كيبەرقاۋىپكە قارسى تۇرۋدىڭ قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىگى

كيبەرقاتەرگە قارسى كۇرەس ماسەلەسى پرەزيدەنت جولداۋىندا دا قامتىلدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تسيفرلىق ترانسفورماتسيا مەن جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ ارقىلى ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرىپ, ءتيىمدى شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگىن اتاپ وتكەن بولاتىن.

كەيىنگى جىلداردىڭ بەدەرىندە قولدا بارىن قاسكۇنەمدەرگە بەرىپ, وپىق جەگەن وتانداستارىمىزدىڭ قاتارى كوبەيگەنىن ايتتىق. وڭاي ولجاعا قۇنىققاندار ويعا كىرىپ شىقپايتىن تاسىلدەرگە كوشكەن. تسيفرلىق الاياقتاردىڭ قۇربانى بولۋ ءۇشىن بۇگىن اسا ساۋاتسىز بولۋدىڭ قاجەتى جوق. كوپ جاعدايدا ءبىلىمدى, قالادا وسكەن, بانكپەن, ينتەرنەتپەن تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن ادامدار دا الدانىپ جاتادى. سەبەبى قاسكۇنەمدەردىڭ ايلاسى دا, تەحنيكاسى دا جەتىلگەن. اسىرەسە كەيىنگى كەزدە جيىلەگەن «فيشينگ» تاسىلدەرى – ياعني بانكتىڭ اتىن جامىلىپ, SMS نەمەسە قوڭىراۋ ارقىلى جەكە مالىمەتتەردى سۇراۋ كەڭ تارالىپ وتىر.

ماسەلەن, الماتىلىق ماناپ ەسىمدى ازامات مەسسەندجەر ارقىلى كەلگەن جالعان سىلتەمەگە كىرىپ, جەكە دەرەكتەرىن بايقاۋسىزدا ءبولىسىپ قويعان. ارادا بىرنەشە مينۋت وتكەندە, ونىڭ اتىنا ونلاين نەسيە راسىمدەلىپ, شوتى تۇگەل بوساپ قالعان. ماناپ مۇنداي جاعداي تەك ەگدە جاستاعى ادامداردىڭ باسىنان وتەدى دەپ ويلاپ كەلگەنىن ايتادى.

بۇگىندە اسىرەسە زەينەت جاسىن­داعى ادامدار مەن قۇقىقتىق ساۋاتى تومەن ازاماتتار نەگىزگى نىساناعا اينالعان. ولار وزدەرىن «بانك قىزمەتكەرى» نەمەسە «قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنانبىز» دەپ حابارلاسقان الاياقتاردىڭ سوزىنە سەنىپ, جيعان-تەرگەنىنەن ءبىر ساتتە ايىرىلىپ جاتىر. بۇل – قوعام ءۇشىن دابىل قاعارلىق جاعداي.

كەلەڭسىزدىكتەردىڭ دەنى كوبىنە با­زالارداعى دەرەكتەردىڭ قولدى بولۋىنان تۋىندايدى. قىلمىس­كەرلەر جسن, جەكە كۋالىك ءنومىرى, تەلەفون دەرەكتەرىن پايدالانىپ, ونلاين بانكتەر ارقىلى نەسيە الىپ, اقشانى جىمقىرادى. ال زارداپ شەككەن ازامات قارىزى مەن ءوز كىناسىزدىگىن دالەلدەۋ ءۇشىن ايلاپ, جىلداپ كۇرەسۋگە ءماجبۇر بولادى. وكىنىشتىسى, مۇنداي قىلمىستاردىڭ كوبى اشىلماي قالىپ وتىر. ءىىم دەرەگىنشە, كيبەرالاياقتىق ىستەرىنىڭ 70-80%-ى اشىلماعان كۇيدە قالادى. سەبەبى كوپ جاعدايدا الاياقتار باسقا ەلدەردىڭ IP-مەكەنجايلارىن, جالعان SIM-كارتالاردى, كريپتوۆاليۋتا ءامياندارىن قولدانادى. بۇل قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءۇشىن تەرگەۋ بارىسىن قيىنداتا تۇسەدى.

بىرەر اي بۇرىن الماتىلىق تانىمال پروفەسسور كاكەن قامزين دا اككى الاياقتاردىڭ ارباۋىنا تاپ بولدى. باسپاناسىنان ايىرىلا جازداعان قارت ۇستاز وزگە ازاماتتاردى ساقتاندىرۋ ماقساتىندا الياقتار ءوزىن قالاي الداعانىن بايان­داپ بەرگەن ەدى.

«12 ماۋسىم كۇنى ساعات تاڭەر­تەڭگى وندار شاماسىندا «قالالىق ەنەرگوجۇيەسىنەنمىن» دەپ ءبىر ايەل قوڭىراۋ شالدى. ول ۇيدەگى ەلەكتر ەسەپتەگىشتەر ەسكىرگەنىن, سونى جەدەل اۋىستىرۋ كەرەك ەكەنىن ەسكەرتىپ, ول ءۇشىن جەكە كۋالىكتەگى دەرەكتەر قاجەت بولاتىنىن حابارلادى. تەلەفونىندا قالالىق «ەنەرگوسەت» لوگوتيپى تۇر. سەندىم. تۇنىمەن جازۋ جازىپ, ۇيقىلى-وياۋ كۇيدە ەش ويلانباي دەرەكتەرىمدى بەرىپ جىبەرىپپىن. ىلە-شالا ءوزىن «قارجى باقىلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ» قىزمەتكەرىمىن دەپ تانىستىرعان ادام تەلەفون شالدى. ء«سىزدىڭ Egov-تاعى بارلىق مالىمەتىڭىز الاياقتاردىڭ قولىنا ءتۇسىپ قالدى. نەگە بەرەسىز, ەندى ولاردى ىزدەستىرۋمەن, قۇرىقتاۋمەن ءبىز اينالىسامىز. بىراق بۇل وپەراتسيا وتە قۇپيا جاعدايدا جۇرگىزىلەدى, ءسىز ول تۋرالى جاقىن-جۇراعاتتارىڭىزعا دا ءتىس جارمايسىز», دەپ قاداپ ايتتى. ارتىنشا ءوزىن «ۇقك مايورىمىن» دەپ تانىستىرعان مالتيەۆ دەگەن ادام ۆيدەوتەلەفون شالىپ, بارلىعىن ءوز باقىلاۋىندا ۇستايتىنىن ەسكەرتتى. ءتىپتى ء«بارى كونفيدەنتسيالنو, ءسىز ازامات رەتىندە الاياقتاردى ۇستاۋعا كومەكتەسۋگە مىندەتتىسىز, ايتپەسە قىلمىستىق كودەكس بويىنشا جازاعا تارتىلاسىز» دەپ قاتاڭ ەسكەرتۋ جاسادى. ءبارى, مىنە, وسىدان باستالدى. ودان كەيىن ءبىر جاعىنان قاتتى سەنگەن, ەكىنشى جاعىنان ەڭسەم تۇسكەن باسىم سولاردىڭ جەتەلەۋىنە ىلەسىپ كەتە بەرىپپىن. ونى, ارينە, بولارى بولىپ, بوياۋى سىڭگەننەن كەيىن ءتۇسىندىم. سودان كەيىن ولار مىناۋ سىزگە كومەكتەسەر «مىقتى ادۆوكات» دەپ اباي دەگەن جىگىتتى ۇسىندى. وسى ۇشەۋمىز ءىس جۇرگىزەمىز دەدى. ۇشەۋى ءۇش ءتۇرلى نومىرمەن بايلانىسقا شىعىپ وتىردى. سودان كەيىنگى سحەما بىلاي جالعاستى. ول كەزدە ونىڭ الاياقتىق جول ەكەنىن قايدان بىلەيىن. تەلەفوندىق گيپنوز بولۋى دا ىقتيمال. كۇندەلىكتى ومىردە اقشامدى ءبىر بانك كارتوچكاسىنان ەكىنشى بانكتىڭ كارتوچكاسىنا اۋدارۋدى ءوزىم جاساي الماي, قىزىم كومەكتەسەتىن. ال بۇل جەردە بۇكىل اقشامدى ءوزىم شەشىپ بەرگەن ەكەنمىن», دەيدى پروفەسسور.

جابىرلەنۋشىنىڭ بايانداۋىنشا, الاياقتار ونىڭ اتىنان بى­رەۋ­لەر 4 ملن تەڭگە نەسيە الىپ ۇل­گەر­گەنىن, تەز ارادا سونى جابۋ قا­­جەت­تىگىن, اقشا ەشقايدا كەتپەي­تىنىن, «ۇلتتىق بانكتىڭ» ەسەبىندە تۇ­را­تىنىن ايتىپ تاعى دا قوڭىراۋ شال­عان. ءتىپتى اقشانى «كاسسا 24» دە­گەن تەر­مينالعا سالۋعا كەڭەس بەرگەن.

«ولار كورسەتكەن مەكەنجاي­لارعا بارىپ, بىرنەشە تەرمينالدان جىبەرىپ وتىرىپپىن. ارتىنشا ولار «ۇلتتىق بانككە» سالىنعان اقشانىڭ كوشىرمەسىن جىبەردى. ودان كەيىن جەدەعابىل, ەرتەڭىندە عوي دەيمىن, ءسىزدىڭ ەسەبىڭىزدەگى اقشاعا قاۋىپ ءتونىپ تۇر, سونى حالىق بانكتەن شەشىپ الىڭىز, ءبىز كۋرەر جىبەرەمىز, ول دا «ۇلتتىق بانكتىڭ» ەسەبىنە تۇسەدى, اقشاڭىز ەشقايدا كەتپەيدى دەپ سەندىردى. سودان سوڭ قورىمداعى 5 ملن تەڭگەنى شەشىپ الىپ كۋرەرگە بەرىپپىن. الاياقتار مۇنىمەن توقتاماي, Egov-تاعى بارلىق دەرەكتى جاڭالاپ, ءۇيىمدى نوتاريۋس ارقىلى نارىقتىق باعادان تومەن قارجىعا ساتۋعا كەڭەس بەردى. ال اقشاسى ادەتتەگىدەي ەشقايدا كەتپەيدى «ۇلتتىق بانك» ەسەبىنە تۇسەتىنىن ايتىپ سەندىردى. ءسويتىپ, ءۇيىمدى 26 ماۋسىمدا 31 ملن تەڭگەگە نوتاريۋس ارقىلى ساتتىم. ولار مەنىڭ اتىمنان «كرىشا» سايتىنا ءۇيدىڭ ساتىلىپ جاتقانى تۋرالى حابارلاندىرۋ سالادى. ودان كەيىن ەكى كيبەرالاياقتىڭ نۇسقاۋى بويىنشا اقشانى كەشكىسىن ساعات سەگىزدەردە كۋرەرمەن «كنب-نىڭ توچكاسىنا» جونەلتتىم. ولار ءبىر-ەكى ساعاتتان كەيىن اقشانىڭ «ۇلتتىق بانكتىڭ» ەسەبىنە تۇسكەنىن حابارلاپ, چەكتىڭ كوشىرمەسىن جىبەردى. «بارلىعى دۇرىس بولادى, ءسىزدىڭ Egov-تاعى دەرەكتەرىڭىز تولىق جاڭالانىپ جاتىر, ەندى الاياقتار وعان كىرە المايدى, ونىمەن اباي ادۆوكات اينالىسىپ جاتىر», دەدى. پاتەر ساتىپ الۋشىلارمەن ءوزىمىز اينالىسامىز, قام جەمەڭىز, ءوزىمىز ايتامىز دەپ ۋاقىت سوزىپ, جازۋىن توقتاتپادى», دەپ مالىمدەدى پروفەسسور.

وكىنىشتىسى, مۇنداي وقيعالار ءجيى ورىن الىپ جاتىر. ەلىمىز­دە 2025 جىلدىڭ العاشقى جارتىجىل­دىعىندا ينتەرنەت ارقىلى جاسال­عان الاياقتىق ىستەرى 25%-عا ارتىپ, 12 390 جاعداي تىركەلگەن. جوعارىدا ايتىلعانداي, بۇل قىلمىستاردىڭ 80%-ى اشىلماعان كۇيدە قالىپ وتىر.

كيبەرالاياقتىقپەن كۇرەسۋ ماقساتىندا ەلدەگى بانكتەر مەن قارجى رەتتەۋشىلەر بىرقاتار جاڭا ەرەجە ەنگىزە باستادى. ماسەلە تولىق باقىلاۋعا الىندى دەمەسەك تە, ەلەۋلى ناتيجە بار. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, بىلتىر ۇلتتىق بانك جانىنان قۇرىلعان الاياقتىققا قارسى ورتالىق 12 مىڭنان اسا ارەكەتتىڭ الدىن الىپ, 967 ملن تەڭگە كولەمىندەگى قاراجاتتى بۇعاتتاعان.

ساراپشى ولجاس ەسەنباي كي­بەرالاياقتىقتان قورعانۋ ءۇشىن مەملەكەت, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جانە ءار ازامات بىرلەسە ارەكەت ەتۋى قاجەتتىگىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىن­شا, ساندىق ساۋاتتىلىقتى ارت­تىرۋ ءھام حالىقتى ۇدايى اقپارات­تان­دىرۋ – بۇل كۇرەستەگى باستى قۇرال.

ء«بىرىنشى كەزەكتە تسيفرلىق ساۋاتتى ارتتىرۋ كەرەك. اسىرەسە ەگدە جاستاعى ازاماتتارعا ونلاين قاۋىپتەر تۋرالى ۇنەمى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدا­رى مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە الاياق­تىق­تىڭ ءتۇرلى ستسەناريلەرىن ناقتى مىسالدارمەن كورسەتۋ – ساقتانۋدىڭ ءبىر جولى. ەكىنشىدەن – بانك پەن قارجى ۇيىمدارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيۋگە ءتيىس. ولار ءوز كليەنتتەرىنىڭ دەرەكتە­رىن قورعاۋ مەحانيزمىن جەتىلدى­رىپ, قاۋىپتىڭ الدىن الاتىن جۇيەلەر­دى شۇعىل ەنگىزۋى قاجەت. ۇشىنشىدەن – زاڭنامالىق تۇرعىدا كيبەرقىلمىستارمەن كۇرەستى كۇشەيتۋ قاجەت. الاياقتىققا قاتىس­تى جازالار قاتاڭداتىلىپ, ىزدەس­تىرۋ جۇيەسى حالىقارالىق دەڭ­گەيدە ۇيلەستىرىلۋگە ءتيىس. «ساقتانساڭ – ساقتايدى» دەگەن قاعي­دانى ۇمىتپايىق. بەيتانىس قوڭى­راۋ مەن سىلتەمەگە سەنبەڭىز, بانك كارتاسىنىڭ دەرەكتەرىن ەشكىمگە بەرمەڭىز, كۇمان تۋدىرعان ارە­كەتتى بىردەن ماماندارمەن اقىل­­داسىڭىز. ويتكەنى قاۋىپ – ەك­ران­نىڭ ار جاعىندا ەمەس, ءدال قاسىڭىز­دا بولۋى مۇمكىن», دەيدى و.ەسەنباي.

جاھان ەلدەرىندە ەتەك العان ورتاق قاتەرمەن كۇرەستە الەمدىك تاجىريبەنى دە ەسكەرگەن ءجون. اشىق اقپارات كوزدەرىنە زەر سالساق, كيبەرالاياقتىقپەن ءار ەل ءارتۇرلى دەڭگەيدە كۇرەس جۇرگىزىپ وتىرعا­نىن اڭدايمىز. ماسەلەن, «Interpol» كيبەرالاياقتىقپەن كۇرەسۋدە بەلسەندى ءرول اتقارادى. مىسالى, 2024 جىلى جۇرگىزىلگەن Operation First Light 2024 وپەراتسياسى اياسىندا 61 ەلدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بىرلەسىپ, فيشينگ, رومانتيكا­لىق الاياقتىق, ينۆەستيتسيالىق الاياقتىق جانە جالعان ينتەرنەت-دۇكەندەر سياقتى قىلمىستارمەن اينالىسقان 3 950 كۇدىكتىنى قۇرىقتاپ, 257 ملن دوللاردان اسا قاراجات تاركىلەگەن. سول سەكىلدى اۋستراليانىڭ «Commonwealth Bank» قارجىلىق ۇيىمى جاساندى ينتەللەكت نەگىزىندە الاياقتىقپەن كۇرەس جۇيەسىن ەنگىزىپ, 2025 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا الاياقتىقتان كەلگەن شىعىنداردى 76%-عا دەيىن ازايتىپتى. بانك بۇل ماقساتقا 900 ملن دوللار ينۆەستيتسيا سالىپ, كۇن سايىن 86 ملن ترانزاكتسيانى باقىلايتىن جۇيە قۇرعان.

توسىن قاتەرگە توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن ءار ادام وزىنە جاۋاپتى بول­عانى ابزال. دەسە دە ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى – مەملەكەتتىك دەڭگەي­دەگى ماسەلە. پرەزيدەنت تسيفر­لىق كەڭىستىكتەگى قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋ ءۇشىن ارنايى مينيستر­لىك قۇرۋدى تاپسىردى. بۇل رەتتە كيبەرالاياقتىققا قارسى كۇرەس جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ, ازا­ماتتاردىڭ جەكە دەرەكتەرىن قورعاۋ كۇشەيە تۇسسە يگى.

الماتى