كونەنىڭ ارشىپ كومبەسىن...
ارعى-بەرگى زاماندار اراسىن جالعاعان التىن ارقاۋدى ءۇزىپ الماي ءۇرىم-بۇتاعىنا اماناتتاعان اتا-بابامىزعا مىڭ العىس. تاريحتىڭ تار جول, تايعاق كەشۋىندە ءبىزدىڭ قازاق تالاي قيىندىققا تاپ بولدى. تەلەگەي تەڭىز تولقىنىندا قالت-قۇلت تەربەلگەن قايىقتاي قۇردىمعا كەتە جازداعان كەزدەرى دە از ەمەس. ايتەۋىر اۋپىرىممەن ارەڭ امان قالعان الاش جۇرتى الدىنان اق كۇن تۋىپ, تاۋەلسىزدىك تۋىن كوككە كوتەردى. ازاتتىقتىڭ ارقاسىندا ولگەنىمىز ءتىرىلىپ, وشكەنىمىز جانىپ جاتقان جايى بار.
ء«تۇرى ۇلتتىق, مازمۇنى سوتسياليستىك مادەنيەت» جاساۋعا جانىن سالعان كەشەگى كەڭەستىك ساياساتتىڭ كەسىرلى زارداپتارىن ساناپ تاۋىسا المايسىڭ. مايەگىنەن ايىرىلعان ماۋەلى مادەنيەتىمىز ازىپ-توزۋعا اينالدى. اسپەتتى ادەت-عۇرىپتارىمىزعا ەسكىلىكتىڭ قالدىعى سانالىپ تىيىم سالىندى. سان ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سىڭگەن ساف التىنداي جىر-داستاندارىمىز بەن اڭىز-ەرتەگىلەرىمىز قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى. ايتا بەرسەك, ارىز-نالامىز جەتىپ-ارتىلادى.
وسىندايدا ويعا ورالادى. سوۆەتتىك قازاقستاندى ۇزاق جىلدار باسقارعان دىنمۇحامەد قوناەۆ زەينەتكەرلىككە شىققان سوڭ, بۇرىننان قالىپتاسقان ءداستۇرىن بۇزباي «قاپال-اراسان» شيپاجايىنا دەمالۋعا بارادى. سول جىلى جەكە دارىگەرى ونى وسى اۋىلدا تۇراتىن اعاسىنىڭ ۇيىندەگى تۇساۋكەسەر تويىنا ەرتىپ اپارادى. سودان تويشىل قاۋىم ىرىمداپ تۇعىرى بيىك تۇلعادان اياعىن اپىل-تاپىل باسقان بالانىڭ تۇساۋىن كەسۋدى وتىنەدى. كوپشىلىكتىڭ قالاۋىمەن قولىنا قايشى العان ديمەكەڭ ءسال-ءپال اڭتارىلىپ, «مەن – ۇلكەن قالالاردىڭ اشىلۋىنا قاتىسقان اداممىن. نەبىر الىپ كاسىپورىنداردىڭ لەنتاسىن قيدىم. بىراق كىشكەنتاي ءسابيدىڭ تۇساۋىن كەسىپ كورمەپپىن. مۇندايدا ءوزى نە ىستەۋشى ەدى؟» دەپتى جينالعان جۇرتقا جىلى جىميىپ... وسىنىڭ ءوزى-اق ءبىراز نارسەنى اڭعارتارى انىق.
الايدا اۋمالى-توكپەلى ۋاقىتتىڭ ۋىتىنا بوي الدىرماي, باستارىن بايگەگە تىگىپ, اينالاسىنداعى انتالاعان قاۋىپ-قاتەرگە قاراماي ۇلتىنىڭ ۇپايىن تۇگەندەۋگە ۇمتىلعان اياۋلى اعالارىمىز از بولماعان. سويى بولەك سونداي سومجۇرەك جانداردىڭ ءبىرى كورنەكتى ەتنوگراف, جازۋشى, اۋدارماشى, باسپاگەر زەينوللا سانىك بولاتىن. 1935 جىلى قىتايدىڭ تارباعاتاي ايماعىنا قاراستى شاعانتوعاي اۋدانىندا تۋعان ول تاعدىردىڭ جازۋىمەن اڭساعان اتامەكەنىنە امان-ەسەن ورالىپ, 78 جاسىندا الماتىدا ومىردەن ءوتتى.
زەيىندى زەكەڭ مەكتەپكە كەشتەۋ بارعانىمەن, قاتارىنان قالماي ساباقتى تەز يگەرىپتى. وزگەلەردەن ورەسى بيىك ورەن شىعىس تۇركىستاننان ىرىكتەلگەن ون شاقتى وعلانمەن بىرگە بەيجىڭدەگى ورتالىق كومسومول مەكتەبىنە جىبەرىلەدى. اينالاسىنان ات وزدىرعان العىر شاكىرتتەر قاتارىندا قىتايدى ارالايدى. قيلى-قيلى قيىندىقتى ەڭسەرىپ, قىتايشا ەركىن سويلەيتىن دەڭگەيگە جەتەدى. وزات وقىعانى ءۇشىن بەرىلگەن ۇزدىك ديپلومىن ۇكىلەپ ءوسۋ مۇمكىندىگى مول ورتالىقتا قالماي, كىندىك قانى تامعان توپىراققا تەرىن دە سىڭىرمەك بولىپ كەلگەن ىزىمەن كەرى قايتادى. ۇرىمجىدەگى «جاستار» باسپاسىنا رەداكتورلىق جۇمىسقا ورنالاسادى. جازۋ-سىزۋعا بەيىمىن بايقاتقان جاس تالاپ جارقىراي كورىنىپ, جاقسى اتپەن اۋىزعا ىلىگە باستايدى. بىراق موانىڭ مادەني رەۆوليۋتسياسىندا جازىقسىز جاپا شەگىپ, رەپرەسسياعا ىلىگەدى. بۇراتولا جاقتا ايداۋدا ءجۇرىپ تە, العا قويعان ارمان-ماقساتىنان اينىمايدى. ەل اۋزىنان ەسكى سوزدەردى جينايدى. كەيىن ساياسي اقتالعان سوڭ, جيعان-تەرگەندەرىن جاريالاپ, كوپشىلىك كادەسىنە جاراتتى. ەرەن ەڭبەك ەسكەرىلىپ, قىتايدىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتاندى. زەردەلى زەرتتەۋلەرىمەن قاتار بۇل كىسى بىرقاتار كوركەم شىعارما جازعانى امبەگە ايان. اسىرەسە «سەرگەلدەڭ», «باسباي» سياقتى تاريحي روماندارىن قالىڭ وقىرمان جىلى قابىلدادى. ايتسە دە, زەينوللا سانىكتىڭ تانىمدىق تۇرعىدان ايرىقشا ماڭىزعا يە ەتنوگرافيالىق ەڭبەكتەرىنىڭ ورنى بولەك.
ءوز باسىم قالامگەر ەسىمىمەن العاش 1991 جىلدىڭ تامىزىندا تانىستىم. جەر ءجانناتى جەتىسۋدىڭ اتاقتى ۇيگەنتاس جايلاۋىندا قابانباي باتىردىڭ 300 جىلدىعىنا بايلانىستى ۇلان-اسىر توي وتكەن-تۇعىن. ارناسىنان اسىپ-تاسىعان اساۋ تەنتەكتىڭ جاعاسىنداعى جاسىل شالعىندى جازاڭدا سەگىز جۇزدەي كيىز ءۇي تىگىلدى. الىس-جاقىننان اسىعا جەتكەن اعايىن ارقا-جارقا قۋانىشقا كەنەلىپ, اس قىزىعىن تاماشالاعان ەدى. قاسيەتتى دالامىزدى قاندىبالاق شاپقىنشىلاردان ەرلىكپەن قورعاعان دارابوزدىڭ تىكەلەي ۇرپاعى زەينوللا سانىكتىڭ «قاراكەرەي قابانباي» اتتى كىتابى سوندا قۇرمەتتى قوناقتارعا تابارىك رەتىندە تاراتىلعانى ەسىمىزدە قالىپ قويىپتى.
جالپى, اۆتوردىڭ ارتىندا قالعان مۇرالارى «ان ارىس» باسپاسىنان 15 توم بولىپ جارىق كورگەنىن ايتۋدىڭ ارتىقتىعى جوق سياقتى.
جاقسى ءداستۇردىڭ جالعاسى
ادەتتە «اكەدەن ۇل تۋسا يگى...» دەپ جاتامىز. ارينە, اڭگىمە بۇل ارادا جاقسى-جايساڭدارىمىزدىڭ وتباسىنداعى وڭدى ىستەردىڭ ودان ءارى جالعاسۋى جايىندا بولعالى تۇرعانى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى. وسى ورايدا ءبىر شاڭىراق استىندا وتاسىپ قانا قويماي, ادەبيەت اۋىلىنا قاتارلاسا قونىپ, قاباتتاسا قالام سىلتەگەن زەينوللا مۇباراك ۇلى مەن ءشامشابانۋ قامزاقىزى باۋىرىنان وربىگەن بالالارىنا دا تالبەسىكتەن تاعىلىمدى تاربيە بەرىپ, ەلگە قىزمەت ەتۋگە باۋلىعان.
اتا-اناسىنان ۇلگى العان جانات زەينوللاقىزى اكە جولىن قۋىپ ەتنوگرافيانى زەرتتەپ جۇرسە, كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىن قانات زەينوللا ۇلى بۇگىندە قازاق رۋحانياتىن قولداۋعا ايانباي اتسالىسىپ ءجۇر. اتىمتاي جومارت ازامات زەينوللا سانىك اتىنداعى مادەنيەت قورىن قۇرىپ, ءبىرتالاي يگى ءىستىڭ باسىن قايىردى. دەمەك, اۋلەتىنىڭ جاقسى ءداستۇرى جالعاسا بەرمەك.
«قازاقتانۋشى زەينوللا سانىك» دەرەكتى فيلمىندە قانات تەرەڭنەن تەبىرەنىپ ءوزىنىڭ بويىندا اتاجۇرت اڭسارى قارشادايىنان قالىپتاسقانىن بىلايشا اڭگىمەلەيدى.
«وسىدان تۋرا 40 جىل بۇرىن اكەم مەنى قىتايدىڭ تارباعاتاي اۋدانىنداعى اقشوقى تاۋىنا الىپ شىعىپ, الىستان بۇلدىراعان الاكولدى كورسەتتى. جەتى اتامىزدىڭ سۇيەگى سول ماڭايدا جاتقانىن ايتتى. «ول جاققا قاشان بارامىز؟» دەدىم مەن. اكەم: «سەن ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەندە بارامىز», دەدى. ارمانىمىز اقيقاتقا اينالىپ, كەلدىك اقىرى قازاقستانىمىزعا...»
انە, كوردىڭىز بە, ماسەلەنىڭ توركىنى قايدان تامىر تارتقانىن!
اتالعان قوردىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى, بەلگىلى ايتىس اقىنى سەرىك قاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, زەينوللا سانىكتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋ باعىتىندا كوڭىل كونشىتەرلىك كوپتەگەن جۇمىس جۇرگىزىلىپتى. ونىڭ سىرتىندا ادەبي, مادەني, عىلىمي ىرگەلى ءىس-شارالار لەگى قوردىڭ ەل رۋحانياتىنا قوماقتى ۇلەس قوسۋ ۇستىندە ەكەنىن كورسەتەدى.
بيىل تۇعىرلى تۇلعانىڭ 90 جىلدىعىنا وراي زەينوللا سانىك اتىنداعى مادەنيەت قورى قازاقستان جازۋشىلار وداعىمەن بىرلەسە وتىرىپ, «ۇلتتىق قۇندىلىق. قازاق ەتنوگرافياسى جانە زەينوللا سانىك» رەسپۋبليكالىق ەكسپەديتسياسىن ۇيىمداستىردى. قۇرامىندا ەسىمدەرى ەلگە ءمالىم عالىمدار, اقىن-جازۋشىلار, جۋرناليستەر, باسقا دا زيالى قاۋىم وكىلدەرى بار ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى التاي مەن اتىراۋ اراسىنداعى قالىڭ قازاق قاسيەت تۇتاتىن تاريحي ەسكەرتكىشتەرمەن تانىسىپ, كيەلى ورىندارعا زيارات ەتىپ, جۇرتشىلىقپەن جۇزدەسىپ, ءتول مادەنيەتىمىزدىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسى توڭىرەگىندە وي تولعادى.
ەلدىك مۇراتتارعا ارنالعان ەكسپەديتسيا باعدارلاماسىنا سايكەس ورتالىق قازاقستاندى ارالاعان توپتىڭ قۇرامىندا ءبىز دە بولعان ەدىك.
ىرىلەردىڭ ءىزى قالعان قاراعاندى
قويناۋىندا قولا ءداۋىرىنىڭ قويماسىنداي بەعازى-ءداندىباي مادەنيەتىنىڭ قونىسى قالعان قاراعاندى توپىراعى قاشاننان قاستەرلى. ايدالادا ايرانىن ۇرتتاپ, قويىن قۇرتتاپ ءجۇرىپ اپپاق بايجان ۇلى تاۋىپ العان قارا التىننىڭ ارقاسىندا كەنشىلەر قالاسىنىڭ اتاق-داڭقى اسپاندادى. الايدا ايماق تۇرعىندارى ارىداعى قاز داۋىستى قازىبەك بي, بۇقار جىراۋ, بەرىدەگى ءاليحان بوكەيحان, ءالىمحان ەرمەكوۆ, جاقىپ اقباەۆ, كۇلاش بايسەيىتوۆا, عابيدەن مۇستافين, توقتار اۋباكىروۆ قاتارلى قازاققا قادىرلى جەرلەستەرىن كەز كەلگەن كەن بايلىعىنان جوعارى باعالايتىنىن بايقادىق.
كەنشىلەر شاھارىنداعى كەزدەسۋلەردىڭ ەڭ ۇلكەنى ەبىنەي بوكەتوۆ اتىنداعى ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە بولدى. مارتەبەلى مەيماندارىن مەيىرلەنە قارسى العان رەكتور نۇرلان دۋلاتبەكوۆ وقۋ ورداسىنىڭ تۇڭعىش باسشىسى, اكادەميك ەبىنەي بوكەتوۆ تۋرالى ەمىرەنە ەستەلىك ايتتى. ول كىسىنىڭ تەحنيكالىق عىلىمنىڭ تەڭدەسسىز بىلگىرى عانا ەمەس, سونداي-اق ادەبيەت الەمىندە دە ايشىقتى قولتاڭباسىن قالدىرعانىنا ايرىقشا نازار اۋدارىلدى.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقىتۋشى-پروفەسسورلار قۇرامى, عالىمدار مەن ستۋدەنتتەر قاتىسقان ءماندى ماجىلىستە جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى مەرەكە قۇلكەنوۆ ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداپ جاتقان بۇگىنگى جاستار ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى ەكەنىنە ەكپىن ءتۇسىرىپ, مەملەكەتىمىز تۋدىرىپ وتىرعان مۇمكىندىكتى مەيلىنشە پايدالانۋ قاجەتتىگىن قاپەرگە سالدى.
ء«بىزدىڭ ەكسپەديتسيانىڭ باستى ماقساتى – بابادان ميراس رۋحاني بايلىعىمىزدى بارىنشا ناسيحاتتاۋ, سان عاسىر ساقتالعان سالت-سانامىزدى وزدەرىڭدەي وسكىن ۇرپاقتىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ. بۇل رەتتە تاعدىرى تار زاماننىڭ تالكەگىنە ۇشىراسا دا, ۇلتتىڭ ۇلى مۇراسىن تىرنەكتەپ جيناعان زەينوللا سانىكتىڭ «قازاق ەتنوگرافياسى» دەيتىن كىتابى ايتارلىقتاي ءرول اتقارارى انىق. وسىنداي ويلى ءھام قۇندى دۇنيەلەردى كوبىرەك وقىعاندارىڭ دۇرىس», دەدى ول ساليقالى پىكىرىن ساباقتاپ.
باسقوسۋ بارىسىندا ءسوز سويلەگەن جازۋشىلار وداعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, اقىن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى عالىم قاليبەك زيالى زەكەڭنىڭ ءومىر بويى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇلىقتاپ وتكەنىن, سول ارقىلى ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىزگە وراسان زور ولجا سالعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
بەلگىلى ساياساتكەر ءامىرجان قوسانوۆ توتاليتاريزم توقپاعىنان جانشىلا جازداعان ۇلتتىق نامىسىمىزدى وياتۋعا سەپتىگىن تيگىزگەن سوقتالى ەڭبەكتەر جازعان زەينوللا سانىكتەي ەلجاندى ەرەك تۇلعالار ەشقاشان ۇمىتىلمايتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
زەينوللا سانىك اتىنداعى مادەنيەت قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى سەرىك قاليەۆ قابىرعالى قالامگەردىڭ ونەگەلى ءومىرى مەن شۇرايلى شىعارماشىلىعىن تانىمال ەتۋ تارابىنداعى اتقارىلعان اۋقىمدى شارالارعا توقتالىپ, ونىڭ قىزى جاناتپەن بىرىگىپ جازعان «قازاق ەتنوگرافياسى» اتتى ەنتسيكلوپەديالىق سيپاتتاعى كولەمدى كىتابىنىڭ بىرنەشە داناسىن ۋنيۆەرسيتەت كىتاپحاناسىنا سىيعا تارتتى.
ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشىلار ەرتەسىنە جەرگىلىكتى جازۋشىلار ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى جانات جاڭقاشتىڭ باستاۋىمەن اقتاڭگەر اقىن قاسىم امانجولوۆتىڭ ەسكەرتكىشىنە ارنايى سوعىپ, جانىنداعى جايقالعان جاسىل اللەيادا ايالدادى. جىر جامپوزىنىڭ 110 جىلدىعىنا ارنالعان مۇشايراعا قاتىسقان جاس اقىندار اعاش ەگىپتى. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى عالىم جايلىبايدىڭ مىنا ءبىر ولەڭ جولدارى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى.
ء«بىر كۇيىم دومبىرادا شەرتىلگەسىن,
اقىنىن ەندى قازاق ولتىرمەسىن.
داۋىلىڭ ورتكە ءتيدى, قاراعاندى,
قاسىمنىڭ قايىڭدارى جەلكىلدەسىن».
اقىننىڭ اقىلدى سوزىنە الىپ-قوسارىمىز جوق.
ساۋاپتى ساپاردىڭ تىزگىن تارتار تاعى ءبىر تۇسى الاش قوزعالىسىنىڭ اسا ءىرى قايراتكەرى ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ مۇردەسى جاتقان مۇسىلماندار قورىمى بولدى. مۇندا مۇڭلى ەستەلىكتەرگە كەزەك ءتيىپ, استام مىنەزدى كومپارتيا كوسەمدەرى الدىندا ءوزىن تەڭ اتانىڭ بالاسىنداي ۇستاپ, شەكارامىزدى شەگەندەگەن ەسىل ەردىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتالدى.
جايساڭدار جايلاعان جاڭاارقا
نەگە ەكەنىن قايدام, جاڭاارقا دەسە, اۋزىمىزعا قازاقتىڭ ەتنوگرافيالىق ەلەمەنتتەرىنىڭ ساناتىنا كىرەتىن كيەلى سۋسىنىمىز – قىمىزدىڭ قىشقىلتىم ءدامى كەلەدى. ءسىرا, وزگە وڭىرلەردەن وزگەشەلەۋ سارىارقانىڭ سارى قىمىزىمەن سارىق باسۋدى ادەتكە اينالدىرىپ الساق كەرەك.
اتاسۋداعى اۋداندىق مۇراجايدىڭ ەكسپوناتتارى ەسكىنىڭ كوزىندەي ەلەستەيدى. مۋزەي ديرەكتورى ەربولات شۋباەۆ قىسقاشا شولۋمەن-اق تالاي نارسەنى قۇلاعىمىزعا قۇيىپ تاستادى. سايدالى سارى توقا, دايراباي ەرنازار ۇلى, نياز, نۇرباي باتىرلار, بايدالى بي جانە ت.ب. ماقتاۋعا لايىق مارعاسقالارعا قاتىستى دەرەكتەردى العا تارتتى.
كەزىندە سال-سەرىلەر ساۋىق-سايران قۇرعان جەرگە كەلگەندىكتەن بە ەكەن, القالاعان الەۋمەتتى ادەمى اندەرىمەن الديلەگەن يگىلىك وماروۆ, قايرات بايبوسىنوۆ, بەكبولات تىلەۋحان, سەرىك وسپانوۆ سەكىلدى جاڭاارقالىق ساحنا ساڭلاقتارىنىڭ اسەم داۋسىن ەمىس-ەمىس ەستىگەندەي اسەرگە بولەندىك.
ەكىنشى قاباتتاعى كيىز ءۇيدىڭ ءىشى كىرسەڭ شىققىسىز ەكەن. ونداعى م ۇلىك-مۇكامال, تۇتىنۋ زاتتارى, كيىم-كەشەك جانە باسقا دا كونەلىكتەر كوزدىڭ جاۋىن الادى. وسىندا مەكتەپ وقۋشىلارى ءجيى-ءجيى كەلىپ, ەتنوگرافيالىق ساۋاتىن اشاتىن كورىنەدى.
جەزقازعانعا بارار جولدىڭ بويىنداعى اقسەلەۋ بيىگىنە دە ات باسىن بۇردىق. سانالى عۇمىرىن قازاقتانۋ سالاسىنا سارپ ەتكەن اقسەلەۋ سەيدىمبەك وسىناۋ اسقار بەلدىڭ توبەسىنە جەرلەنگەن.
ۇلىتاۋ – ۇلىس كىندىگى
اسىلدارىمىزدان اسىرىپ ايتا الماسپىز. سوندىقتان سولاردىڭ سوزىنە جۇگىنەلىك.
« ۇلىتاۋ – حالقىمىزدىڭ ەل بولىپ قالىپتاسۋىنا, بىرلىك-تىرلىگىنە دىڭگەك بولعان, ءيىسى قازاقتىڭ اينالىپ سوعار ءتۇپ قازىعىنداي قاسيەتتى مەكەن», دەيدى عۇلاما الكەي مارعۇلان.
« ۇلىتاۋدىڭ ۇلى اتانۋى تاۋىنىڭ بيىكتىگىنەن ەمەس, سۋىنىڭ كوپتىگىنەن ەمەس, ول تاريحتىڭ ۇلكەن وقيعالارىندا بۇكىل ۇلى قاۋىمنىڭ باس قوسقان, ورتاق شەشىمگە كەلگەن جەرى بولعاندىقتان « ۇلىتاۋ» اتانعان», دەپ جازادى زاڭعار جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆ.
...سوندىقتان دا وتان تاريحىندا ونىڭ الار ورنى بولەك. ۇلىتاۋ – ۇلىس كىندىگى.
جەزقازعاننان جەلدەي ەسىپ ۇلىتاۋ اۋدانىنا جەتكەنىمىزدە بىردەن ەڭسەلى ەسكەرتكىشتىڭ جانىنا توقتادىق. كىمدىكى ەكەن دەيمىز عوي باياعى. سويتسەك, ءماشھۇر ءجۇسىپ «تۋ ۇستاپ, تۇلپار مىنگەن» دەپ ماداقتاعان ەردەن ساندىباي ۇلىنىكى ەكەن. 2017 جىلى بوي كوتەرىپتى. باتىرلىعىن بىلاي قويعاندا, باياعىدا اعا سۇلتان سايلاۋىندا ساڭلاق شوقاننىڭ ءوزىن «قۇلاتقان» سايىپقىران عوي. بالتالى-باعانالى ەلىنىڭ باسىن ۇستاعان ءباھادۇردىڭ ات ۇستىندەگى ايبىنى اسقاقتاپ تۇر.
...ەجەلگى ۇلىتاۋدىڭ ەڭ بيىك شىڭى – اۋليەتاۋ. ەل اۋزىنداعى اڭىزدارعا سەنسەك, جەر مەن كوك ونىڭ شىرقاۋ شىڭىندا تۇيىسەدى-مىس. ادام مەن تابيعاتتىڭ تىلسىم بايلانىسقا تۇسەتىن ورىن بولىپ ەسەپتەلەدى. وسىنداعى قاسيەتتى ۇڭگىردە دالا داناگويى زەردەش بابا العاشقى ايانىن الىپتى. تاۋ ەتەگىندەگى تاستاي بۇلاقتان ءدام تاتىپ, بەتىمىزدى جۋدىق.
...قازاق ۇلىسىن بيلەگەن شىڭعىس ۇرپاقتارى كەزەكتەسىپ تاققا وتىرعان تالايعى «حان ورداسى» ورنالاسقان جەرگە تابانىمىز تيگەندە تال بويىمىزدى الاپات سەزىم بيلەگەنىن جاسىرا المايمىز. ويىمىز ونعا ءبولىنىپ, سانامىز ساققا جۇگىردى. ءجون سىلتەۋشىمىز امانگەلدى اۋىلىنىڭ اكىمى بۇقار ايجانتاەۆ العان ءبىلىمى بويىنشا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ مۇعالىمى ەكەن. سويلەگەندە ءسوزدىڭ ءسولىن اعىزادى. تەك تىڭداي ءبىل. جازيرالى جازىقتا قولدان سوعىلعان قورعاننىڭ اينالاسىنا ارىق قازىلىپ, ىرگەدەن اعاتىن قاراتال وزەنىنىڭ سۋىن بۇرىپتى. ءسال ارىرەكتە تاعى ءبىر ەسكى جۇرتتىڭ جۇرناعى جاتىر. بۇل ورداعا قىزمەت كورسەتۋشى قاراشالار تۇراعى بولۋى مۇمكىن.
ۇلى حاندارىمىزدى اق كيىزگە كوتەرىپ ۇلىقتاعان كيەلى مەكەندە بۇرىنعى-سوڭعىنىڭ سالتىمەن اۋناپ-قۋناپ, كوڭىلىمىز كوككە ورلەپ, رۋحتانىپ اتتاندىق.
«حان ورداسىنان» ات شاپتىرىم جەردەگى التىنشوقىنى كورۋدى كوپتەن كوكسەۋلى ەدىك. كوردىك. التىنشوقىنىڭ توبەسىنە كوتەرىلىپ, اينالاعا كوز جۇگىرتسەڭىز, كەرەمەت كورىنىستەردىڭ كۋاسى بولاسىز. الىستان اسقاقتاپ ەدىگە شىڭى كورىنەدى. ەل قامىن جەگەن ەدىگە ءبيدىڭ سۇيەگى سوندا جەرلەنگەن. بىردە قاس, بىردە دوس بولىپ عۇمىر كەشكەن توقتامىس حان ەكەۋىنىڭ قابىرى قاتار جاتىر دەيدى ءبازبىر بىلگىشتەر. ارحيۆتەن گورى اۋىزشا تاريحقا كوبىرەك سەنەتىن كوشپەلىلەر ۇرپاعى ەمەسپىز بە؟ اڭىزعا كۇمان كەلتىرگەنىمىز جاراماس.
ايتپاقشى, التىنشوقىنىڭ باسىندا تۇر ەدىك قوي. باياعىدا ارىستان ءامىر تەمىر توقتامىستى شابۋعا بارا جاتىپ جولاي وسىندا سوعىپتى. ەكى ءجۇز مىڭ اسكەرىن ساي-سالادا تىنىقتىرىپ, سارىارقانىڭ جانعا جايلى اۋاسىمەن ءبىراز تىنىستاپتى. سودان قالىڭ قولىن جۇمساپ, ءدال قازىر ءبىز تۇرعان شوقىنىڭ باسىنا باسقان ءىزىنىڭ بەلگىسى رەتىندە جان-جاقتان تاسىتىپ تاس ۇيگىزىپتى. ونىمەن قويماي بارماعى مايىسقان بادىزشىلەرىنە تاس قاشاتىپ, جازۋ قالدىرىپتى. التىنشوقىدا ورناتىلعان سول جادىگەردى العاش تاپقان اكادەميك قانىش ساتباەۆ ەكەنى ءمالىم. تاريحي تاس سانكت-پەتەربۋرگتەگى ەرميتاجدا ساقتالعان. مىنا جەردە كوشىرمەسى تۇر. ونداعى جازۋدىڭ مازمۇنى كوزىقاراقتى كوپشىلىككە تانىس بولعاندىقتان, بەلگىلى جايدى قايتالاماي-اق قويعاندى ءجون سانادىق.
ساپار سوڭىندا جەزقازعان قالاسىنا تاياۋ جەردەگى اتاقتى الاشا حان, جوشى حان, دومباۋىل كەسەنەلەرىنە كەلىپ, تاريحپەن تىلدەسكەندەي كۇي كەشتىك. التىن وردا داۋىرىندە داۋىرلەگەن بابالارىمىزدىڭ اسقاق رۋحىنا باس يدىك.
ۇلىتاۋداعى قوس بىردەي مۋزەيدىڭ تورىندە تۇرعان مۇراعاتتارمەن, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ايعاعىنداي جادىگەرلەرمەن تانىسىپ, تانىم-كوكجيەگىن كەڭەيتتىك. ەڭ باستىسى, ۇلتتىق قۇندىلىقتار – ۇلى قازىنا دەگەن وردالى وي ءتۇيىپ قايتتىق.
