ەتەكباەۆتىڭ ەرتەگىلەرى

بالالاردى باتىرلىققا, ادامدىققا, ادالدىققا باستايدى الدىمەن اتاپ ايتارىمىز, 1936 جىلى الماتى وبلىسىنىڭ قاراقاستەك اۋىلىندا دۇنيە ەسىگىن اشقان م. ەتەكباەۆ قازاق بالالار ادەبيەتىنىڭ كور­نەكتى وكىلى ەدى. 1960 جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن جۋرناليستيكا ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن جاس تا تالانتتى جىگىتتىڭ بۇدان كەيىنگى بۇكىل ءومىرى جازۋمەن ءوتىپ, وسى سالاداعى بار ەڭبەگى جەمىستى بولعان ەدى. مۇحامەتجان ەتەكباەۆتىڭ 1966-1977 جىلداردا رەسپۋبليكالىق ادەبي-مەموريالدىق جامبىل مۋزەيىن باسقارۋىن ءومىرىنىڭ ءبىر بەرەكەلى بەلەسى دەگەنىمىز ءجون. تۋعان جەرىنىڭ دارحان دالاسى مەن تاۋ-تاسىمەن قوسا, ونىڭ ادامدارىن ايرىقشا سۇيەتىن, جامبىلدايىن ۇلى اقىننىڭ شىعارماشىلىعىن ەرەكشە قۇرمەتتەيتىن ول وسى جۇمىسقا كەلە سالىسىمەن مۋزەيگە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزدى, بارلىعىن جاڭاشا جابدىقتاپ, جاڭا ەكسپوناتتاردىڭ ورىن الۋىن ۇيىمداستىردى. جارىعىن جارقىراتىپ, جولىن جاقسى كۇيگە جەتكىزدى. جامبىل اتامىزدىڭ 125 جىلدىعىنا الەمنىڭ ءار جەرىنەن بەلگىلى جازۋشىلار مەن قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ اعىلىپ كەلگەنى دە سول كەزدەرى ەدى. وسى تۇستا ايتا كەتكەنىمىز دۇرىس, مۇحاڭ 1973 جىلى ءتۇسىرىلىپ, كوپشىلىك جىلى قابىلداعان جامبىل جايىنداعى «اقىندار اتاسى» اتتى دەرەكتى تەلەفيلمنىڭ دە اۆتورى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, مۇحاڭنىڭ العاشقى ولەڭ, اڭگىمە, مىسالدارى ۋنيۆەرسيتەت گازەتىندە جاريالانۋىمەن قاتار, رەسپۋبليكالىق باسىلىمدار – «لەنينشىل جاس», «قازاقستان پيونەرى», «پيونەر», «بالدىرعاندا» ۇزبەي جارىق كورىپ جاتتى. بالالارعا ارنالعان اڭگىمەلەرى مەن ەرتەگىلەرى توپتاستىرىلعان تۇڭعىش كىتابى «التىن ءمۇيىزدى تاۋ ەشكى» دەپ اتالعان ەكەن. ونان كەيىن «قيسىق بۇتاق», «قىزىل اۆتوبۋس» كىتاپتارىن دۇنيەگە اكەلەدى. وسىلايشا جازۋشىلىق جولى جاقسى جالعاسىپ كەتە بارعان. مۇحاڭنىڭ كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن تاعى ءبىر سۇيىكتى تاقىرىبى بولىپتى. ول – قاسكەلەڭ اۋدانىندا ءومىر سۇرگەن ءوندىر جاس, باتىر پيونەر بولاتبەك وماروۆتىڭ ۇلگى-ونەگەسى مەن ەرلىك ىستەرى. ۇزاققا سوزىلعان زەرتتەۋ ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ول 1966 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان «بولاتبەك» دەگەن پوۆەسىن شىعارىپ ەلگە ۇسىندى. قارىمدى قالامگەردىڭ قولىنان, سونداي-اق, «ۇكى» (1967 جىل), «جامبىلدىڭ مۋزەي-ءۇيى» (1968 جىل), «الاتاۋ ەرتەگىسى» (1968 جىل) دەگەن كىتاپتارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى شىعىپ, سول ۋاقىتتاردا ءوزىنىڭ ءورىستى جازۋشىلىق, جۋرناليستىك شەبەرلىگىمەن, جاقسى شىعارماعا ءاردايىم سۋسايتىن قالىڭ وقىرمان قاۋىمدى قارىق قىلىپ وتىردى دەۋگە دە بولار, تەگىندە. ەڭ ءبىر سۇيسىنەرلىگى, «الاتاۋ ەرتەگىسىنىڭ» ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ, ماسكەۋدەگى «دەتسكايا ليتەراتۋرا» باسپاسىنان 1972 جىلى «وسترىي كوگوت» دەگەن اتپەن شىعۋى ەدى! ال, ول زاماندا مۇندايعا اركىمنىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن, ياعني, بۇل دا مۇحاڭنىڭ شىن جازۋشى, شىنايى تالانت ەكەنىن دالەلدەيدى. تاعى ءبىر قىزىعى, بۇل پوۆەست ءبىر جىلدان كەيىن ۋكراين تىلىنە ءتارجىمالانىپ كيەۆتە, ونان سوڭ, ءتىپتى, گەرمانيادا نەمىس تىلىندە جاريالانىپتى! ال, وسى كىتاپ جونىندە قازاق ونەرى مەن مادە­نيەتىنىڭ ۇلكەن بىلگىرى, ۇلتىمىزدىڭ تۇعىرى بيىك تۇلعاسى, مادەنيەت ءمينيسترى ءىلياس وماروۆ بىلاي دەپ جازىپتى: «قادىرلى مۇحامەتجان! ءسىزدىڭ «الاتاۋ ەرتەگىسى» دەگەن كىتابىڭىزدى وقىپ شىقتىم. تابيعات تانۋ دەپ تۋعان اڭىزدار, جان-جانۋارلارعا جان بىتىرە سويلەتكەنىڭىزگە قاراماي, سونشا نانىمدى, تارتىمدى. مۇنىڭ سەبەبى, ءوز تاقىرىبىڭىزدى جاقسى بىلگەندىكتەن عوي دەپ جورۋعا بولادى. ءار جاندىكتىڭ تەك وزىنە ءتان مىنەز-قۇلقى, ءومىر ءسۇرۋ شارتتارى ورىن­دى بەرىلگەندىكتەن ولارعا ءتىل ءبىتىرۋ ەرسىلىك سەزدىر­مەيدى. اڭگىمەلەر كوپشىلىكتى قىزىقتىرا تارتاتىن ادىسپەن جازىلعان. سول سەبەپتەن جۇرت قۇلشىنا وقيدى دەپ سەنەمىن. بۇل ەڭبەك, اسىرەسە, جاستارعا كوبىرەك پايدالى. تابيعاتتى ءبىلۋ, ونىڭ ءومىر زاڭىن بىلۋگە قۇشتارلانۋ جاستاردى تاربيەلەۋگە, ولاردىڭ تابيعاتقا دەگەن قامقورلىعىن كۇشەيتەدى. بۇل جاعىنان دا ءسىزدىڭ ەڭبەگىڭىز باعالى عوي دەيمىن. كىتاپتى باسقا تىلدەرگە اۋدارۋ كەرەك شىعار دەپ ويلايمىن. جاقىندا جاس كينورەجيسسەر-سۋرەتشى حايداروۆ قازاقتىڭ ءبىرىنشى ءمۋلتفيلمىن شىعارعان ەدى. ءسىزدىڭ اڭگىمەلەرىڭىز دە ونەردىڭ سول سالاسىنا وزىنەن-ءوزى سۇرانىپ تۇرعان سياقتى. ءسىزدىڭ ءساتتى قادامدارىڭىزعا قۋانىش ءبىلدىرۋشى اعاڭىز ءىلياس وماروۆ. 3.IX. 1968 ج.» وسىناۋ سارا ويلى اسىل ازاماتتىڭ سالماقتى پىكىرىنىڭ وزىنەن-اق كوپ جاي اڭعارىلىپ تۇرعان جوق پا؟! 1970 جىلى قازاقستان جازۋشىلار وداعى, باسپا, پولي­گرافيا جانە كىتاپ ساۋداسى جونىندەگى مەم­لەكەت­تىك كوميتەت پەن قازاقستان كومسومولى ورتا­لىق كوميتەتى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنال­عان ۇزدىك شىعارمالارعا جاريالاعان بايقاۋدا مۇحا­مەتجان ەتەكباەۆتىڭ «قارا جارتاس تۋرالى اڭىز» ەرتەگى-پوۆەسى دە وزىپ شىعىپ, ەكىنشى بايگەنى قانجى­عاسىنا بايلاعان ەكەن. ال, 1996 جىلى جامبىلدىڭ 150 جىلدىعى قۇرمەتىنە وتكىزىلگەن ۇزدىك درامالىق شىعارمالار بايقاۋىندا ونىڭ قالامىنان تۋعان (جازۋشى ە. دومباەۆپەن بىرىگىپ جازعان) «وكىلەتتى وكىل» پەساسى ءۇشىنشى جۇلدەگە يە بولىپتى. سول سياقتى «بولاتبەك», «بۇل مارستا بولعان ەدى», «قارا تون تۋرا­لى اڭىز» دەپ اتالاتىن راديوپەسالارى قازاق راديوسى ەفيرىنەن بەرىلگەن. بۇل ايتقاندارىمىز دا مۇحاڭ شىعارماشىلىعىنىڭ جان-جاقتىلىعىن جاقسى بىلدىرتسە كەرەك. 1981 جىلى «بولاتبەك» پوۆەسىنىڭ ورىس جازۋشىسى يۋ.حازانوۆتىڭ اۋدارماسىمەن ماسكەۋدەگى «مولودايا گۆارديا» باسپاسىنان جارىق كورۋىن دە ونىڭ قالامگەرلىك ەڭبەگىنىڭ ۇلكەن تابىسى دەۋگە ءتيىسپىز. ناق وسى كىتاپ 1988 جىلى ۋكراين تىلىندەگى «بەرەگ بۋلو ۆيدنو» پوۆەستەر جيناعىنا ەنىپ, كيەۆتە باسىلىپ شىعىپتى. م. ەتەكباەۆتىڭ ەرەسەكتەرگە ارنالعان, اۋىلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگى سۋرەتتەلەتىن «تاۋتەكەلى بيىكتەرى» دەگەن پوۆەستەر مەن اڭگىمەلەر جيناعىنىڭ دا وزىندىك ايتار ايقىن ويى, كوتەرەر كوپ جۇگى بار ەدى. 1998 جىلى دۇنيەدەن وتكەن مۇحاڭنىڭ الاتاۋدىڭ ەتەگىندە تۋىپ-ءوسىپ, ەڭبەك ەتكەنىن جوعارىدا ايتتىق, سول سەبەپتەن دە ول وسى وزىنە اسا قىمبات وزگەشە ولكەنىڭ سۇلۋلىعى مەن اسەم تابيعاتىن, ءتىپتى, قۇپيا قۇبىلىستارىن ءومىر بويى تالماستان جىرلاپ ءوتتى. بۇل سوزىمىزگە «تاماشا جاز» اڭگىمەلەر مەن پوۆەستەر جيناعى «ايتولقىن», «جومارت جاز» اڭگىمەلەر مەن ەرتەگىلەر جيناعى دا دالەل. زايىبى, ۇلاعاتتى ۇستاز حازيما ايداربەكوۆا مۇحامەتجان اعانىڭ بار شىعارماسىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ وتىر. ول كىسىنىڭ كۇش سالۋىمەن ۇستىمىزدەگى جىلى «راريتەت» باسپاسىنان قالامگەردىڭ «قىزىلالا جولبارىس» اتتى كىتابى جارىق كوردى. بەرىكباي قادىقوۆ, جۋرناليست. الماتى وبلىسى, قاراساي اۋدانى.