كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
– شەتەلدە ءبىلىم العان تۇلەكتەردىڭ ەلگە ورالۋ كورسەتكىشى قانداي؟
ءادىل قۇسمانوۆ:
– «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا وقۋدى اياقتاعان تۇلەكتەردىڭ 98%-دان استامى ەلگە ورالىپ, باعدارلاما شەڭبەرىندەگى ءوز مىندەتتەمەلەرىن ورىنداپ جاتىر. ال ەرەجەنى بۇزعان 2% تۇلەكپەن تالاپقا ساي جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. باعدارلاما تۇلەكتەرى اقپاراتتىق تەحنولوگيالار, اگروونەركاسىپ كەشەنى, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ينجەنەرلىك عىلىمدار, بيوتەحنولوگيا, جاساندى ينتەللەكت, ءبىلىم بەرۋ, مەملەكەتتىك باسقارۋ, مادەنيەت پەن ونەر, ەنەرگەتيكا, قارجى جانە وزگە دە باسىم سالالاردا تابىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. الەمنىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم العان «بولاشاق» ستيپەندياتتارى ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ولار شەتەلدەن العان زاماناۋي ءبىلىم مەن تاجىريبەنى, يننوۆاتسيالىق يدەيالار مەن حالىقارالىق ستاندارتتاردى ەنگىزۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ نەگىزگى سالالارىنىڭ جاڭعىرۋىنا جانە باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتىپ وتىر.
– ەلىمىزدەگى ينتەللەكتۋالدى ميگراتسيانىڭ نەگىزگى سەبەبى قانداي؟ نەگە بىلىكتى ماماندار شەت ەلدى تاڭدايدى؟
باۋىرجان بوقاەۆ:
– زەرتتەۋ ناتيجەلەرى كورسەتكەندەي, ەلىمىزدەگى ينتەللەكتۋالدى ميگراتسيانىڭ باستى سەبەبى – ەكونوميكالىق جانە كاسىبي فاكتورلار. ەڭ الدىمەن, بۇل جالاقى دەڭگەيىندەگى ايىرماشىلىق پەن ماماندىق بويىنشا جۇمىس تابۋ مۇمكىندىگىنىڭ شەكتەۋلىگىنە بايلانىستى. مىسالى, ءبىز جۇرگىزگەن ساۋالداماعا قاتىسقان وتاندىق تۇلەكتەردىڭ 67 پايىزى شەتەلدە جۇمىس ىستەۋگە جوعارى جالاقى مەن قولايلى ەڭبەك جاعدايى ءۇشىن باراتىنىن ايتقان. ال 59 پايىزى ەل ىشىندە كاسىبي ءوسۋ مەن دامۋعا مۇمكىندىك از ەكەنىن, ەڭبەك نارىعىنداعى جوعارى باسەكەلەستىك ولاردىڭ شەتەلگە كەتۋ شەشىمىنە اسەر ەتكەنىن مالىمدەگەن.
بۇدان بولەك, الەۋمەتتىك زەرتتەۋ قورىتىندىلارىنا سايكەس, جاستاردىڭ شامامەن 30 پايىزى تۇراقتى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى مەن الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەردىڭ السىزدىگىن باستى سەبەپ رەتىندە اتاسا, 25 پايىزى كاسىبي ءوسۋ مۇمكىندىگىنىڭ شەكتەۋلىگىنەن شەتەلگە كوشۋگە نيەتتى ەكەنىن كورسەتكەن. جالپى العاندا, بۇل دەرەكتەر ەلىمىزدەگى ينتەللەكتۋالدى ميگراتسيانىڭ تامىرى ەكونوميكالىق تەڭسىزدىك پەن كاسىبي دامۋ مۇمكىندىگىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىندە جاتقانىن كورسەتەدى.
– شەتەلدەن ءبىلىم العان جاستار ەلگە كەلگەندە قانداي قيىندىققا ءجيى تاپ بولادى؟
نۇربولات توقتامىس:
كوپتەگەن جاس ەلگە ورالعاندا جۇيەسىزدىككە ءھام مادەني بەيىمدەلۋ ماسەلەلەرىنە تاپ بولادى.
ماسەلەن, حالىقارالىق ستاندارتتاعى يدەيالاردى جەرگىلىكتى جۇيەگە ەنگىزۋ كەزىندە بيۋروكراتيالىق كەدەرگى ءجيى كەزدەسەدى. بۇدان بولەك, كەيدە جاس مامانداردىڭ داۋىسى مەن باستاماسى ەلەنبەي قالۋى ولاردىڭ الەۋەتىن تولىق اشۋعا كەدەرگى بولادى. دەگەنمەن وسىنداي قيىندىقتارعا قاراماستان, ەلگە قايتقان ءار جاس – وزگەرىستىڭ باستاۋى. ەگەر ولارعا قولداۋ كورسەتىلسە, بۇل تولقىن ەلدىڭ ينتەللەكتۋالدى دامۋىنا ناقتى سەرپىن بەرەدى.
– شەتەلدە قالىپ قويۋ مۇمكىندىگى بولعان شىعار. بىراق ءسىز ەلگە ورالۋدى تاڭدادىڭىز. بۇل شەشىمگە نە تۇرتكى بولدى؟
نۇربولات توقتامىس:
– ءيا, راسىندا, شەتەلدىك كومپانياعا جۇمىسقا ورنالاسىپ, شەتەلدە قالۋ مۇمكىندىگى بولدى. ءوزىم ۇلىبريتانياداعى ۋورۆيك ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الدىم. ول جاقتاعى وقۋ مەنى راسىمەن تاڭعالدىردى. دارىستەردى اۋديتوريادان تىس, ياعني ورماندا, فابريكادا, مۋزەيدە وتكىزۋ تاجىريبەسى ءبىزدى ادەتتەگى ويلاۋ شەڭبەرىنەن شىعاردى. نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارىنان ءدارىس تىڭدادىق, BBC-دە عىلىمي جۋرناليست رەتىندە تاجىريبە جينادىق. وسىنىڭ ءبارى زەرتتەۋشىلىك, كوممۋنيكاتسيا, بىرلەسە جۇمىس ىستەۋ جانە ماسەلەنى شەشۋ قابىلەتىمدى جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. دەگەنمەن مەن ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى العان ءبىلىم مەن وزىق تاجىريبەنى ءوز ەلىمنىڭ جاستارىنىڭ دامۋىنا باعىتتاۋ بولدى. قازىردە ەلىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسى وتە قارقىندى دامۋدا, الايدا جاڭا كوزقاراس پەن زاماناۋي ادىستەر قاجەت. سول سەبەپتى ەلگە ورالىپ, مەكتەپ دەڭگەيىندە ساپالى STEM جانە حيميا ءبىلىمىن دامىتۋعا, جاستاردىڭ عىلىمي ويلاۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا ۇلەس قوسۋدى ماقسات ەتتىم.
– قازىردە «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى وقىتۋدا قانداي ماماندىققا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر؟
ءادىل قۇسمانوۆ:
– 2023 جىلدان باستاپ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس «بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسى ەل ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق جانە مەديتسينالىق مامانداردى دايارلاۋعا باعىتتالدى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ بولجامدى سۇرانىسىنا ساي, ستيپەنديالاردىڭ كەمىندە 60 پايىزى جاراتىلىستانۋ-تەحنيكالىق باعىتتارعا بولىنەدى.
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, 2030 جىلعا قاراي ەلىمىزگە شامامەن 530 مىڭ ينجەنەر قاجەت بولادى. بۇل – جالپى كادرلىق قاجەتتىلىكتىڭ 60 پايىزدان استامىن (883 مىڭنان استام مامان) قۇرايدى.
قازىرگى ۋاقىتتا ينجەنەرلىك باعىتتارعا بولىنەتىن ستيپەنديا ۇلەسى تۇراقتى ءوسىپ كەلەدى: 2021 جىلى بۇل كورسەتكىش 44,5 پايىز بولسا, 2025 جىلى 70 پايىزدان اسىپ وتىر.
سونىمەن قاتار ەلىمىزدە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ مەن العاشقى اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا دايىندىق اياسىندا وسى سالاعا ماماندار دايارلاۋ ماسەلەسى وزەكتى بولىپ وتىر. وسى ماقساتتا 2026 جىلى «بولاشاق» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسى بويىنشا 20 ارنايى ستيپەنديا ءبولۋ جوسپارلانعان.
– بىلىكتى مامانداردى ەلگە قايتارۋ ءۇشىن حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعى قانداي قولداۋ شارالارىن جاساپ وتىر؟
ءادىل قۇسمانوۆ:
– مەملەكەت «بولاشاق» تۇلەكتەرىن ەلگە كۇشتەپ قايتارۋمەن اينالىسپايدى. باعدارلاما ەرىكتىلىك قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن. ياعني ءاربىر ستيپەنديات قازاقستاندا ەڭبەك وتەۋ جونىندەگى ءوز مىندەتتەمەسىن جەكە شارت ارقىلى قابىلدايدى.
«حالىقارالىق باعدارلامالار ورتالىعى» اق 280-نەن استام جۇمىس بەرۋشىمەن تۇراقتى ارىپتەستىك ورناتقان.
تۇلەكتەردىڭ ەڭبەك نارىعىنا بەيىمدەلىپ, جۇمىسقا ورنالاسۋىن قولداۋ ماقساتىندا ورتالىق تۇلەكتەردىڭ ءوتىنىشى بويىنشا الەۋەتتى جۇمىس بەرۋشىلەرگە تۇيىندەمەسى قوسا بەرىلگەن ۇسىنىم حاتتار جولدايدى. سونداي-اق جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ سۇرانىسىنا سايكەس بوس ورىندارعا تۇلەكتەردى ىرىكتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. ودان بولەك, تۇلەكتەردى وزەكتى بوس جۇمىس ورىندارى تۋرالى ەلەكتروندى پوشتا ارقىلى حاباردار ەتەدى ءارى «Facebook» جەلىسىندەگى جابىق «Bolashaq Talent Management» توبىندا ءتيىستى اقپارات جاريالايدى. سونىمەن قاتار جۇمىس بەرۋشىلەرمەن بىرلەسىپ ونلاين-ۆەبينارلار وتكىزىپ, مانساپتىق ءوسۋ مەن ەڭبەك ەتۋ مۇمكىندىكتەرى تۋرالى اقپارات بەرەدى. جانە «بولاشاق» تۇلەكتەرىن جۇمىسپەن قامتۋ ماقساتىندا ۇيىمدارمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى كۇشەيتۋ جانە ىنتىماقتاستىق جونىندە مەموراندۋمدار جاساسادى.
قازىر شەتەلدە ءبىلىم الىپ جاتقان ستيپەندياتتار مەن الەۋەتتى جۇمىس بەرۋشىلەر اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋ باعىتىندا جاڭا جۇمىس باستالدى. بۇل باستاما اياسىندا ستۋدەنتتەردىڭ ديپلومدىق جانە عىلىمي زەرتتەۋ تاقىرىپتارىن قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ناقتى سەكتورى مەن ەڭبەك نارىعىنىڭ سۇرانىستارىمەن سايكەستەندىرۋ كوزدەلگەن. مۇنىڭ باستى ماقساتى – بولاشاقتا تۇلەكتەردىڭ ەلىمىزدە جۇمىسقا ورنالاسۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋ.
– «Brain Gain» باعدارلاماسىنىڭ باستى ميسسياسى – بىلىكتى كادرلاردى ەلگە قايتارۋ. وسى باستاما تابىستى بولۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
باۋىرجان بوقاەۆ:
– مەملەكەت كاسىبي مامانداردى ەلگە قايتارۋ جانە ولاردى ەل ىشىندە ۇستاپ قالۋ ءۇشىن ناقتى ءارى جۇيەلى ساياسات جۇرگىزۋى قاجەت. بۇل باعىتتا «brain gain» – ياعني ءبىلىم مەن تاجىريبەنىڭ ەلگە قايتۋ ءۇردىسىن قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى. مۇنى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تالانتتى مامانداردى تارتۋعا جانە ولاردىڭ ەلگە تۇراقتاۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن ارنايى گرانتتار, ستيپەنديالار مەن مارتەبەلى شاقىرۋ باعدارلامالارى ەنگىزىلۋگە ءتيىس. سونىمەن قاتار شەتەلدە ءبىلىم الىپ نەمەسە تاجىريبە جيناعان وتانداستارىمىزعا عىلىمي زەرتتەۋ جوبالارىنا قاتىسۋعا, ستارتاپتار مەن يننوۆاتسيالىق باستامالاردى دامىتۋعا جاعداي جاساۋ قاجەت.
يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار مەن جوعارى تەحنولوگيالى وندىرىستەرگە ينۆەستيتسيا تارتۋ ارقىلى جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, كاسىبي ءوسىم مەن ۇزدىكسىز بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ جۇيەسىن قۇرۋ – ەل ىشىندە مامانداردى ۇستاپ قالۋدىڭ نەگىزگى تەتىگى بولا الادى. بۇعان قوسا, كاسىبي ىنتالاندىرۋ مەن الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىن كۇشەيتىپ, مامانداردىڭ وتباسىلىق جانە تۇرمىستىق جاعدايىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى.
ايتا كەتۋ كەرەك, پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى دا وسى جولدا جاڭاشىل قادامدار جاساپ كەلەدى. اكادەميا شەتەلدە جۇرگەن قازاقستاندىق مامانداردىڭ الەۋەتىن جوعالتپاي, ولاردى قاشىقتان مەملەكەتتىك جانە عىلىمي جوبالارعا تارتۋ تاجىريبەسىن ەنگىزىپ جاتىر. بۇل – گەوگرافيالىق قاشىقتىققا قاراماستان, ەل يگىلىگى ءۇشىن كاسىبي ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن پايدالانۋدىڭ جاڭا ءتاسىلى. وسىلايشا, مەملەكەت پەن قوعام بىرلەسە وتىرىپ, كاسىبي مامانداردىڭ ەلدە قالۋىنا جانە شەتەلدە جۇرگەندەردىڭ وتانىنا قايتا ورالۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
نۇربولات توقتامىس:
– باعدارلامانىڭ تابىستى بولۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن ەلگە ورالعان ماماندارعا جۇيەلى قولداۋ قاجەت. بۇل تەك قارجىلاي ەمەس, كاسىبي ورتا مەن مۇمكىندىكتەر تۇرعىسىنان دا ماڭىزدى.
بىرىنشىدەن, حالىقارالىق تاجىريبەسى بار ماماندارعا زەرتتەۋ جانە يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيە قالىپتاستىرۋ كەرەك. ويتكەنى ولار وزدەرىنىڭ عانا ەمەس, سول ورتاداعى وزگە مامانداردىڭ دا بىرگە وسۋىنە ارقاۋ بولاتىن ۇلكەن كۇش.
ەكىنشىدەن, ۋنيۆەرسيتەت پەن مەكتەپتە شەتەلدە وقىعان تۇلەكتەردىڭ تاجىريبەسىن پايدالانۋ تەتىكتەرىن ەنگىزۋ ماڭىزدى. بۇل باعىتتا ەل ىشىندە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار كوپ, بىراق جۇيەلىلىك قاجەت.
ۇشىنشىدەن, ەلىمىزگە تارتىلاتىن شەتەلدىك كادرلاردىڭ ورنىنا, شەتەلدە وقىپ, تاجىريبە جيناقتاپ كەلگەن ءوز ماماندارىمىزدى قويۋ ماڭىزدى. ەگەر قازاقستاندا جۇمىس ىستەيتىن شەتەلدىك ماماندارعا جاسالاتىن قولايلى جاعداي مەن جوعارى ەڭبەكاقىنى ءوز ەلىمىزدىڭ شەتەلدەن ورالعان ازاماتتارىنا دا ۇسىنساق, وندا كوپتەگەن بىلىكتى كادردىڭ ەلگە قايتۋىنا ناقتى ىنتالاندىرۋ بولار ەدى دەپ ويلايمىن.
دايىنداعان –
بەكزات قۇلشار,
ايتولعان ءجۇنىسحان,
«Egemen Qazaqstan»
