق تاريحىنىڭ, مادەنيەتىنىڭ, قالا بەردى ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق الەمىنىڭ سۇلۋلىعىن قاعازعا تۇسىرۋدەن جالىقپاعان قالام يەسى. ونىڭ ء«تالتۇس» رومانى تۋرالى ادەبيەت سىنشىلارى مەن قالامداستارى جاقسى باعا بەردى.

بۇل جازبامىزدا ءبىز اتالعان شىعار­مانىڭ اعىلشىن تىلىنە اۋدارىل­عاننان كەيىنگى تىنىسى, ياعني ء«تالتۇستىڭ» امەريكاعا جەتۋى تۋرالى سويلەمەكپىز. ء«تالتۇس» حاقىندا Slavica.Indiana.Edu سايتى مىناداي اقپارات جاريالاپتى. «اجىگەرەي كەڭەستىك قازاقستاندا ءوسىپ ەرجەتەدى. ول مۋزىكانت اكەسىنەن كۇي ونەرىنىڭ كونە قىر-سىرىن ۇيرەنەدى. الايدا كۇيمەن بىرگە ول ەلى, وتباسى جانە قيلى تاريح تۋرالى دا ءبىلىم الادى. اۆتوردىڭ ءوز وتباسى تاريحىنا نەگىزدەلگەن بۇل شىعارما – باتىس ادەبيەتىندە سيرەك كەزدەسەتىن ۋاقىت پەن كەڭىستىكتى بەينەلەيتىن تۋىندى. ء«تالتۇس» – اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلعان قازاقستاننان شىققان العاشقى پوستكەڭەستىك رومان».

XX عاسىر ادەبيەتى, تاريحى, كينو سالالارى تۋرالى جازاتىن امەريكالىق ەسسەيست دجەيكوب ارمستروڭ «قازاقستاندى ەستۋ: تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ ء«تالتۇس» رومانى جانە كۇي اراسىنداعى سوزدەر» اتتى ماقالاسىندا وسى شىعارما تۋرالى تىڭ وي كەستەلەپتى.

«تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ جارتىلاي اۆتوبيوگرافيالىق رومانى «تالتۇستە» جاس كەيىپكەر اجىگەرەي مەن ونىڭ اكەسىنىڭ شاكىرتى سابىتتى ورىس ەتنوگرافتارى الىس­تان ىزدەپ كەلىپ, قازاقتىڭ ءداستۇرلى دومبىرا كۇيلەرىن تاسپاعا جازىپ الادى. سول كەزدە اجىگەرەي ورىستاردىڭ «تەك كۇيدىڭ ءوزىن عانا جازىپ, سابىتتىڭ كۇي تۋرالى ايتقان اڭىز-اڭگىمەلەرىن ەلەۋسىز قالدىرعانىن» بايقايدى. «اكەسىنىڭ سوزىنە كەلگەندە ايەل ديكتوفوندى ۇنەمى ءسوندىرىپ تاستاپ وتىردى». بۇل ەپيزود – كەڭەستىك كەزەڭدە قازاقتىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىن جويىپ جىبەرۋدەن ساقتاۋ كەزەڭىنە وتكەن ءساتتى ءدال بەينەلەيدى. بىراق اجىگەرەي بايقاعانداي, ورىستار ماڭىزدى ءبىر نارسەنى جىبەرىپ الادى: كۇي – تەك اۋەن ەمەس, ول – سەزىم, وقيعا مەن تاريح. «تالتۇستە» اسەمقۇلوۆ ءدال وسى نازاردان تىس قالعان تۇستاردى تولتىرۋعا, كۇي مەن اڭگىمە اراسىنداعى ءۇزىلىستى جالعاۋعا تىرىسادى». مىنە, سوناۋ مۇحيتتىڭ ار جاعىندا ءوسىپ-ونگەن, باتىس مادەنيەتىمەن سۋسىنداعان دجەيكوب ارمستروڭنىڭ ءوزى قازاق دالاسىنداعى قاسىرەتتىڭ, مادەنيەت پەن تاريحقا جاسالعان قاستاندىقتىڭ سىرىن, ءمانى مەن ماعىناسىن اڭداپ وتىر. اڭداماسا, وسىلاي جازار ما ەدى؟

تاريحتىڭ كوشىندە نە جوق دەيسىز؟ ءبارى بار. ايداھار تىستەرىنەن قالا سالعان يمپەريالاردىڭ ءىزى, تاس قابىرعالارعا قاشاپ جازىلعان جازۋلار قالدى. ال تۇلپارىنىڭ ءدۇبىرى تورتكىل دۇنيەنى دۇبىر­لەتكەن ءبىزدىڭ بابالارىمىزدان كۇي مەن جىر ميراس بولدى. شىنى كەرەك, ۇلتتىق ستيلدە جازىلعان كۇي مەن جىرىمىزدى قازىرگە دەيىن وزىمىزدەن وزگە ەشكىم تۇسىنە دە العان جوق. قالابەردى اقىرزامان تۋرالى سويلەيتىن ءتاۋراتتىڭ سانسىز تاراۋلارى, ادامزاتتىڭ پايدا بولۋى حاقىندا جاعى تالعانشا ايتاتىن قيال-عاجايىپ زەرتتەۋ­لەر جاساعان عالىمداردىڭ عىلىمي تەوريا­لارى كۇيدىڭ قۇدىرەتىن زەرتتەۋگە شاراسىز قالدى. ونداعى سيقىردى, قۇبىلىستى, ادامزاتقا ورتاق ماقساتتى ءتۇسىندىرىپ بەرە المادى. وسىنداي كەزدە ء«تالتۇس» رومانى اعىلشىن تىلىندە سويلەپ, ءبىزدىڭ تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزدىڭ تۇلا بويىنداعى وزگەشەلىكتى باتىس جۇرتىنا تۇسىندىرۋگە تالپىنىس جاسادى.

ء«تالتۇستى» اعىلشىن تىلىنە اۋدارعان امەريكالىق اۋدارماشى شەللي فەيەر­ۆەزەر-ۆەگا بىزگە بەرگەن سۇحباتىندا قازىرگى كوركەم اۋدارما تۋرالى, ء«تالتۇستى» اۋدارۋ بارىسى جونىندە ايتىپ بەردى. «شىنىمدى ايتسام, مەن ء«تالتۇستى» اۋدا­رۋعا كەلىسىم بەرگەن كەزدە, ونىڭ قانداي ماڭىزدى كىتاپ ەكەنىن بىلمەپپىن (جاقىندا عانا ءبىلدىم!). تالاسبەكتىڭ جارى زيرا ناۋرىزباەۆامەن تانىسىپ, مارقۇم قالامگەردىڭ شىعار­مالارىنا وتە ءتانتى بولدىم. ول ء«تالتۇستى» اۋدارۋعا قاراجات دايىنداعان سوڭ, «وسى شى­عار­مانى اۋداراسىڭ با؟» دەپ حات جازدى. بەرىلگەن ۋاقىت تىم قىسقا بول­عان­دىق­تان, تەز جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلدى, زيرا ناۋرىزباەۆا شىعارمانى تۇپ­نۇسقادان ورىس تىلىنە اۋدارىپ شىقتى. مەن ء«تالتۇستىڭ» ورىسشا نۇسقاسىن قازاق­شاسىمەن سالىستىرا وتىرىپ, نارتاۋەكەلگە بەل بۋىپ, اتالعان ەڭبەكتى اعىلشىن تىلىندە سويلەتتىم, اۋدارما اقىرى ءساتتى شىقتى».

ەندەشە, وسى ورايدا بىزگە, جالپى وقىرمانعا اعىلشىنتىلدى وقىرماندار ء«تالتۇستى» قالاي قابىلدادى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. شەللي فەيەرۆەزەر-ۆەگانىڭ ايتۋىنشا, وسىعان دەيىن اۋدار­ماشى تەك جاقسى پىكىرلەردى عانا ەستىگەن. كەيبىرەۋلەرى ءتىپتى بۇل رومان تۋرالى نە ويلاپ, نە ايتارىن دا بىلمەي قالعان­داي. ويتكەنى بۇل كىتاپ ولار كۇتكەننەن مۇلدەم وزگەشە بولعان. بىراق بىر­نەشە ادەبيەتتانۋشى وتە جاقسى شولۋلار جازعانى انىق. ولار شىعارماداعى جاڭا­شا بايانداۋلار مەن تىڭ كوزقاراسقا ءتانتى بولعانداي, ونىڭ ۇستىنە وسى روماندى وقىعاننان كەيىن قازاق مادەنيەتى مەن تاريحىن ءبىرشاما تۇسىنگەندەرىن جارىسا جازىپ جاتتى.

اعىلشىنشا ەڭ كوپ وقىلاتىن دەرەك­­­كوز­دىڭ ءبىرى – Goodreaders.com سايتى. وسى اقپارات الاڭىندا دا تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ ء«تالتۇسى» تۋرالى جىلى پىكىر­­لەر بارىن ءبىلىپ, كوڭىلىمىز مارقايدى. «بۇل شىعارمانى وقىپ وقىرمان نە ەستىپ تۇرعانىن ءوزى دە انىق ايتا الماس ەدى. بۇل – ءسابيدىڭ بىلدىرلاۋى ما؟ الدە ەپپەن, شىنايى ءھام تازا سەزىممەن اي­تىلعان ماحاببات ءسوزى مە؟ مۇنى ەشكىم بىلمەيدى. بىراق بۇل اۋەن وقىرماندى ەرەكشە تولقىتادى. اتالعان شىعارمانى وقىعان ادام سول اۋەننىڭ ىشىنەن بۇرىن-سوڭدى بىلمەگەن, بىراق ماڭىزدى ءبىر نارسەنى تاباتىنداي كۇي كەشەدى. اۆتوردىڭ ءوز وتباسىنىڭ تاريحىنا نەگىزدەلگەن ء«تالتۇس» رومانى – باتىس ادەبيەتىندە سيرەك كورىنىس تاپقان ءبىر ۋاقىت پەن كەڭىستىككە نازار اۋدارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.  اتالعان سايتتىڭ جەلى قولدانۋشىسى ءوز پىكىرىن وسىلاي قالدىرىپتى. قاراپايىم وقىرمان ءۇشىن ء«تالتۇستىڭ» امەريكاعا جەتۋى دە ۇلكەن قۋانىش بولعانى شىندىق.

ء«تالتۇستى» العاش رەت وقىعان وقىرمان بۇل رومان قازاقتىڭ كۇي ونەرى جانە ونى ۇرپاققا اماناتتاۋ تۋرالى شىعارما دەپ ءتۇسىنۋى مۇمكىن. قايتالاپ وقىساق, ءبىز اجىگەرەيدىڭ ەرجەتۋ جولىنداعى تاريحى ارقىلى قازاق مادەنيەتىنىڭ دە ءحالىن بايقايمىز. دومبىرانى باتىس وقىرماندارى گيتاراعا ۇقساتادى. 1960-جىلدارى كەڭەس وداعىندا سالىس­تىر­مالى ليبەراليزاتسيا مەن ۇلكەن وزگەرىستەر كەزەڭى باستالدى. روماندا ءبىز قازاق حالقىنىڭ تاعام مادەنيەتىنىڭ وزگەرۋىن (بالىق جەۋدى بۇرىن سابىت «جابايى» ورىستاردىڭ ادەتى دەپ ەسەپتەگەن), جاي شامنان ەلەكتر جارىعىنا كوشۋىن, جۇك كولىكتەرى مەن مۋزىكا جازاتىن قۇرىلعىلار سياقتى جاڭا تەحنو­­لو­گيا­لاردىڭ كەلۋىن اڭدايمىز. بىراق ەڭ ءدال سيپاتتامانى سابىتتىڭ ءوزى بەرەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇرىن اۋىلكەڭەس مالدارىن تارتىپ الىپ, ايەل مەن بالا-شاعاسىن قاماپ, قالعانىن اتىپ تاستايتىن. قازىر بولسا, جاي عانا سىبىرگە ايدايدى.

روماندا كەڭەستىك تاريحتاعى ازامات سوعىسى, اشارشىلىق, قۋعىن-سۇرگىن مەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس سياقتى قاندى وقيعالار ۇنەمى كولەڭكە سەكىلدى بىرگە جۇرەدى. سوعىستى ايتپاعاندا, ۇجىمداستىرۋ – رومانداعى ەڭ ماڭىزدى تاريحي وقيعا. كوشپەلى قازاق حالقىن ماجبۇرلەپ وتىرىقشى ەتۋ – قازاقتىڭ اۋىز ادەبيەتى مەن كۇي ءداستۇرىن جويۋمەن بىردەي. سوندىقتان اجىگەرەي ءدال وسى جوعالىپ بارا جاتقان ءداستۇردىڭ جولىن جالعاۋ ءۇشىن دومبىرا ۇيرەنەدى. ول جاي عانا شاكىرت ەمەس – مادەنيەتتىڭ جوعالىپ كەتپەۋى ءۇشىن كۇرەسىپ جۇرگەن اماناتكەر. ايگىلى ادەبيەتشى, سىنشى سارتر ءبىر سوزىندە «كەيىپكەرىم تاۋعا شىقتى دەمە, تاۋعا شىعار» دەپ جازادى. سول ايتپاقشى, جازۋشى تالاسبەك اسەمقۇلوۆ ءوز كوكىرەگىندە كۇمبىرلەپ تۇرعان كۇي اۋەندەرىن سابىتتىڭ دومبىراسىنىڭ پەرنەسىندە بەبەۋلەتەدى. ال كۇي ولكەسىنىڭ اماناتكەرى رەتىندە تاعى اجىگەرەيدى العا شىعارادى.

جوعارىدا سوزىنەن دايەك كەلتىرگەن امەريكالىق قالامگەر دجەيكوب ارمستروڭ ء«تالتۇس» شى­­عار­­ماسى تۋرالى ءوزىنىڭ كوڭىلى تولماعان تۇستارىن دا اشىق جازا­دى. «اۆتوردىڭ مادەنيەتتى تەك بەدەل­­­­دى ەر-ازامات – جىگىتتىڭ بەينەسى ارقىلى كورسەتۋى – ايەلدەردىڭ بەينەسىن شەتكە ىعىس­­­­تىرىپ, روماننىڭ ءورىسىن تارىلتىپ تاستاعان. ءتىپتى رومان باسىندا اكەنىڭ بالاعا ۇرىسقانى ءۇشىن اناسىن ۇرىپ ولتىرە جازداۋى – جازۋشى تاراپىنان اقتالعان ارەكەت رەتىندە سۋرەتتەلگەن – بۇل كورىنىس كوپ وقىرمانعا اۋىر ءتيۋى مۇمكىن. سوعان قاراماستان, ء«تالتۇس» رومانى اسەمقۇلوۆتىڭ قازاق مادەنيەتىنە دەگەن ماحابباتىن ەرەكشە سەزىندىرە العان. اۆتور وسى شىعارماسى ارقىلى ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ ءار بولشەگىن ادال جەتكىزۋگە تىرىسقان. قازاق كەيىپكەرلەرىنىڭ ءبىر-بىرىنە «جارىعىم» دەپ ايتۋى سياقتى نازىك تۇستارى وتە اسەرلى. قالامگەردىڭ مۋزىكا مەن مادەنيەتكە دەگەن ماحابباتى, قازاق مادەنيەتىنىڭ بىرەگەي كوركەم بەينەسى مەن كۇي اراسىنداعى اڭىزداردىڭ ماڭگىلىك جازباسى رەتىندە ەسىمىزدە قالادى».

شىندىعىندا, مۋزىكا يدەيالار مەن مىنەز-ق ۇلىقتاردى بەينەلەۋدىڭ سيمۆو­ليكالىق قۇرالى. ول ءپاتريوتيزمدى, وتان­شىلدىقتى, ءدىندى, ەرلىك پەن بوستاندىقتى تۋ ەتەدى. قارقارالىعا قاشىپ بارىپ, توقتاسىن بايدىڭ ۇيىندە توقتاۋسىز كۇي تولقىندارىن اعىتقان سابىتتىڭ ساناسىندا قانداي ەڭسەلى ويلار بولمادى دەيسىز؟ ال ونىڭ كۇيىن كۇن باتقانشا ەگىلە تىڭداعان, پەرنەدەن توگىلگەن اۋەندەرگە قوسىلىپ جىلاعان توقتاسىن بايدى قالاي تۇسىنەمىز؟ ەندى ويلاساق ءبارى دە جۇمباق, ءبارى دە انىق سەكىلدى. سابىت باتىسشا ايتساق مۋزىكانىڭ, قازاقشا ايتساق كۇيدىڭ ءتىلىن بىلمەسە, ون ساۋساعى پەرنەلەردى بيلەتەر مە ەدى؟ ونداي سۇڭعىلا ادام زامانانىڭ دا ءتىلىن تۇسىنەر ەدى عوي. ال توقتاسىن بايعا سول ساتتە كۇيدەن عۇمىرلى, سابىتتان قادىرلى, دومبىرادان اياۋلى نە بار, ەشتەڭە دە جوق. ءسىبىر لاگەرىندەگى 25 جىلىن ەسكە الا وتىرىپ سابىت: «سول كەزدە مەنى ساقتاپ قالعان – كۇي ەدى» دەيدى. وسى شىعارمانى زاۋ بيىككە كوتەرىپ تۇرعان ءسوز دە, وقيعا دا – وسى.