«قازاق كسر ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا» دەپ اتالعان تاريحي قۇجات بىردەن قابىلدانا سالماعانى ايان. ونىڭ توڭىرەگىندە وربىگەن پىكىر قايشىلىعى تولاسسىز ەدى. وعان دەيىن سالتانات قۇرعان كەڭەستىك زاڭداردىڭ قۇزىرەتى جويىلىپ, ەركىندىك ەلەس بەرگەن بەلەس ەدى بۇل. 35 جىل بۇرىن جارىق كورگەن گازەت تىگىندىلەرىن اقتارا وتىرىپ, قۇندى قۇجات قابىلدانارعا دەيىن قىزۋ تالقى وربىگەنىن, باسىلىم بەتتەرىندە ەگەمەندىك جولىن مۇرات تۇتقان بايىپتى ويلار وقتىن-وقتىن قىلاڭ بەرگەنىن اڭدايمىز.
«سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «Egemen Qazaqstan), «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش»), «حالىق كەڭەسى» گازەتتەرىنىڭ تاريحي قۇجات قابىلدانار قارساڭداعى, ودان كەيىنگى بىرەر ايدا جارىق كورگەن ساندارىن پاراقتاي وتىرىپ, تولىققاندى تاۋەلسىز ەل بولۋعا تاباندى تالپىنىس جاسالعانىن ايشىقتايتىن جاريالانىم از بولماعانىن اڭعارامىز.
ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا قورعانىس, سىرتقى بايلانىس, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك تاقىرىپتارىن ءبىر ىزگە ءتۇسىردى. قازاقستاننىڭ اۋماعى بولىنبەيتىن ءبىرتۇتاس مەملەكەت ەكەنىن, ونىڭ جەر-سۋى, قازبا بايلىقتارى رەسپۋبليكا مەنشىگىنە اينالعانىن ايگىلەدى. رەسمي قۇجات قابىلدانعان تۇستاعى دەپۋتاتتار تىزىمىنە نازار سالساق, وزبەكالى جانىبەكوۆ, سالىق زيمانوۆ, ءابىش كەكىلباي ۇلى, ماناش قوزىباەۆ, ساعادات نۇرماعامبەتوۆ, زامانبەك نۇرقادىلوۆ, كامال سمايىلوۆ, ساۋىق تاكەجانوۆ, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, ۇزاقباي قارامانوۆ, سەرىكبولسىن ءابدىلدين, ومىربەك بايگەلديەۆ, يمانعالي تاسماعامبەتوۆ, ورالباي ابدىكارىموۆ, راتبەك نىسانباەۆ, قۋانىش ايتاحانوۆ, مۇرات اۋەزوۆ, نۇرلان ورازالين, جارماحان تۇياقباەۆ, شالباي قۇلماحانوۆ, اسقار جۇمادىلداەۆ سىندى ەل اعالارىن كورۋگە بولادى. باسپاسوزگە ۇڭىلە وتىرىپ, ولاردىڭ ەلدىك مۇراتقا باعىتتالعان ىلكىمدى ىستەن شەت قالماعانىن بايقايمىز. سەسسيا كۇندەلىگىنەن حابار تاراتقان سول كەزدە «سوتسياليستىك قازاقستان» دەپ اتالعان گازەتىمىزدىڭ پارلامەنتتەگى تىلشىلەرى باسىلىمنىڭ 1990 جىلعى 26 قازانداعى سانىندا «ەگەمەندىك ەل ءۇمىتى ەدى» دەگەن تاقىرىپتا پىكىرلەر توپتاماسىن جاريالاپتى. وندا سۇلتان سارتاەۆ پەن قادىر مىرزاليەۆتىڭ پىكىرلەرى بەرىلگەن.
كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
زاڭگەر سۇلتان سارتاەۆ دەكلاراتسيانى ازىرلەۋدە دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسى ەسكەرىلگەنىن ەسكە سالىپ, زامانداستارىنا عىلىمي نەگىزدە تۇسىنىك بەرۋگە تىرىسادى. «دەموكراتيالىق قازاقستان» توبىنداعى دەپۋتاتتار, سونداي-اق رەسپۋبليكامىزدىڭ كەيبىر جۇرتشىلىعى «ۇلتتىق رەسپۋبليكا دەگەندى جويىپ, ازاماتتىق قوعام قۇرايىق» دەگەن پىكىر ايتادى. ال ولارعا مەن الەمدىك تاجىريبەلەرگە سۇيەنە وتىرىپ, مىنانى ايتقىم كەلەدى: سىزدەر ويلاعانداي ۇلتتىق مەملەكەت ازاماتتىق قوعامعا, ياعني پراۆولىق قوعامعا قايشى كەلمەيدى. ماسەلەن, انگليا – پراۆولىق مەملەكەت. الايدا ول اعىلشىنداردىڭ ۇلتتىق مەملەكەتى. سونداي-اق فرانتسيا, يسپانيا, جاپونيا, تاعى باسقا دا كوپتەگەن ۇلتتىق نەگىزدەگى پراۆولىق مەملەكەتتەردى مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. ءبىز دە وسى مەملەكەتتەردىڭ ۇلگىسىندە ءوزىمىزدىڭ ەگەمەندى, ۇلتتىق رەسپۋبليكامىزدى دامىتامىز, گۇلدەندىرەمىز. دەكلاراتسياداعى قازاق دەگەن سوزدەن قورقاتىن دانەڭە جوق. قازاق ۇلتى, سوناۋ ەرتە داۋىردەن ءتىلى, ءدىلى قالىپتاسقان, كىندىك قانى تامعان ءوز اتامەكەنى بار حالىق قوي. ەندى كەلىپ ونى مۇلدە سىزىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس», دەپ ازاتتىققا جاسالعان قادامنىڭ بەرىك ىرگەتاسىنا بالاناتىن قۇجاتتا ۇلتتىق مۇددە الدىڭعى ورىندا تۇرۋعا ءتيىس ەكەنىن قاداپ ايتادى.
ال قادىر مىرزاليەۆ دەكلاراتسيا جوباسىنىڭ ءار سويلەمى, تىپتەن ءار سوزىنە ءمان بەرىپ تالقىعا سالۋى دەپۋتاتتاردىڭ رەسپۋبليكا ەگەمەندىگىنە ەنجار قارامايتىنىنىڭ دالەلى ەكەنىن ايتا كەلىپ, ەل مۇراتى بايگەگە تىگىلگەن سىندارلى ۋاقىتتا ورىنسىز الاۋىزدىق تۋعىزعان كەيبىر ارىپتەستەرىن سىنعا الادى.
«الايدا كەيبىر ەلدىگىمىزگە, ەگەمەندىگىمىزگە پايداسى تيە قويمايتىن پىكىرلەردىڭ بەلەڭ الۋى كىم-كىمگە دە ءتيىمدى بولا قويماس. ەگەمەندىك ەگەسپەن كەلمەيدى. قايتا ول ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزداعى بارلىق ۇلتتاردىڭ ىنتىماعى, بىرلىگى ارقاسىندا عانا كەلەدى. سوندا عانا ەكونوميكاسى, مادەنيەتى گۇلدەنگەن ەلگە اينالامىز. ەل بولاشاعىن ويلاماي تەك ءوزىنىڭ بۇگىنگىسىن ويلاعان دەپۋتاتتارعا توقتاۋ سالايىق», دەيدى قالامگەر.
«قازاق كسر ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا» قابىلدانعان 1990 جىلدىڭ 25 قازانىندا «حالىق كەڭەسى» باسىلىمىنا شاعىن سۇحبات بەرگەن سول تۇستاعى قازاق كسر حالىق دەپۋتاتى ءارى «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «Egemen Qazaqstan») گازەتىنىڭ رەداكتورى شەرحان مۇرتازا دەكلاراتسيا توڭىرەگىندە ءوزىن تولعاندىرعان ماسەلەنى ورتاعا سالادى.
«تولعاندىرىپ وتىرعان – رەسپۋبليكامىزدىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى جونىندەگى دەكلاراتسيا ماسەلەسى. ول جايىندا ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلۋدا. كوكەيگە قوناتىندارى دا, قونبايتىندارى دا بار. دەگەنمەن مەنى سىرتتا جۇرگەن قازاق باۋىرلارىمىزدىڭ تاعدىرى قاتتى الاڭداتادى. وسىدان جارتى عاسىرداي بۇرىن ءوز تۋعان جەرىندە تەپەرىش كورىپ, زورلىق-زومبىلىققا, ودان قالدى اشارشىلىققا شىداي الماي بوسىپ كەتكەندەر قانشاما؟.. كىم-كىمگە دە تۋعان جەردىڭ ءجونى بولەك, ولاي بولسا, ولار دا ءوز اتاجۇرتتارىنا قايتۋدى اڭساماي تۇرمايدى. ەندىگى جەردە, ءوز ەرىكتەرىمەن ەلىمىزگە كەلەم دەۋشىلەرگە ەرىك بەرۋ كەرەك. ويتكەنى زامان تۇزەلدى, ەڭسەنى كوتەرىپ, ىرگەلى ەل بولاتىن كەز جەتتى. سوندىقتان دەكلاراتسياعا وسى جونىندە بىرەر اۋىز ءسوز ەنگىزسە دەيمىن», دەپ سىرتتاعى قاراكوزدەر كوشىنىڭ ەلگە بەت تۇزەۋىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كوتەرەدى.
بۇدان ءسال بۇرىنىراق, 1990 جىلدىڭ 31 شىلدە كۇنى «حالىق كەڭەسى» گازەتىنە جاريالانعان قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ باسشىسى, قازاق كسر حالىق دەپۋتاتى كامال سمايىلوۆتىڭ «پارلامەنتتىك پاراسات» ماقالاسىندا: «قازىرگى ۋاقىتتىڭ ءبىر ايرىقشا سيپاتى – قازاقستاننىڭ وزىندىك, ەركىندىك ءۇنى ايقىن ەستىلە باستادى. بۇگىنگى باستى ماسەلە – وسى ەگەمەندىككە, ەكونوميكالىق جانە ساياسي دەربەستىككە قول جەتكىزۋ. بىزدە كومبيناتتار, كەنىشتەر, زاۋىتتاردىڭ – ءبارىنىڭ دە وداقتىق ماڭىزى بار. سوندا ولار تۇگەل وداققا قاراي ما؟ زاڭدا بار قازىنا-بايلىق رەسپۋبليكانىڭ ءوز مۇددەسىنە جانە وداقتىڭ مۇددەسىنە پايدالانىلادى دەلىنگەن. سوندا قالاي؟» دەپ پايىمدى پىكىر ايتادى. اتالعان باسىلىمنىڭ 1990 جىلعى 7 تامىزداعى سانىندا اكادەميك ءابدۋالي قايداروۆ ء«تىل تاعدىرى ءوز قولىمىزدا» دەگەن اتاۋمەن ماقالا جازىپ, انا ءتىلىمىزدىڭ ەرتەڭىنە قاتىستى زاڭ تەرەڭ زەردەلەۋدى قاجەت ەتەتىنىن, ونىڭ وزەگىندە مەملەكەت ەگەمەندىگىنىڭ بولاشاعى تۇرعانىن ەسكەرتەدى.
«تاعدىردىڭ تالكەگىنە ۇشىراعان انا ءتىلىمىز نەندەي زوبالاڭدى باسىنان كەشىرمەدى. سوندىقتان دا ءبىز ءتىل تۋرالى جاڭا زاڭدى تالاپ ەتكەندە ەڭ الدىمەن اتالعان «تاريحي ساباقتىڭ» قايتالانباۋىن ەسكەردىك. انا تىلىمىزگە مەملەكەتتىك مارتەبە تىلەپ, تاس ءتۇيىن بولىپ بەكىنگەندە, ونى بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن ساقتاپ قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى دەپ تۇسىندىك. كەڭەس زالدارىندا, باسقا دا قالىڭ جۇرتشىلىق باس قوساتىن جەرلەردە, ءدۇبىرلى تويلار مەن القالى كەڭەستەردە قازاق ءتىلىنىڭ تولىق داۋىسى ەستىلە بەرمەيدى. جىلدار بويى تىنىسى تارىلىپ, ابدەن بۇيىعى بولعان انا ءتىلىمىز زاڭ جۇزىندە مەملەكەتتىك مارتەبەگە كوتەرىلسە دە, بۇرىنعى قالپىندا قالىپ وتىر», دەپ وتكىر ماسەلە كوتەرەدى اۆتور.
سول سەكىلدى حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ ءۇنىن بۇقاراعا جەتكىزگەن باسىلىمنىڭ ءداپ سول جىلعى 28 تامىزداعى سانىندا «دەربەستىك» دەگەن تاقىرىپپەن سۇحبات بەرگەن گۋرەۆ (قازىرگى اتىراۋ) وبلىسىنداعى ەمبى اۋداندىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولات ەلامانوۆ حالىقتىڭ ءوز بايلىعى وزىنە بۇيىرسا, ول ءۇشىن تاۋەلسىزدىك تاڭى تەزىرەك اتسا دەگەن راۋىشتە باتىل ءسوز قوزعايدى.
«ەكونوميكامىزدى تۇيىقتان الىپ شىعۋدا ەگەمەندىكتەن باسقا بالامانى كورىپ وتىرعان جوقپىن. ەگەمەندىكتىڭ كەرەگى سول, ول بولمايىنشا جوعارىعا جالتاقتاي بەرەمىز», دەي كەلە, يەن بايلىقتىڭ ۇستىندە وتىرىپ قيىن كۇن كەشكەن قاراشا مۇڭىن اشىنا جەتكىزەدى.
جالپى, سالىق زيمانوۆ, سۇلتان سارتاەۆ سىندى قايراتكەر تۇلعالار ارىپتەستەرىمەن باس بىرىكتىرە وتىرىپ دەكلاراتسيا ءماتىنىن ازىرلەگەنىن جانە وسى قۇجاتتى اسقان تاباندىلىقپەن قورعاپ شىققانىن جاقسى بىلەمىز. قازاق ەلى ءوز تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن جاسالعان ماڭىزدى قادامدى جالپاق جۇرتقا جاريالاعان ءساتتى ءوز كوزىمەن كورگەن سول كەزدەگى «حالىق كەڭەسى» گازەتىنىڭ قىزمەتكەرى, ارداگەر جۋرناليست مارات توقاشباەۆتىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن ەستەلىك تاعدىرشەشتى شاقتىڭ كارتيناسىن كوز الدىمىزعا اكەلدى.
«ول كەزدە ءبىزدىڭ رەداكتسيانىڭ جۋرناليستەرىنە سەسسيا ماجىلىستەرىنە دەپۋتاتتارمەن بىرگە قاتىسىپ وتىرۋعا رۇقسات ەتىلەتىن. سوندىقتان قول قالت ەتكەندە ەل ءۇشىن ماڭىزدى قۇجاتتار تالقىلانىپ جاتقان ءماجىلىس زالىنان تابىلۋعا تىرىساتىنبىز. 25 قازان كۇنى ايگىلى زاڭگەر, اكادەميك, دەپۋتات سالىق زيمانوۆ مىنبەردە ەكى ساعاتتاي تۇرىپ دەكلاراتسيا جوباسىن تانىستىردى. جوبانى تالقىلاۋ كەزىندە ءتورت ساعات اياعىنان تىك تۇرىپ, بەرىلگەن 50-دەن استام سۇراققا تاعى دا ءمۇدىرىسسىز جاۋاپ بەردى. سول كەزدە جاسى جەتپىسكە تاياپ قالعان سالىق اعا بىزگە قولىنا نايزا الىپ مايداندا شايقاسقان الىپ باتىرلارداي ەلەستەيتىن. ماڭىزدى قۇجات 25 قازان كۇنى 18:55-تە قابىلداندى. جوعارعى كەڭەستە 360 دەپۋتات بولسا, سول كۇنگى سەسسياعا 281 دەپۋتات قاتىستى. 79 دەپۋتات ءتۇرلى سىلتاۋمەن بۇل جيىنعا قاتىسپادى. ماسكەۋدەن سەسكەنگەن بولار. قاتىسقان دەپۋتاتتاردىڭ 561-ءى قۇجاتتى قولدادى, 18 دەپۋتات قارسى بولدى, 2 دەپۋتات قالىس قالدى. قازىرگىدەي كومپيۋتەر جوق. ساناق كوميسسياسىنىڭ توراعاسى اسقار جۇمادىلداەۆ جانىنداعى كومەكشىلەرىمەن بىرگە ءاربىر قولدى باس-باسىنا ساناپ شىققانى ەستە. سول ءساتتى حالىققا بىردەن جەتكىزەتىن قازىرگىدەي مۇمكىندىك بولعان جوق. ماقالالار ەكى-ءۇش كۇننەن كەيىن جارىق كورىپ جاتتى. ەڭ جەدەل قۇرال راديو بولاتىن, تەلەديداردىڭ ەفيرگە شىعاتىن ۋاقىتى – كەشكى ساعات 7. وسىناۋ قۇجات بىزگە قانشا جەردەن ازاتتىق بەرگەنىمەن, سىرتقى جانە حالىقارالىق ساياسات جۇرگىزۋدە جەكە پارمەنىمىز بولماعانىن ايتا كەتكەنىمىز ورىندى. دەگەنمەن قۇجات 25 قازاندا قابىلدانسا دا, ونىڭ باق-تا جاريالانۋى ءۇش كۇنگە كەشىگۋىنىڭ ءوزى كوپ نارسەنى اڭعارتادى. بيلىكتەگى ماسكەۋگە باس شۇلعىپ كەلگەن كەيبىر كوممۋنيستەر مۇنداي قادامعا دايىن بولماعاندىعىن وسى فاكتىنىڭ ءوزى اڭعارتادى. بۇل – قالاي دەگەندە دە تاريحي كۇن. ەل بيلىگى بىرەر جىل بۇرىن 13 جىل ۇمىت بولعان مەرەكەنى ۇلتتىق مەرەكە مارتەبەسىندە ەلىمىزگە قايتارۋى – قازاق حالقىنىڭ كوڭىلىنەن شىققان قادام بولدى», دەيدى م.توقاشباەۆ.
باستاپقىدا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىندە مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ ەكى جوباسى ازىرلەنگەنى ءمالىم. العاشقى رەسمي نۇسقاسى اكادەميك س.زيمانوۆتىڭ باسشىلىعىمەن جاسالسا, بالاما دەپ اتالاتىن ەكىنشى نۇسقاعا «دەموكراتيالىق قازاقستان» دەپۋتاتتىق توبى (باستاپقى قۇرامىندا ە.ەرتىسباەۆ, ب.بەليك, م.وسپانوۆ, پ.سۆويك, ب.قادىربەكوۆ) باستاماشى بولعان. جوعارىداعى كەيبىر پىكىرتالاس وسى باعىتتا وربىگەنىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون.
مەملەكەت ومىرىندەگى ماڭىزدى مەزەتتە دەپۋتاتتىق مىنبەردەن تابىلعان اكادەميك وراز بايمۇراتوۆ ۋاقىتىندا ەل ەكونوميكاسىن ىلگەرىلەتۋگە قاتىستى وتكىر ساۋالداردى كوتەرگەنىن ەسكە الىپ, بۇگىنگى ۇرپاق سول ءبىر تاريحي ءساتتىڭ قادىر-قاسيەتىن جادىندا ۇستاپ, زەردەسىنە توقۋعا ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى.
«ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدانعاننان كەيىن الدىمىزدا ۇلكەن مىندەتتەر تۇردى. كوپتەن ارمانداعان, ىسكە اسىرۋعا تالپىنعان دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانۋىنا بەيبىت تۇردە قول جەتكىزدىك. راسىن ايتۋ قاجەت, جۇرت بۇل جاڭالىققا بوركىن اسپانعا اتا قۋانىپ, كوشەگە شىعىپ توي-تويلادى دەي المايمىز. 1986 جىلعى جەلتوقساننىڭ قاندى وقيعاسىنا ءتورت-اق جىل بولعان كەز ەدى. جۇرت كوڭىلىنەن كۇمان مەن ۇرەي سەيىلمەگەن شاق. زامان داۋىلى قالاي قۇبىلارىن ەشكىم تاپ باسىپ بىلگەن جوق. دەگەنمەن زيالى قاۋىم, كوزى اشىق زەردەلى ازاماتتار قاپاستىڭ قارا بۇلتى ىدىراپ, ازات كۇننىڭ جاقىن قالعانىن سەزدى. سولاردىڭ ىشىندە ءوزىم دە بولدىم. بۇگىنگى تاۋەلسىز ەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ۇرپاق – باقىتتى ۇرپاق. قاي ەل, قاي حالىق بولسىن, ونىڭ ەڭ باستى ارمانى – تاۋەلسىزدىككە جەتۋ. تاڭىردەن تالەيىمىزگە بۇيىرعان ءتاتتى سىيدىڭ باعاسىن تومەندەتپەۋىمىز كەرەك», دەيدى و.بايمۇراتوۆ.
1990 جىلدىڭ قازان ايىندا «سوتسياليستىك قازاقستاندا» جاريالانعان اكادەميك دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆتىڭ «شىن مانىندەگى ەگەمەندىك كەرەك» ماقالاسى, اراعا كۇن سالىپ بەلگىلى عالىمدار باباش ابىلقاسىموۆ پەن ساپارعالي وماربەكوۆتىڭ «ەگەمەندىك الدىمەن تىلگە بەرىلسىن» دەگەن وتكىر دە وزەكتى پايىمى, 1990 جىلدىڭ 27 قازانىندا «لەنينشىل جاس» باسىلىمىندا «ەگەمەندىگىڭمەن!» دەگەن اتاۋمەن باسىلعان جىلى لەپەس, اتالعان گازەت بەتىندە قازان ايىنىڭ باسىندا جاريالانعان «دەكلاراتسيا تۋرالى ويلار» اتتى جاپسارباي قۋانىشەۆتىڭ سۇبەلى جازباسى – سول ءبىر تاريحي كەزەڭنىڭ جارقىن ەستەلىگى. دەكلاراتسيا اۆتورلارىنىڭ ءبىرى سالىق زيمانوۆتىڭ بىرنەشە ءباسپاسوز باسىلىمىندا قاتار باسىلعان «ەرەكشە ماڭىزدى قۇجات» ماقالاسى دەكلاراتسيا بارلىق جاعداي ەسكەرىلىپ, پاراساتتى پايىممەن ازىرلەنگەن قۇجات ەكەنىن باياندايدى. ءتىپتى «حالىق كەڭەسى» گازەتىندە 1990 جىلى قازان ايىندا ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارى باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋىنە كەلگەن وزبەكستان پرەزيدەنتتىك كەڭەسىنىڭ ۇلتارالىق قاتىناس جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ كەڭەسشىسى ارتىقباي ۇكىباەۆ پەن قىرعىزستان تەلەراديو حابارلارىن تاراتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەت توراعاسى ۇمتىل ورازوۆانىڭ تاقىرىپقا قاتىستى ويلارى جاريالانىپتى. باۋىرلاس ەلدىڭ وكىلدەرى ءوز پىكىرىندە ەل مۇددەسى – ەگەمەندىك ەكەنىن ايتىپ, تۋىسقان حالىقتاردىڭ بەكەم بىرلىگىنە تىلەكتەستىك تانىتقان.
الماتى
