ەرلەر دەنساۋلىعى ەلەۋسىز قالماسىن

سوڭعى جىلدارى مەديتسينادا ەرلەر دەنساۋلىعى جايلى ءجيى ماسەلە كوتەرىلەتىن بولىپ ءجۇر. ويتكەنى, تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باستاپ ەلىمىزدە ەرلەر دەنساۋلىعىنا مەملەكەت تاراپىنان كوڭىل بولىنبەگەنى بۇگىندە ايقىن كورىنىس تابۋدا. ستاتيستيكاعا جۇگىنسەك, ەلىمىزدە جىل سايىن 15-60 جاس ارالىعىنداعى قىزدار مەن ايەلدەردىڭ 100-ءى قايتىس بولسا, 15 پەن 60 جاس ارالىعىنداعى بوزبالا مەن ەركەكتەردىڭ 228-ءى قايتىس بولادى ەكەن. سالىستىرساق, بۇل كورسەتكىش ءتىپتى 2,3 ەسەگە جەتكەن. ۇلتتىڭ سانىن ارتتىرۋ ءۇشىن ەرلەر دەنساۋلىعىن نىعايتۋدى مىقتاپ قولعا الاتىن ۋاقىت الدەقاشان تۋعان بولاتىن. الايدا, بىزدە انا مەن بالا دەنساۋلىعىنا باسا نازار اۋدارادى دا, ەرلەر دەنساۋلىعى ۇمىت قالا بەرەدى. وسى سۇراقتاردىڭ جاۋابىن ىزدەپ, الماتىداعى «ۋرولوگيا عىلىمي ورتالىعى» (ۋعو) اق باسقارما توراعاسىنىڭ عىلىمي ماسەلەلەر جونىندەگى ورىنباسارى ءىلياس مۇحامەدجانعا جولىققان بولاتىنبىز. ول كىسى: ماسەلە ەمدەلۋگە تىرەلگەندە جالعان نامىسقا بەرىلەدى. سەبەبى, ەرلەردىڭ باسىم بولىگى ءوز اۋرۋىن مويىنداعىسى كەلمەيدى. كىنانى ايەلگە اۋدارۋعا بەيىم تۇرادى. ءسويتىپ جۇرگەندە بويلارىنداعى كەسەلدى اسقىندىرىپ الادى. ءناتي­جەسىندە ەرلەر كوبىنەسە, ءبىزدىڭ ور­تالىققا وتا جاساتۋعا كەلەدى, – دەيدى. سالاماتتى ءومىر ءسۇرۋ – ءار ادام­نىڭ پارىزى. اركىم ءوز دەن­ساۋلىعىنا جاۋاپتى قاراسا, ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى جوعارى, عۇمىرى ۇزاق بولادى. كوپ جاعدايدا ەرلەردىڭ اۋرۋ دياگنوزدارى ەرتە انىق­تالمايدى. دارىگەرگە قارال­ماعاندىقتان, قايسىبىر كەسەل قاتەرلى ىسىككە اينالىپ, ناۋقاس ادام قايتىس بولۋى دا مۇمكىن. شىنداپ كەلگەندە, اتا-انا بالانى جاستايى­نان دارىگەرگە كورسەتۋى كەرەك. ەر بالانىڭ ۇماسى جۇمىرتقاسىنا ۋاقتىلى ءتۇسۋى كەرەك, ال اتا-اناسى وسىنى قاداعالاۋى قاجەت. جاستاردىڭ 40 پايىزى جىنىستىق جولمەن بەرىلەتىن اۋرۋلارمەن اۋى­رادى. وسىنداي فاكتورلاردىڭ سالدارىنان, ەلىمىزدە ەرلەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 65,7 جاس, ال ايەلدەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 74,3 جاسقا جەتەدى. ارينە, بۇل دا ءىلياس تۇڭعىشقان ۇلىنىڭ پىكىرى. ۋعو-نىڭ باسقارۋىمەن 2006 جىلدان بەرى ەرلەر دەنساۋلىعىن نى­عايتۋ ماقساتىندا ەكى عىلى­مي-تەحنيكالىق جانە ءبىر گرانت­تىق باعدارلاما قولعا الىنۋدا. سونىمەن بىرگە, ورتالىق مامان­دارىنىڭ باستاماسىمەن وبلىس قالالارىندا «ەرلەر دەنساۋلىعى مەكتەبى» ورتالىقتارى اشىلىپ, جۇمىس ىستەۋدە. بۇگىنگى تاڭدا وسى ورتالىقتاردا قىرىق جاستان اسقان ەرلەردى سكرينينگتىك تەكسەرۋدەن وتكىزۋ, ۋرولوگيالىق اۋرۋلار اسقىنۋىنىڭ الدىن الۋ جانە اۋرۋ تۇرلەرىن ەرتە انىقتاۋ ءۇشىن ساۋىقتىرۋ شارالارى وتكىزىلۋدە. ەرلەردىڭ ۇرپاق ءوربىتۋ جۇيەسى اۋرۋلارىن ەمدەۋ جانە اۋرۋ تۇرلەرىن انىقتاۋدا جاڭا تەحنولوگيالاردى ىسكە اسىرۋ, اندروۋرولوگيا ماسەلەسىندە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن دامىتۋ جولعا قويىلۋدا. سونداي-اق, ورتالىق دارىگەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدا اككرەديتاتسيالىق شارالار ىسكە اسىرىلۋدا. ۋعو-نىڭ 4021 بالا مەن ەرلەر اراسىندا ارنايى جۇرگىزگەن زەرتتەۋ مالىمەتتەرى بويىنشا, ولاردىڭ 83,3 پايىزىندا ۋروان­درولوگيالىق اۋرۋلار انىقتالعان. 16,7 پايىزىنىڭ عانا دەنساۋلىعى جاقسى بولىپ شىققان. ال تەح­نوگەندىك ايماقتاردا (مۇناي وڭدەۋ ت.ب.) جۇمىس ىستەيتىن ەرلەردىڭ 63,5 پايىزىنىڭ, ءتۇستى مەتالل ءون­دىرەتىن كاسىپورىنداردا ەڭبەك ەتەتىن ەرلەردىڭ 53,2 پايىزىنىڭ ەركەكتىك قابىلەتى بۇزىلعانى بەلگىلى بولعان. ەلىمىزدەگى ۇرپاق جالعاستىرۋ جاسىنداعى ەرلەرگە جۇرگىزىلگەن سكرينينگتىك زەرتتەۋ ناتيجەسى بويىنشا, 56,3 پايىزىندا توسەك قاتىناسىنا قابىلەتى تومەندەگەنى, 30,4 پايىزىندا ۇرپاق ءوربىتۋ قابىلەتى السىرەگەنى, ال 42,2 پايىزىندا جىنىستىق جولمەن تارالاتىن اۋرۋلار بارى انىقتالعان. جالپى, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋ­لىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, الەمدە نەسەپ تاسى اۋرۋلارى جەتىنشى ورىندا ەكەن. وسى اۋرۋدان قايتىس بولۋ 2,3 جانە 3 پايىزدى قۇرايدى. ال ەلىمىز بويىنشا ۋرولوگيالىق اۋرۋلار بەسىنشى ورىندا. 100 مىڭ ادامعا شاققاندا 359 ادام ۋرولوگيالىق اۋرۋلارمەن اۋىرادى. وقو, شقو, جامبىل, اتىراۋ, اقتوبە جانە قىزىلوردا وبلىستارىندا نەسەپ تاسى اۋرۋلارىنىڭ كورسەتكىشى جوعارى. ۇنەمى ۇلتىمىزدىڭ سانى تىم از دەپ جانىمىز اۋىراتىنى راس. ۇرپاق وربىتەتىن جاستاعى ەرلەر دەنساۋلىعىن نىعايتۋ مەملەكەت تاراپىنان تۇبەگەيلى قولعا الىنباسا, ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەر ءبىر كۇندەرى توبە شاشىمىزدى تىك تۇرعىزباسىنا كىم كەپىل؟ بۇگىنگى تاڭدا ورتالىقتىڭ فيليالدارى ەلىمىزدىڭ ون ايماعىندا جۇمىس ىستەۋدە. 2014 جىلى باعدارلامانىڭ «ەرلەر دەنساۋلىعى مەكتەبى» شاراسى باستالدى. كەشەندى باعدارلامادا ەرلەردى دەن­ساۋلىعىن كۇتۋگە ۇيرەتۋ, اۋرۋ تۇرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك فاكتورلارىن انىقتاپ, اسقىندىرۋدىڭ الدىن الۋ, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋدىڭ پايداسىن وقىتۋ شارالارى تولىق قامتىلعان. پەرزەنتسىز ەرلى-زايىپتىلارعا كورسەتىلەتىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ زاماناۋي ادىستەرىنىڭ كلينيكالىق, ەكونوميكالىق ستاندارتتارىن ازىرلەۋدى ىسكە اسىرۋ دا ورتالىقتىڭ نەگىزگى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى. ەرلەر دەن­ساۋلىعىنا نەم­قۇ­رايدى قاراۋ­دىڭ سالدارىنان ۇلتتىڭ دەمو­گرافيالىق ءوسىمى قارقىندى دامىماي وتىر. ارينە, دەموگرافياعا كەرى اسەر ەتەتىن وزگە دە الەۋمەتتىك فاكتورلار جەتكىلىكتى. الاي­دا, ەرلەر دەنساۋلىعى – حالىق ءوسى­مىنە وڭ ىقپال ەتەتىن ءبىرىنشى الەۋ­مەتتىك فاكتور بولىپ سانالادى. قازىرگى ەر-ازاماتتاردىڭ باسىم بولىگى زەينەت جاسىنا دەيىن ءومىر سۇرمەيدى ەكەن. سوندىقتان دا, ەرلەر دەنساۋلىعىن كەشەندى زەرتتەپ, قورعاۋ ءۇشىن ب.جاربوسىنوۆ اتىنداعى ۋعو-نىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن «ەرلەر دەنساۋلىعى, ءومىر ساپاسى, پانارالىق ءتاسىل» دەگەن تاقىرىپتا الماتىدا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك كونگرەستە, ەرلەر مۇددەسىن قورعايتىن «ۇرپاق جال­عاستىرۋ دەنساۋلىعى», «سەك­سۋالدىق دەنساۋلىق تۋرالى» زاڭدار ازىرلەپ, قابىلداۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداندى. عالىمدار اسىرەسە, بالالار ۋرواندرولوگيالىق قىزمەتىن دامىتۋعا باسا نازار اۋداردى. دۇنيەجۇزى عالىمدارىنىڭ جان­اي­قايىنا اينالىپ وتىرعان ەرلەر دەنساۋلىعى ماسەلەلەرىن تۇبەگەيلى شەشۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان باعدارلامالار ۇكىمەتتەن قولداۋ تاۋىپ, قاجەتتى قارجى ءبو­لىن­سە, مامانداردىڭ ەڭبەگى جانار ەدى. الماتى قالاسىنداعى ۋرولوگيا عىلىمي ورتالىعىندا 130 ورىنعا ار­نالعان اندرولوگيا, نەسەپ تاسى اۋرۋلارى, جالپى ۋرولوگيا, وڭدەۋ جانە پلاستيكالىق ۋرو­لوگيا, سونداي-اق ەكى اقىلى ءبو­لىم حالىققا قىزمەت كورسەتەدى. ۋعو ۇلت دەنساۋلىعىن ساقتاۋدا ەلىمىزدىڭ دامۋ ستراتەگياسىن اي­قىنداۋشى جانە ۋرولوگيالىق اۋرۋ­لاردى ەمدەۋ­دە وزىق تەحنولوگيالاردى تاراتۋشى جەتەكشى مەكە­مە ساناتىندا ەلگە قىزمەت ەتۋدە. مۇندا جوعارى ساناتتى ءدا­رىگەرلەر, عالىمدار ەڭبەك ەتۋدە. جاڭا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار بازاسىندا ۇرپاق ءوربىتۋ جا­سىنداعى ەرلەردىڭ ۋرولوگيالىق اۋرۋ­لارىن ەمدەۋ جانە ءتۇرلى وتالار جاساۋ جۇزەگە اسىرىلادى. ورتالىق عى­لىمي دارەجەسىنە قاجەتتى زاماناۋي زەرتتەۋ اپپاراتتارىمەن, قۇرال-جابدىقتارمەن جابدىقتالعان. ناۋ­قاستاردىڭ اۋرۋ تۇرلەرىنە سايكەس تۇرعىلىقتى جەرىندەگى ەم­حاناعا بارىپ, پورتالعا تىركەلىپ, ور­تالىققا كەلىپ ەمدەلۋگە قۇقى بار. ورتالىقتا ەسىمى الەمگە تانىمال ماماندار – ۋعو-نىڭ باس­قار­ما توراعاسى, م.ع.د., پروفەسسور, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, مەملە­كەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, مىر­زاكارىم الشىنباەۆ, وڭدەۋ جانە پلاستيكالىق ۋرولوگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, م.ع.د., پروفەسسور, لاپوروسكوپيالىق وتا ادىستەرىن جاستارعا ۇيرەتۋشى, «التىن سكالپەل» يەسى ءسۇنيات قۇسىمجانوۆ, اندرولوگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, جىنىس اۋرۋلارىنىڭ بىلگىر مامانى, م.ع.د., پروفەسسور مارات ماقاجانوۆ, نەسەپ تاسى اۋرۋلارى جانە ەندوۋرولوگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ەندوۋرولوگيا ءىسىنىڭ التىن قولدى دارىگەرى, م.ع.د., پرو­فەسسور ماليح مۇحامماد ارەف قىزمەت ەتەدى. باسقارما ءتور­اعاسىنىڭ كلينيكالىق ىستەر جونىندەگى ورىنباسارى, م.ع.ك. مارات باتىربەكوۆ, باسقارما ءتور­اعاسىنىڭ اكىمشىلىك-ەكونو­ميكالىق ىستەر جونىندەگى ورىنباسارى ەرلان مۇسابەكوۆ, تاعى باسقالار ءوز ىستەرىن جەتىك مەڭگەرگەن ىسكەر ماماندار. قازاقستانداعى ۋرولوگيا ىستەرىن دامىتۋدا كوشباسشى مەكەمە قىزمەتىن اتقارىپ وتىرعان ۋعو-نىڭ اكادەميگى بەينەش جار­بو­سىنوۆتىڭ ىزگى ارمانىن ىسكە اسىرىپ, ەل قۇرمەتىنە بولەنىپ كەلەدى. ۇجىمنىڭ باستى ماقساتى – ۇلت دەنساۋلىعىن نىعايتۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتىپ, ءومىر ءسۇرۋ ساپا­سىن جاقسارتۋعا, حالىقتىڭ دەموگرافيالىق ءوسىمىن ارتتىرۋعا ۇلەس قوسۋ بولىپ تابىلادى. ءيا, ءار ادامنىڭ دەنساۋلىعى ءوز قولىندا دەگەنىمىزبەن, حالىق دانالىعى: «اۋىرىپ ەم ىزدە­گەنشە, اۋىرمايتىن جول ىزدە دەگەندى» ەسكە سالادى. ءوز دەنساۋ­لىعىمىزدى ءوزىمىز ساقتاي بىلسەك, مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنا تيتتەي دە بولسا ۇلەس قوسار ەدىك. ون ەكى مۇشەسى ساۋ ەركەكتەن دەنى ساۋ ۇرپاق دۇنيەگە كەلەدى. وسى جاۋاپكەرشىلىكتى ەرلەر ارقاشان ەستە ۇستاسا ەكەن. دىلداگۇل نۇرماحانبەت.