– دوس قالماحان ۇلى, ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا قالىپتاسقان قوعامدىق-ساياسي جاعدايدى جاقسى بىلەتىن جانداردىڭ ءبىرىسىز. سول كەزدە ەلىمىزدە قانداي ۇيىمدار مەن پارتيالار قۇرىلدى؟ ولار نە ماسەلە كوتەردى؟
– ءيا, 80-جىلداردىڭ اياعىنان ەلىمىزدە جاڭاشا ويداعى, زاماناۋي كوزقاراستاعى كوپتەگەن قوعامدىق ۇيىم ومىرگە كەلە باستادى. ولار «بەيرەسمي ۇيىمدار (نەفورمال)» دەپ اتالدى. بارىنە بىردەي توقتالماي, ءوزىم جاقسى بىلەتىن, ارالاسىپ جۇرگەن نەگىزگى ءتورت ۇيىم تۋرالى ايتا كەتەيىن. سونىڭ ءبىرىنشىسى – ءوزىم ۇيىمداستىرۋعا قاتىسقان جانە توراعاسى بولعان قازاقستان سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتياسى. 1990 جىلى مامىر ايىندا پارتيانىڭ سەزى ءوتىپ, سوندا قۇرىلدى. سول كەزدە بەلسەندى جۇمىس ىستەگەن «جەلتوقسان» ۇيىمى دا پارتيا بولىپ قۇرىلۋعا تالپىندى. بىراق پارتيا بولماسا دا, قوعامدىق ۇيىم رەتىندە ءبىراز ءىستىڭ باسىن قايىردى. سونىمەن قاتار «ازات» قوزعالىسى مەن «الاش» ۇيىمىن دا ايتۋعا بولادى.
مەن قازاقستان سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتياسىمەن قاتار «ازات» قوزعالىسى قاتارىندا دا ەڭبەك ەتتىم. وعان سابەتقازى اقاتاي, باتىرحان دارىمبەت, ميحايل ەسەناليەۆ سەكىلدى ازاماتتار باسشىلىق ەتتى. 1991 جىلى 5 قازاننان باستاپ جاسارال قۋانىشالين ەكەۋمىز ولارعا ورىنباسار رەتىندە شاقىرىلدىق.
ال «الاش» پارتياسىندا ارون اتابەك باستاعان 25-30 شاقتى جىگىت شوعىرلاندى. قازاقستاننىڭ سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتياسىندا سەرگەي دۋۆانوۆ ەكەۋمىز تەڭ توراعا بولدىق. ەۆگەني جوۆتيس, اسىلبەك قوجاحمەتوۆ, ت.ب. ءبىزدىڭ قاتارىمىزدا ەدى.
قانداي ماسەلە كوتەردىك دەگەنگە كەلسەك, ءبىزدىڭ ەڭ باستى ماقساتىمىز – كوممۋنيستىك پارتيانى جويۋ, كوممۋنيستىك يدەولوگيادان ارىلۋ, توتاليتارلىق جۇيەگە قارسىلىق كورسەتۋ, سول ارقىلى ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزۋ ەدى. مەن ايتىپ وتىرعان ۇيىمداردىڭ ءبارى دە نەگىزىنەن تاۋەلسىزدىك يدەياسىن تۋ قىلىپ ۇستادى. «جەلتوقسان» قوزعالىسى, بىرىنشىدەن, 1986 جىلعى كوتەرىلىستىڭ اق-قاراسىن اشىپ, وعان قاتىسقانداردى اقتاۋ ىسىمەن اينالىسسا دا, ەكىنشىدەن, ونىڭ دا باستى ماقساتى ەلدىڭ ەركىندىگى بولدى.
سونىڭ ىشىندە «ازات» قوزعالىسىنىڭ ۇستانىمىن بولە-جارا ايتا الامىن. ول اشىقتان-اشىق تاۋەلسىزدىك ماسەلەسىن كوتەردى. باعدارلاماسىن سابەتقازى اقاتاي جازىپ, قوزعالىستى تىركەۋ كەزىندە مەن وعان كومەكتەستىم. سوندىقتان قانداي باعىتتا قىزمەت ەتكەنىن جاقسى بىلەمىن.
بۇعان قوسا 80-جىلداردىڭ اياعىندا «سەمەي-نەۆادا», «جەرۇيىق», «ادىلەت», «مەموريال», باسقا دا ۇيىمدار مەن قوزعالىستار كوپتەپ ومىرگە كەلدى.
– 70 جىل بويى جالعىز كوممۋنيستىك پارتيادان باسقا ەشتەڭە كورمەگەنىمىز بەلگىلى. سول ۋاقىتتا سىزدەر تىڭنان تۇرەن سالىپ, قوعامدىق-ساياسي ومىردەگى ءپليۋراليزمنىڭ نەگىزىن قالادىڭىزدار. قانداي دا كەدەرگىلەر بولدى ما؟
– راسىن مويىنداۋىمىز كەرەك, ول كەزدە الدىمىزدا ۇلگى تۇتارلىق كورنەكتى ساياساتكەرلەر بولعان جوق. كوبىمىز قوعامدىق-ساياسي ومىرگە تاجىريبەسىز كەلدىك. مىسالى, مەن اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا قازاق ءتىلى پانىنەن ساباق بەرىپ ءجۇردىم. جاسارال ەكەۋمىز بىرگە جۇمىس ىستەدىك. ول ورىس توپتارىندا قازاق ادەبيەتى ءپانىن وقىتاتىن. ءبىز حاسەن قوجاحمەت, ارون اتابەك سەكىلدى بەلسەندىلەرمەن ارالاسىپ, ءبىرىمىزدى-ءبىرىمىز ءاردايىم قولدادىق. ماسكەۋدەن شىعاتىن گازەت-جۋرنالدار, بۇرىن جارىق كورگەن جاسىرىن گازەتتەردى وقىپ, سودان تاجىريبە جيناۋعا تىرىستىق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءوزىمىزدى ءوزىمىز وسىردىك.
ءبىزدىڭ الدىڭعى بۋىننان ۇلگى تۇتاتىن ادام حاسەن قوجاحمەت قانا ەدى. بىلەسىزدەر, ول 1975, 1986 جىلدارى ساياسي قىزمەتى ءۇشىن اباقتىعا دا وتىرعان. باسقا بەلسەندىلەردىڭ ءبارى مەنىمەن قاتار. 90-جىلدار باسىندا جاسىم شامامەن 35-كە جاقىنداپ قالعان كەز. قازىر سول ۋاقىتتاعى كەيبىر جاساعان باياندامالارىما, سويلەگەن سوزدەرىمەن قاراپ قاراداي قىسىلامىن. ويتكەنى ساياسي تانىمىمىز بەن تاجىريبەمىز تومەن ەدى. بىراق امال جوق, ۇلكەن ساياساتكەرلەر بولماعاسىن, بىزگە ساياسي ارەنادا بەلسەندى جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلدى. ءسويتىپ, ءجۇرىپ 1991 جىلى بۇكىل كەڭەس وكىمەتىنىڭ ساياسي قوزعالىستارى مەن پارتيالارىنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن دەموكراتيالىق كونگرەسىنىڭ تەڭ توراعاسى بولىپ تاعايىندالدىم. بۇل كەڭەس وداعىنىڭ ەڭ ۇلكەن ساياسي كۇشى ەدى.
وسىندايدا ءبىر قىزىق وقيعا ويعا ورالادى. قازاقستاننىڭ سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ «منەنيە» دەپ اتالاتىن گازەتى بار ەدى. سونىڭ العاشقى ءنومىرىن ءبىز ريگادا جاسىرىن شىعارىپ, ونى ەلگە جاسىرىن اكەلىپ تاراتتىق. كەيىن اتاۋى «كوكەيكەستى/منەنيە» دەپ وزگەرتىلدى. قازىر قاراپ تۇرساق, قىزىق جاعداي.
– سونىمەن, ءوزىڭىز قۇرۋعا اتسالىسقان قازاقستاننىڭ سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتياسى كوزدەگەن ماقساتىنا جەتتى مە؟
– جەتتى دەپ تولىققاندى ايتا الامىن. ويتكەنى ءبىزدىڭ ەڭ باستى ماقساتىمىز – كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ساياسي تەگەۋرىنىن توقتاتۋ بولعانىن ايتتىم عوي. ءبىز قۇرىلعاننان كەيىن ءبىر جارىم جىل وتكەندە كومپارتيا ءوزىن-ءوزى جاپقانى بەلگىلى. ەكىنشى ءبىر ماسەلە – ءبىز سول كەزدەگى اشىقتىق پەن جاريالىلىقتىڭ قالىپتاسۋىنا دا ۇلەسىمىزدى قوستىق. ءسوز بوستاندىعى ارتىپ, بۇرىن ايتۋعا اۋىز بارمايتىن «ازاتتىق», «تاۋەلسىزدىك» سوزدەرىن اشىق كوتەرەتىن كۇنگە جەتتىك. ول ۋاقىتتا ەلدە ءبىر عانا تەلەارنا بار. سول جەردە ە.جوۆتيس, س.دۋۆانوۆ ۇشەۋمىز كومپارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءۇش ادامىمەن پىكىرتالاسقا شىققانبىز. ءبىر-بىرىنە قارسى ەكى پارتيانىڭ بۇلاي حالىق الدىندا پىكىرتالاس جاساۋى بۇرىن ەل تاريحىندا بولماعان.
1993 جىلى الماتىدا نەمىستىڭ سوتسيال-دەموكراتتارىنىڭ قولداۋىمەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزدىك. وعان بۇرىنعى كەڭەستىك 13 رەسپۋبليكانىڭ جانە گەرمانيا, بەلگيا مەن فرانتسيانىڭ سوتسيال-دەموكراتتارى قاتىسىپ, سول جىلى پارتيامىز سوتسينتەرنگە كىردى.
– تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ازاتتىق ۇرانىن كوتەرگەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ۇستانىمدارى مەن باعىتتارى وزگەردى مە؟
– 90-جىلدار ورتاسىنا قاراي ولار ءوز قىزمەتىن توقتاتا باستادى. مىسالى, 400 مىڭنان اسا مۇشەسى بار «ازات» قوزعالىسى قىزمەتىن دوعاردى. ويتكەنى «تاۋەلسىز مەملەكەت بولدىق, العا قويعان ماقساتىمىزعا جەتتىك» دەپ ەسەپتەدىك. ءبىز بيلىككە بارامىز دەپ الدىمىزعا ماقسات قويمادىق. وعان مۇمكىندىگىمىز بار ەدى.
سودان 1994 جىلى قىزمەتىمىزدى توقتاتۋعا سەبەپ بولعان ءبىر جايت – 1991 جىلى قوعامدىق ۇيىمدار تۋرالى زاڭ قابىلدانىپ, سونىڭ تالاپتارىنا ساي پارتيامىزدى تىركەۋ كەرەك ەدى. ول ءۇشىن پارتيا قاتارىنداعى 3 مىڭ ادامنىڭ ءتىزىمىن بەرۋىمىز قاجەت بولدى. ءبىز ودان باس تارتتىق.
«جەلتوقسان» قوزعالىسى عانا تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ءوز جۇمىسىن ءارى قاراي جالعاستىرا بەردى. ولار 1986 جىلعى كوتەرىلىستىڭ شىندىعىن اشۋعا تالپىندى. ال باسقا قوزعالىستار مەن پارتيالاردىڭ ۇستانىمدارى قالعانىمەن, قۇرىلىمدىق دەڭگەيدە ءوز جۇمىستارىن دوعاردى.
قالاي دەگەندە دە مۇنىڭ ءبارى ەلدىڭ ساياسي دامۋى مەن دەموكراتياسىنىڭ ساباقتارى. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە, ءبىز تاۋەلسىزدىك تۇعىرىن, مۇراتىن ارقاشان ءبىرىنشى ورىنعا قويا ءبىلۋىمىز قاجەت. ساياساتتا قاعيدات, ۇستانىم, ەل سەنىمى دەگەن تالاپ جوعارى تۇرسا, سودان اينۋعا بولمايدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
