كەرەكۋ جەرىندەگى كاسىبي اڭشىلىقتىڭ دەگدارى, اتاقتى ساياتشى ءماۋيا ابىكەي ۇلىنىڭ ەڭبەگى بۇگىنگى ۇرپاققا اڭىز بولىپ قالعان. ول ماسكەۋدە وتكەن حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرىنىڭ كورمەسىندە (1972 جىلى) التىن مەدالمەن ماراپاتتالىپ, قازاقتىڭ قۇسبەگىلىك ونەرى جايىندا وزگە ۇلتتاردىڭ اڭشىلارى الدىندا ءدارىس وقىعان. كەيىن چەحوسلوۆاكيادا اڭشىلاردىڭ دۇنيەجۇزىلىك فورۋمى ءوتىپ, قازاق بۇركىتشىسى الگى جيىنعا ارنايى شاقىرتۋ الادى. چەحوسلوۆاكيالىق ارىپتەستەرىن سوناۋ قازاق دالاسىنداعى قاريانىڭ بۇركىتشىلىكپەن ءالى دە بولسىن اينالىسىپ, قاسقىر سوعىپ جۇرگەنى ەرەكشە اسەرلەندىرسە كەرەك.
ساياتشىلىق ونەردەگى جوعارى جەتىستىكتەرى ءۇشىن كسرو تۇتىنۋشىلار قوعامى ورتالىق وداعىنىڭ قاۋلىسىمەن «اڭشىلىق ءىسىنىڭ ۇزدىگى» اتاعى بەرىلىپ, قىسقا ۇڭعىلى بەساتار كارابين سىيعا تارتىلادى. كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنشا, قازاقتىڭ ۇشتەن ءبىرى قىرىلعان وتىز ەكىنىڭ اشتىعىندا ءوزى سياقتى اڭشىلارمەن تىزە قوسىپ, التايدان تاۋتەكە, بۇلان, ەلىك اتىپ اكەلىپ, تۇتاس اۋىلداردىڭ اشتىقتان امان قالۋىنا سەپ بولعان. ءتۇز جانۋارلارىنىڭ ەتى ءبىر شەتى قاراعاندى, ءبىر شەتى قازىرگى ەكىباستۇزدىڭ اۋماعىنداعى اشىققان ەلگە تاراتىلعان.
ءماۋيا ابىكەەۆ 85 جىل عۇمىر كەشكەن. تۋعان جەرى ءارى ۇزاق جىل مەكەن ەتكەن ولكەسى – باياناۋىل اۋدانى. اسىل ازاماتتىڭ كوزىن كورگەندەر ونىڭ قۇسبەگىلىك ونەرى تۋرالى ءالى كۇنگە جىر قىلىپ ايتىپ جۇرەدى. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن باياناۋىلدا ونىڭ قۇرمەتىنە ەسكەرتكىش اشىلعان ەدى. كومپوزيتسيادا قولىنا بۇركىتىن قوندىرىپ, تازىسىن ەرتكەن قارت ساياتشىنىڭ كەسكىنى بەينەلەنگەن. ونى جاساعان تانىمال ءمۇسىنشى بوتا ماشراپوۆ بولاتۇعىن. الايدا سوڭعى ۋاقىتتا بۇل ەسكەرتكىشتىڭ بايىبىنا بارماي, بۇرمالاپ جۇرگەندەر كوپ كورىنەدى. ونى ايماقتاعى اتاقتى قۇسبەگىلەردىڭ ءبىرى بولعان, 2023 جىلى دۇنيەدەن وتكەن يمانزايىپ تاسىباەۆتىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىرادى. قوعام اۋىسقان سايىن جاڭا ەسىمدەردىڭ پايدا بولاتىنى زاڭدىلىق. الايدا جاس بۋىن ءۇشىن تاريحي قۇندىلىقتار سول قالپىندا ناسيحاتتالعانى ابزال دەپ ەسەپتەيدى ءماۋيا اتانىڭ ۇرپاقتارى.
– ەل اراسىندا «بۇل ەسكەرتكىش ي.تاسىباەۆتىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان» دەگەن اڭگىمە تاراپ كەتتى. باياناۋىلعا كەلىمدى-كەتىمدى قوناقتارعا دا سولاي ءتۇسىندىرىلىپ كەلەدى. يمانزايىپ اعانىڭ قۇسبەگىلىك ونەردى دامىتۋداعى ەڭبەگى ولشەۋسىز, ءارى ول ءوزىن ءماۋيا اتامىزدىڭ شاكىرتىمىن دەپ اتاپ كەتكەنى ءبىز ءۇشىن ماقتانىش بولىپ قالدى. بىراق كەزىندە ەسكەرتكىشتى جاساعان بوتا ماشراپوۆ بۇل كومپوزيتسيا ءبىزدىڭ اتامىزدىڭ تۇلعاسىنا ارنالعانىن ناقتىلاپ ايتقان. سوندىقتان جۇرتتىڭ مۇنى بۇرمالاپ جۇرگەنى كوڭىلىمىزگە قاياۋ تۇسىرەدى, – دەيدى ءماۋيا بۇركىتشىنىڭ نەمەرەسى دامەتكەن ابىكەەۆا.
بوتا ماشراپوۆتىڭ تۋعان اعاسى, مەديتسينا سالاسىنىڭ ارداگەرى بەكتۋار ماشراپوۆ ەسكەرتكىشتىڭ قارت ساياتشىعا ارنالعانىن جەتكىزدى. ايتۋىنشا, بالا كەزىندە ءىنىسى ەكەۋى ساياتشى مەن ونىڭ اڭشىلىق قۇستارىن كورىپ ءوسىپتى.
ء«مۇسىندى ءىنىم بوتا ءماۋيا ابىكەەۆتىڭ رۋحىنا ارناپ جاساعانىن جاقسى بىلەمىن. بالا كەزىمىزدە ءبىرىنشى مامىر كۇنى وتەتىن سالتاناتتى شەرۋدى اسىعا كۇتۋشى ەدىك. سەبەبى بۇل شەرۋدى بۇركىتىن قولىنا قوندىرىپ, تازىلارىن ەرتكەن ءماۋيا اتامىز ۇنەمى باستاپ شىعاتىن. مەرەكەنى ەمەس, ەسىمى اڭىز ساياتشىنى تاماشالاپ قالۋعا جينالاتىنىمىز راس ەدى. كەيىن ەسەيە كەلە ول كىسىمەن تانىسىپ, بىلىستىك. ءىنىم ارنايى بارىپ سالەمدەسىپ تە ءجۇردى. قاريا باياناۋىلدا ۇزاق جىل تۇرعان سوڭ قازىرگى كەنجەكول اۋىلىنا كوشىپ كەتتى. سول جاقتا 1985 جىلى كوز جۇمدى. بوتا ەسكەرتكىشتى جاساپ, ورناتقان سوڭ بىرنەشە جىلدان سوڭ ءوزى دە ومىردەن ءوتىپ كەتە باردى», دەپ اڭگىمەلەدى اقساقال.
اۋدان ورتالىعىنا كىرەبەرىستەگى جول ايرىعىندا تۇرعان ەسكەرتكىش گيپستەن جاسالعانى سەبەپتى بۇگىندە كەيبىر جەرلەرى سوگىلىپ, وڭا باستاعانى دا بايقالادى. اۋدان اكىمدىگىنەن سۇراعانىمىزدا, ونى باسقا جەرگە كوشىرۋ, جوندەۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن قاراجات قاراستىرىلماعانىن حابارلادى. قيراتىپ الۋ قاۋپى بار, ازىرشە قولدان كەلەر شارا جوق دەگەن يشارا تانىتىپ وتىر. 2023 جىلى ابىكەەۆتەر اۋلەتى ەسكەرتكىش ماڭىن اباتتاندىرايىق, بىزگە رۇقسات بەرىڭىزدەر دەگەندە, جەرگىلىكتى قوعامداستىق باس تارتىپتى. ياعني ۇسىنىلعان جوبا جەر بەدەرىنە سايكەس كەلمەيدى, جول بويىندا تۇر, كولىك قوزعالىسىنا كەدەرگى كەلتىرەدى دەگەن سىلتاۋ ايتىلعان. ەڭ قىزىعى, بيىل الگى ەسكەرتكىشتىڭ ءدال جانىنان اسحاناسى, قوناقۇي بولمەلەرى مەن ساۋدا زالى بار ءزاۋلىم جانارماي قۇيۋ ستانساسى اشىلىپتى. بيلىك پەن قوعام وكىلدەرى داعاراداي كاسىپكەرلىك نىسانىنا رۇقسات بەرە تۇرىپ, قارت بۇركىتشىنىڭ ءمۇسىنىن جايناتىپ قويۋعا ۇلتاراقتاي جەردى قيماعانىنا تاڭعالدىق. بيىل كومپوزيتسيا ماڭىنا كەسپەتاستار توسەلىپ, جارىقتاندىرۋ ورناتىلىپتى. بىراق اينالاسى ءالى دە اباتتاندىرۋدى قاجەت ەتىپ تۇرعانداي.
بۇگىندە ءمۇسىن جانىندا كىمگە ارنالعانى تۋرالى بەلگى جوق. جەرگىلىكتى مادەنيەت سالاسىنىڭ باسشىلارى بۇعان نە سەبەپتى ءمان بەرمەي وتىرعانى دا بەيمالىم. ايتپەسە باياناۋىلدان شىعىپ, ەلگە تانىمال بولعان تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى ساي-سالاعا قويىلعان تاستاردا سامساپ تۇرعانى انىق.
بيىل قارت بۇركىتشىنىڭ 125 جىلدىعىنا وراي 3–6 قاراشا ارالىعىندا باياناۋىلدا ءداستۇرلى رەسپۋبليكالىق قۇسبەگىلەر سايىسى وتەدى. بۇل شارانى سالالاندىرا تۇسسە دەيمىز. اتاقتى ساياتشىنىڭ جارقىن ىستەرىن ەلگە تانىتىپ, ناسيحاتتاي ءتۇسۋ ءۇشىن وبلىستىق كولەمدە جاس سۋرەتشىلەر سايىسى مەن اقىندار ءمۇشايراسىن, قۇسبەگى مامانداردىڭ كونفەرەنتسياسىن وتكىزسە دە ارتىق بولماس ەدى.
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى
