قۇقىق ۇستەمدىگى – ەگەمەندىكتىڭ سارا جولى

دەكلاراتسيانىڭ مەملەكەت جانە قۇقىق ءۇشىن ماڭىزىن ايتساق, ونى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى 1990 جىلى 25 قازاندا قابىلداعانىن اتاپ وتكەن ءجون. دەكلاراتسيا رەسپۋبليكا كونستيتۋ­تسياسى مەن زاڭدارىنىڭ ۇستەمدىگىن جانە ال­عاش رەت رەسپۋبليكالىق بيلىك ورگاندارى­نىڭ باسىمدىعىن بەلگىلەدى. سونداي-اق ءوزىنىڭ ىشكى اسكەر, مەملەكەتتىك قاۋىپسىز­دىك ورگاندارى, قارجى-نەسيە جانە سالىق جۇيەلەرىن, ازاماتتىق ينستيتۋتى قۇقىعىن بەكىتتى. بۇل ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىز­دىك پەن ەگەمەندىككە جەتۋ جولىنداعى باستى قادامى, ونىڭ مىزعىماس ىرگەتاسى بولدى.

دەكلاراتسيا جوباسىن سالىق زيما­نوۆ­تىڭ باسشىلىق ەتۋىمەن ەلىمىزدىڭ قۇقىقتانۋشىلار توبى دايىنداعانى بەلگىلى. دەكلاراتسيادا دەربەس مەملە­كەتتىلىك, ەلدىڭ ءتول مادەنيەتى مەن ءداس­تۇرىن, ءتىلىن جانداندىرۋ جانە دامىتۋ, ۇلتتىڭ قادىر-قاسيەتىن نىعايتۋ نەگىزدەرى ايشىقتالدى. دەكلاراتسيا ەرەجەلەرى رەسپۋبليكانىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە بايلانىستى بىر­قاتار تۇيتكىلدى دەربەس شەشۋ قابىلەتىن قۇقىقتىق تۇرعىدان رەسىمدەپ بەردى. بۇل سول ۋاقىتتاعى اسا ماڭىزدى قادام بولدى.

وسى تۇرعىدا رەسپۋبليكانىڭ زاڭ­دىق-قۇقىقتىق دەربەستىگىن بەكىتكەن دەكلاراتسيانىڭ 8-تارماعىنىڭ ماڭى­زى ەرەكشە. 1978 جىلعى قازاق كسر كونستي­تۋتسياسىندا كسر وداعىنىڭ زاڭدارىنا باسىمدىق بەرىلىپ, ال رەسپۋبليكالىق اكتىلەر تەك وكىلەتتىك بەرىلگەن شەكتە قولدانىلدى. اتالعان تارماق رەسپۋبليكا اۋماعىندا قازاق كسر كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدارىنىڭ ۇستەمدىگىن العاش رەت بەكىتىپ بەردى. بۇل رەسپۋبليكا ءوز ەركى­مەن مويىنداعان بولىگىندە عانا وداقتىق زاڭداردىڭ قولدانىلاتىنىن ءبىلدىردى. ونىڭ ۇستىنە, ەگەر وداقتىق اكتىلەر رەس­پۋبليكا كونستيتۋتسياسىنا قايشى كەلسە نەمەسە ونىڭ ەگەمەندىك قۇقىقتارىنا نۇقسان كەلتىرسە, رەسپۋبليكا ولاردىڭ قولدانىلۋىن توقتاتا تۇرۋ قۇقىعىنا يە بولدى. وسىلايشا, ۇلتتىق زاڭنامانى سىرتقى ارالاسۋدان قورعاۋدىڭ قۇقىق­تىق تەتىگى جاسالىپ, ورتالىقتاندىرىل­عان ­مودەلدەن دەربەس قۇقىقتىق تارتىپكە كوشۋ رەسىمدەلدى.

قۇقىقتىق اۆتونومياعا كوشۋ مەملە­كەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسى: پارلامەنتتى, ۇكىمەتتى جانە سوت جۇيەسىن قۇرۋعا ۇلاستى. وسى قۇرى­لىمدار دەكلاراتسيا ەرەجەلەرىنىڭ ءىس جۇزىندە قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, بولاشاق كونستيتۋتسيا مەن باسقا دا كونستيتۋتسيالىق اكتى­لەر­دىڭ قابىلدانۋىنا نەگىز بولدى. دەكلا­راتسيانىڭ مازمۇنى تەرەڭ, الەۋەتى مول جانە وندا رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىلىكتى دەربەس دامىتۋعا جانە نىعايتۋعا دەگەن ۇمتىلىسى ايقىن كورسەتىلدى.

قۇقىقتىق تۇرعىدان العاندا دەك­لا­راتسيا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز قۇقىق­تىق جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى ىرگەتاسىنا اينالدى. تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقان جىلدارى ەلىمىز وداقتىق نورما­لاردان تاۋەلسىز, جەكە نورماتيۆتىك بازا قۇرىپ باستادى. ءبىر جىلدان كەيىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەت­­تىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيا­لىق زاڭ قابىلدانىپ, ول ۇلتتىق ەگەمەندىك نەگىزىن بەكىتىپ, كونستيتۋتسيالىق قۇرى­لىستىڭ كەلەشەك قۇقىقتىق بازاسىن قۇردى. ونىڭ نەگىزىندە 1993 جىلى ەگەمەندى قازاقستاننىڭ العاشقى كونستيتۋتسياسى قابىلداندى. ول زاڭ ۇستەمدىگىن, بيلىكتى ءبولۋ قاعيداتىن جانە باستىسى – ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ەڭ جوعارى قۇندىلىق رەتىندە بەكىتىپ بەردى.

1995 جىلعى 30 تامىزدا وتكەن رەس­پۋب­ليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان جاڭا كونستيتۋتسيا مەملەكەتىمىزدىڭ تۇراقتىلىعى مەن زاماناۋي كەلبەتىن ايقىندادى. دەكلاراتسيانىڭ 35 جىلدىعى دەكلاراتسياداعى نەگىزگى پرينتسيپتەر مەن ينستيتۋتتاردى بەكىتكەن جانە ودان ءارى دامىتقان نەگىزگى زاڭ – كونستيتۋتسيانىڭ 30 جىلدىعىمەن سايكەس كەلىپ وتىر.

ەلدىڭ كونستيتۋتسيالىق ۇدەرىسى مەن ­ساياسي جۇيەسىنىڭ دامۋى قازىرگى زامانعى جانە تۇراقتى مەملەكەتتى قۇرۋعا, بيلىك ينستيتۋتتارىن نىعايتۋعا, ولاردىڭ ازاماتتار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ارت­تىرۋعا باعىتتالعان بىرقاتار دايەكتى رەفورماعا ۇلاستى.

تاۋەلسىزدىك جىلدارى كونستيتۋ­تسيا­عا مەملەكەتتىڭ ساياسي جانە ينستيتۋتسيو­نالدىق دامۋ كەزەڭدەرىن بەينەلەيتىن بىرقاتار تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. تۇزەتۋلەردىڭ ءاربىر بلوگى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ قۇرىلىمدىق جۇيەسىن دامىتۋدى جانە دەموكراتيالىق پرينتسيپتەردى ايقىنداپ بەردى. ال 1998 جىلعى وزگەرىستەر بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جۇيەسىن نىعايتتى. كەيىننەن, ياعني 2007 جىلى سايلاۋدىڭ پروپورتسيونالدى-پارتيالىق جۇيەسى ەنگىزىلدى. مۇنىڭ ءوزى پارلامەنتتىڭ ساياسي جاڭعىرۋى مەن وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام بولدى. ال 2011 جانە 2017 جىلدارى ىسكە اسىرىلعان رەفورمالار تەجەمەلىك جانە تەپە-تەڭدىك جۇيەسىن جەتىلدىرە وتىرىپ, وكىلدى ورگانداردىڭ ءرولىن نىعايتتى جانە مەملەكەتتىڭ ازاماتتار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ارت­­­تىردى. وسى وزگەرىستەر كەيىنگى جاڭا­شىل­دىقتارعا نەگىز بولدى.

«كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پار­لامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋ­لاسى بويىنشا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇسىنعان ­­2019–2022 جىلدارداعى رەفورمالار ­دەمو­كراتيا­لىق ينستيتۋتتارعا نەگىز­دەل­گەن ءادىل ­قو­عام قۇرۋدىڭ ماعىنالى جال­­­عاسى بولدى. كونستيتۋتسيالىق رەفور­­­مالار پارلامەنت پەن جەرگى­لىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ ء­رولىن ەداۋىر كۇشەيتتى. وسى رەفورمالار­دىڭ ناتي­جە­سىندە ازاماتتاردىڭ قۇقىق­تارى نى­عايىپ, قۇقىق قورعاۋ تەتىكتەرى كۇشەي­تىلدى. سونداي-اق قوعامدى دەمو­كراتيا­لاندىرۋ جانە مەملەكەتتىك ينستي­تۋتتاردىڭ اشىقتىعى قاعيداتتارى ەنگى­زىلدى. وسى رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىن­دە ءبىز ەگەمەندىكتى قازىرگى زامانعى مەملەكەتتىلىكتىڭ اجىراماس قۇندىلىعى رەتىندە تانيمىز.

2022 جىلدان بەرى ۇلتتىق مەرەكە رەتىندە رەسپۋبليكا كۇنى مەرەكەسى قايتادان 25 قازان اتاپ وتىلەتىن بولدى. بۇل قادام ەگەمەندىكتىڭ تاريحي ماڭىزى­نا دەگەن قۇرمەتتى جانە ۇلتتىق بىرەگەي­لىكتى نىعايتۋدى بىلدىرەدى. مەملەكەت باسشىسى ءوز سوزىندە اتاپ وتكەندەي, رەسپۋبليكا كۇنى – حالىقتىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماقتاستىعىنىڭ جارقىن نىشانى, سونداي-اق مەملەكەتتىڭ باس­تى بايلىعى ازاماتتاردىڭ ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋدى ماقسات تۇتقان كۇنى.

كونستيتۋتسيالىق سوتتى قايتا قۇرۋ, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ينس­تيتۋتىن دامىتۋ جانە پروكۋراتۋرا ورگاندارىن نىعايتۋ زاڭدىلىق جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ قور­عا­لۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ءبىرتۇتاس جۇيەنى قالىپتاستىردى. قازىرگى جاعدايدا ازاماتتار ءوز قۇقىقتارىن تەك سوت ارقىلى عانا ەمەس, كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگانى ارقىلى دا قورعاي الادى, ءتىپتى زاڭ كومەگىن الادى جانە قورعالا الادى. كونستيتۋتسيالىق سوت قازىردىڭ وزىندە ازاماتتاردىڭ مىڭداعان وتىنىشتەرىن قارادى جانە زاڭناما مەن قۇقىق قول­دانۋ پراكتيكاسىن جەتىلدىرۋدە باستى باعدار بولعان تۇجىرىمدامالىق قۇقىقتىق ۇستا­نىمداردى ازىرلەدى. وسىلايشا, كونس­تي­تۋتسيالىق باقىلاۋ ورگانى ءىس جۇزىندە كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتار مەن زاڭدى­لىقتىڭ كەپىلى رەتىندەگى ءوز ءرولىن راستادى.

سوت تورەلىگىنىڭ قولجەتىمدىلىگى مەملە­كەتتىڭ كەمەلدەنۋ كورسەتكىشى, زاڭنىڭ قاعاز جۇزىندە ەمەس, ادامعا قىزمەت ەتۋدىڭ شىنايى كورىنىسى. قازىرگى تاڭدا سوت تورەلىگى مەن پروتسەستىك زاڭناما جۇيەسىندە رەفورمالار ءبىرىزدى تۇردە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ولاردىڭ باستى ماق­ساتى – بارلىق ازامات ءۇشىن قولجەتىمدى ءادىل جانە تاۋەلسىز سوت تورەلىگىن قامتاماسىز ەتۋ. بۇعان كاسساتسيالىق سوتتاردىڭ قۇرىلۋى دالەل بولا الادى. كاسساتسيالىق سوتتار وسى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باس­تاپ ءوز جۇمىسىنا كىرىسىپ, الدىن الا ىرىكتەۋسىز «ۇزدىكسىز» كاسساتسيا قاعيداتىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر.

سونىمەن قاتار ەلىمىز ءوزىن حالىق­ارالىق ارەنادا باعىت-باعدارى ايقىن جانە سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندە كور­سەتتى. ءبىز جۇزدەگەن ەكىجاقتى جانە كوپ­جاقتى كەلىسىمدەر جاساپ, جاھاندىق ينستي­تۋت­تاردىڭ تولىققاندى قاتىسۋشىسى بول­دىق. بۇل كۇن تارتىبىندەگى حالىقارالىق وزەك­تى ماسەلەلەردى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار دەڭگەيىندە تالقىلاۋعا جانە شەشۋگە جول اشىپ وتىر.

ەلىمىز ادام قۇقىقتارى تۋرالى حالىق­ارالىق پاكتىلەردى جانە مەم­لەكەتتەردىڭ مىندەتتەمەلەرىن ادال ورىنداۋ جانە ەگەمەندىگىن قۇرمەتتەۋ قاعيداتتارىن بەكىتەتىن حالىقارالىق شارتتار قۇقىعى تۋرالى ۆەنا كونۆەنتسياسىن قوسا العاندا, بۇۇ-نىڭ نەگىزگى شارتتارىنىڭ دا تارابى بولا ءبىلدى. ەلىمىزدە ادام قۇقىقتارى, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, ازاماتتاردىڭ وسال ساناتتارىن قورعاۋ جانە تاعى دا باسقا سالاداعى حالىقارالىق كونۆەن­تسيالاردىڭ ەرەجەلەرى جوسپارلى تۇردە ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى.

بۇل حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى ساقتاۋ باعىتى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ قۇقىق­تىق نەگىزىندە, زاڭدىلىق پەن ادىلەتتىلىكتى نىعايتۋعا نەگىزدەلگەن ىشكى رەفورمالاردى ماعىنالى تۇردە تولىقتىرادى. سوندىقتان مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتىڭ ءمانى وزگەرىسسىز قالادى جانە بۇل – قازاقستان حالقىنىڭ ءوز كۇشىنە, زاڭنىڭ ۇستەمدىگىنە, مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعىنا دەگەن سەنىمى.

ەل باسشىلىعى باستاماشىلىق ەتكەن قازىرگى زامانعى رەفورمالار دەكلا­را­تسيا­دا بەلگىلەنگەن قۇقىق ۇستەم­دىگى, مەملەكەت­تىڭ ادام الدىنداعى جاۋاپ­كەرشىلىگى جانە بيلىك ينستي­تۋتتارى­نىڭ اشىق­تىعى قاعيداتتارىن دامى­تادى. بۇل قۇقىق­تىڭ دامۋى وسى قاسيەتتەردى تۇراقتى ەتەدى جانە مەملەكەتتىڭ بەرىكتىگى ۇراندارى­مەن ەمەس, زاڭنىڭ ارەكەتىمەن انىقتىلى­عىن راستايدى.

ساياسي جۇيەنىڭ دامۋىنىڭ زاڭدى ءارى تولىقتاي تۇسىنىكتى كەزەڭى رەتىندە جاقىن بولاشاقتا ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ تۋرالى ۇسىنىس قاراستىرىلىپ جاتىر. مەملەكەت باسشىسى پارلامەنتتىك رەفورما جونىندەگى جۇمىس توبى­نىڭ ءبىرىنشى وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىن­دە اتاپ وتكەندەي, بۇل رەفورما ەلىمىز ءۇشىن مۇلدەم جاڭا باسقارۋ مودەلىن قالىپتاستىرادى.

بۇل ۇدەرىستەر مەملەكەتتىك ەگەمەن­دىك تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدانعان­نان بەرگى جانە مەملەكەتتىلىكتى, زاڭ ۇستەم­دىگىن, ادىلەتتى مەملەكەت قاعيداتتارىن ودان ءارى نىعايتۋعا باعىتتالعان رەفورمالاردى تالقىلاۋعا دەيىنگى باعىتتىڭ ساباقتاستىعىن دالەلدەيدى.

دەكلاراتسيانىڭ 35 جىلدىعى – كۇن­تىزبەدەگى جاي عانا كۇن ەمەس, بۇل جەتىس­تىكتەرىمىزدى باعالاپ, ودان ءارى دامۋدىڭ باعىتتارىن ايقىندايتىن ماڭىزدى كەزەڭ. بۇگىندە ءبىز قۇقىقتىق جۇيەنى نىعايتىپ, تسيفرلىق سەرۆيستەردى دامىتۋدى, سوت تورەلىگىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدى جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا كەپىلدىك بەرە وتىرىپ, ەركىن, قۋاتتى ءارى ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ جولىن ودان ءارى جالعاستىرا بەرەمىز.

ەرلان سارسەمباەۆ,

ادىلەت ءمينيسترى