ەكونوميكانى ىرىقتاندىرۋ تاپسىرماسى قالاي ورىندالادى؟

بيزنەستىڭ ءباسى بيىك بولۋ كەرەك

«زاڭنامانى كۇردە­لەن­­دىرۋدىڭ كەرەگى جوق. ونى كاسىپ­كەرلەردىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە بەيىمدەۋ قاجەت. مينيسترلەر مەن اكىمدەر تۇپكىلىكتى ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرسىن», دەگەن ەدى پرەزيدەنت.

دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ «Economic Liberalization and Growth in Developing Countries» زەرت­تەۋىندە ايتىلعانداي, ەكو­نو­مي­كانى ىرىقتاندىرۋ – مەم­لەكەتتىڭ نارىققا ارالاسۋىن ازايتىپ, بيزنەستىڭ ەركىن جۇ­­­مىس ىستەۋىنە جول اشۋ. ياعني باع­ا­­نى, ءتاريفتى, سۋبسيديانى ۇكى­­مەت ەمەس, نارىقتىڭ ءوزى انىقتايدى. 

قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, مەملەكەت ەرەجەلەردى عانا بەلگىلەيدى, ال قالعانىن كاسىپكەرلەر ءارى سۇرانىس پەن ۇسىنىس زاڭى شەشەدى. مۇنداي ءتاسىل باستاپقىدا باعانى ءوسىرىپ, الەككە سالۋى مۇمكىن. بىراق الىسقا كوز تاستار بولساق, ەكونوميكا تۇراقتى ءارى باسەكەگە قابىلەتتى بولا تۇسەدى.

ەكونوميست الماس چۋكيننىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ماسەلە تەك زاڭدا ەمەس, ويلاۋ جۇيەسىندە.

«ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكاداعى ءرولى تىم ۇلكەن. بىزدە مەملەكەت ءالى كۇنگە دەيىن «نەگىزگى قۇرىلىسشى» رولىندە. نە سالۋ كەرەك, كىمگە تاپسىرىس بەرۋ كەرەك – ءبارىن ءوزى شەشەدى. ىرىقتاندىرۋ دەگەنىمىز – كەرىسىنشە, مەملەكەت­تىڭ ەمەس, بيزنەستىڭ باستاما­سىن كۇشەيتۋ. ۇكىمەت تەك ەرەجەنى انىق­­تاپ, ءادىل باقىلايتىن اربيتر بولۋعا ءتيىس.تاجىريبە كور­سەتىپ وتىرعانداي, ەكونوميكالىق ءوسىم مەن يننوۆاتسيا ەركىندىك بار جەردە عانا پايدا بولادى. امەريكا مىسالى وسىنىڭ دالەلى. وندا پرەزيدەنت مەكتەپ تە, زاۋىت تا سالمايدى, بىراق نارىق جۇمىس ىستەيدى. سەبەبى بيزنەس ءوز بەتىمەن دامۋعا مۇمكىندىك الادى, مەملەكەت تەك ءادىل باسەكەنىڭ كەپىلى. بىزگە دە ءدال وسىنداي جاڭا پاراديگما قاجەت», دەيدى ەكونوميست.

ۇدەرىس بار, ناتيجە دە بولادى

باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى مارات وماروۆتىڭ ايتۋىنشا, ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابى­لەت­تىلىگىن ارتتىرۋ ماقسا­تىن­دا ۇلتتىق جەكەشەلەن­دىرۋ كەڭسەسىنىڭ قاتىسۋى­مەن مەملەكەتتىك ۇلەسى بار 450-دەن استام كاسىپورىن جەكە سەكتورعا بەرۋگە ۇسىنىلعان.

ء«بىزدىڭ جاساپ جاتقانى­مىز­دىڭ ءبارى ەكونوميكاعا مەملەكەت­تىڭ ارالاسۋ ۇلەسىن قىسقارتۋ مەن ەكونوميكانى نارىقتىق نەگىزدە دامىتۋ ساياساتىنا سايادى. سونى­مەن قاتار اگەنتتىك تاۋار نارىق­تارىندا باسەكەلەستىكتى دامىتۋ باعىتىندا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. بيرجالىق قىزمەت زاڭنا­ماعا جانە قازىرگى نارىق تالاپتارىنا سايكەستەندىرىلگەن. ەگەر بۇعان دەيىن ەلدە 22 تاۋار بيرجاسى بولسا, قازىر ولاردىڭ ناقتى جۇ­مىس ىستەپ تۇرعانى 3-ەۋ عانا. بۇل سالاداعى باقىلاۋ تەتىكتەرى رەت­تە­لىپ, ارتىق قۇرىلىمدار قىس­قارتىلعان. مەملەكەت باسشى­سى بىزگە بىرقاتار تاپسىرما بەرگەن ەدى. نەگىزگى ەكونوميكالىق سەك­تور­لاردا ءادىل باسەكەنى دامىتۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ مۇد­دەسىن قورعاۋ باعىتىندا ناقتى ش­ارا­لار قابىلداۋدى جۇكتەگەن-تۇ­عىن. جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر», دەدى ول.

قازاقستان ينۆەستورلار قا­ۋىم­­داس­تىعىنىڭ توراعاسى بولات اقشولاقوۆتىڭ ايتۋىن­شا, ەلى­مىز­دىڭ ەكونوميكاسى كەم دە­گەن­دە جارتىلاي وڭدەۋ ونەر­كاسى­بىنە سۇيەنۋى كەرەك. ونىڭ پىكىرىنشە, تۇراقتى ءارى تاۋەلسىز ەكونوميكا قۇرۋ ءۇشىن باستى نازار شيكىزاتتى ەمەس, دايىن ءونىم وندىرۋگە باعىتتالۋى قاجەت. قازىر ءبىرشاما ناتيجە بار. ماسەلەن, وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى جالپى قوسىلعان قۇن 2 ەسە ءوسىپ, شامامەن 17 ترلن تەڭگەگە جەتتى.

«ەگەر ماقسات ءىجو-ءنى ەكى ەسەلەۋ بولسا, وندا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى كەم دەگەندە 50% بولۋعا ءتيىس. بۇل ۇلكەن ءارى باتىل ماقسات, دەسە دە جەتۋگە بولادى. كەيىنگى جىلدارى ينۆەستيتسيا تەك شيكىزات سالاسىنا ەمەس, وڭدەۋ سەكتورىنا دا كەلە باستادى. مىسالى, اۆتوكولىك ءوندىرىسى مەن فارماتسەۆتي­كادا جاڭا جوبالار ىسكە قوسى­لىپ جا­تىر. بۇدان دا بيىك بەلەسكە شى­عا­مىز دەسەك, بىزگە تەك ء«بىر تەرە­­زە» قاعيداتى ەمەس, تولىق­قان­­دى ونلاين پلاتفورما قاجەت. ين­ۆەستور مەملەكەتتىك مەكە­مە­­لەرگە بارماي-اق, بيزنەس تىر­كەۋ, جەر الۋ, ينف­راقۇرى­لىم مەن سا­لىق ماسەلەسىن ءبىر جەر­دەن شەشۋى كەرەك», دەيدى ب.اقشولاقوۆ.

ونىڭ پىكىرىنشە, قازىر ينۆەس­تيتسيا تارتۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان ءۇش نەگىزگى فاكتور بار. ولار – مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءوزارا ۇيلەسىمسىز جۇمىسى, ارتىق بيۋروكراتيا جانە ەكونوميكانى ىرىقتاندىرۋدىڭ باياۋ ءجۇرۋى.

«مەملەكەت ءالى دە جەكە سەك­توردىڭ ءوز بەتىمەن دامي الاتىن سالالارىنا ارالاسىپ وتىر. ال شىن مانىندە, بيزنەسكە كوبىرەك ەركىندىك بەرەتىن ۋاقىت كەلدى. قا­زىرگى ەكونوميكالىق جۇيە مەم­­لەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ با­قى­لاۋ فۋنكتسيالارىنا تىم تاۋەلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە كاسىپ­كەرلەردىڭ باستاماسىن تەجەپ, جاڭا ينۆەستيتسيالاردىڭ كەلۋىن باياۋلاتادى. مەملەكەتتىك سايا­سات­­تىڭ باستى قاعيداسى «مەم­لەكەت – قىزمەت» دەگەن ۇستا­نىمعا نەگىز­دەلۋگە ءتيىس. ياعني شەنەۋنىكتەر بيز­نەسكە كەدەرگى كەلتىرمەي, كەرى­سىنشە, ونى دامىتۋعا جاعداي جا­ساۋى قاجەت. ەگەر بيزنەسكە سەنىم ارتىلسا, ول وزدىگىنەن ەكو­نوميكالىق ءوسىم مەن جۇمىس ورىندارىن ورگە سۇيرەيدى. قازىر بىزدە وسىعان قاتىستى 21 كودەكس, 300 زاڭ جانە 400 مىڭعا جۋىق نورماتيۆتىك اكت بار. الدىمەن وسىنىڭ ءبارىن رەتتەۋ كەرەك», دەيدى قاۋىمداستىق توراعاسى.

شيكىزاتقا تاۋەلدىلىك باسىم

ەكونوميست, قارجى ساراپشىسى مۇرات تەمىرحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى رەفورمالار مۇناي باعاسىنا تاۋەلدى. سوسىن دا بىلتىر قول قويىلعان جارلىق ءالى ورىندالعان جوق.

ء«بىز ءالى دە شيكىزاتقا تاۋەل­دىمىز. ەكسپورتتىڭ 85%-ى – مۇناي, مەتالل جانە استىق. ين­دۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دا­مۋ تۋرالى كوپ ايتىلادى, بىراق ناقتى ناتيجە جوق. قازىر ەكونوميكا سۋبسيدياعا سۇيەنىپ تۇر. ەكسپورتتىڭ تەك 5%-ى عانا باسەكەگە قابىلەتتى. ءبىر قولىمەن سۋبسيديا بەرەدى, ەكىنشى قولىمەن قارىز الادى. ال بيۋدجەت بوس», دەيدى ساراپشى.

ونىڭ سوزىنشە, ءتىپتى مەملەكەت قولداۋىنسىز ءومىر سۇرە المايتىن كاسىپورىندار كوبەيىپ كەتكەن.

«وتكەن جىلى شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە 2 ترلن تەڭگە ءبولىندى. بىراق بۇل اقشا كاسىپ­ورىنداردىڭ تەك 1,5%-ىنا جەتىپ وتىر. پرەزي­دەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەكونو­ميكانى ىرىقتاندىرۋ تۋرالى جارلىعى قوعامدا ۇلكەن ءۇمىت تۋدىرعان ەدى. بىراق ول ورىن­دالمادى. كەرىسىن­شە, مەملەكەتتىك مەنشىكتىڭ ۇلەسى ارتىپ بارادى. مىسالى, «قاز­مۇنايگازدىڭ» نەبارى 3%-ى عانا جەكە­شەلەندىرىلدى. مەملە­كەت ءرولىن قىسقارتپاي, نارىق ەر­كىن­دىگىن دامىتۋ مۇمكىن ەمەسىن ۇعىنار ۋاقىت جەتتى», دەيدى م.تەمىرحانوۆ.

قارجى ساراپشىسى مۇناي باعاسى تومەندەسە, جاعداي ودان ءارى قيىندايتىنىن دا ەسكەرتتى.

«كەلەسى جىلى مۇناي ءوندىرىسى باياۋلايدى. ەگەر باعا 70–80 دوللاردان تومەن تۇسسە, بيۋدجەتكە قىسىم كۇشەيەدى. سالىق وسەدى, بەلسەندىلىك ازايادى. ءوسۋ قارقىنى 3,5–4% دەڭگەيىندە قالادى. حالىق­ارالىق ۆاليۋتا قورى مەن دۇنيە­جۇزىلىك بانك تە وسىنداي بولجام جاساپ وتىر», دەدى ول.