اۆتوردىڭ شىعىس پوەزياسىنىڭ سان ءتۇرلى بوياۋىن ادەبيەتىمىزگە اكەپ سىڭىرگەنى, ۇمىتىلا باستاعان كونە سوزدەردى قازاق ولەڭىنىڭ بوياۋىنا اينالدىرا بىلگەنى, جانكەشتى ەڭبەققورلىعى, تاعدىردان كورگەن تەپەرىشى جونىندە جان ادامعا سىر بىلدىرمەي, ءوزى ءومىر سۇرگەن قوعامدى جامانداماي وتكەنى, الەم ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكتەرىن تاماشا ءتارجىمالاپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن قورىن بايىتقانى تۋرالى ايتىلدى. اقىن 1925 جىلى ىرعىز اۋدانىنىڭ شاباعان دەگەن جەرىندە دۇنيەگە كەلىپ, قارابۇتاقتا ءبىلىم الىپ, قازمۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. 16 جاسقا دا تولماعان ول 1-كۋرستا ماۋلەن بالاقاەۆپەن بىرگە قازاق ءتىلىنىڭ وقۋلىعىن جازادى. 1942 جىلى تىرناقالدى «ار» جيناعىن دايىنداپ, باسپاعا ازىرلەيدى. بىراق قۋعىنعا ءتۇسىپ, وقۋدان شىعارىلادى.
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما توراعاسى مەرەكە قۇلكەنوۆ بيىل قۋاندىق شاڭعىتباەۆتىڭ 100 جىلدىعى الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا كونفەرەنتسيا تۇرىندە عانا اتالعانىن, اقتوبەدە سونىڭ جالعاسىن تاۋىپ وتىرعانىن نازارعا الدى. «ۇستازىمىز زەينوللا قابدولوۆ ۋنيۆەرسيتەتتەگى ليريكا تۋرالى ءدارىسىن قۋاندىقتىڭ «قىز قۋ» ولەڭىن وقۋدان باستايتىن. ويتكەنى ونىڭ ليريكاسى ارتىق ءسوزى جوق, سويلەپ تۇرعان سۋرەت ەدى. دالا, جارىس, قىز بەن جىگىت, سەزىم, مىنەز ءبارى كوز الدىڭا كەلەدى. ونىڭ العاشقى جيناعى 1945 جىلى شىقسا, ەكىنشى كىتابى 23 جىلدان سوڭ عانا جارىق كوردى. ارادا ۇزاق كىدىرىس بولدى. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى, قۋاندىق تولەگەن ۇلىنىڭ مىنەزىنەن دەپ تە ويلايمىز. ويتكەنى ول قازاقتىڭ قارا سوزىنە, ولەڭىنە مۇقيات قاراپ, وزىنە دە قاتاڭ تالاپ قويا بىلگەن اقىن. وسى قاسيەتى ءۇشىن تۇستاستارى, شاكىرتتەرى ونى وتە جاقسى كوردى. سوزدەن سۋرەت سالعان تاماشا ليريككە جالىنداپ تۇرعان شاعىندا, ءونىمدى ەڭبەك ەتكەن كەزىندە ەش اتاق بەرىلمەدى. قاتارلاس, قالامداس دوستارى ءتۇرلى اتاق الىپ جاتقاندا, ۇيىندە جازۋمەن عانا اينالىستى. ول اتاق, قۇرمەت سۇراپ كەڭسە جاعالامادى, جوعارى لاۋازىمدىلارعا جاعىنۋ ءۇشىن اراعا كىسى سالمادى. ءونىمدى ەڭبەك ەتىپ, قازاق پوەزياسىن ءبىر ساتىعا كوتەرگەن اقىنعا اتاق بەرمەگەندەرىنە ىڭعايسىزدانعان بولار, سول تۇستاعى زيالىلار ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا عانا وعان قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى اتاعىن قيدى. قۋاندىق – تاعدىرلى اقىن. اكەسى تولەگەندى 1937 جىلى «حالىق جاۋى» رەتىندە ۇستاپ اكەتكەندە, بالاسىن پيونەر قاتارىنان شىعارعان. ول زاماندا كومسومول, پارتيادان شىعارعاندى ەستىسەك تە, وڭ-سولىن تانىپ ۇلگەرمەگەن كىشكەنتاي بالانى پيونەردەن شىعارۋ سول كەزدەگى اتقامىنەرلەردىڭ عانا قولىنان كەلگەن. سوعان قاراماستان, جاس قۋاندىق 15 جاسىندا الماتىداعى قازمۋ-گە وقۋعا ءتۇستى. 2-كۋرستا وقىپ جۇرگەنىندە ماۋلەن بالاقاەۆپەن بىرگە «قازاق ءتىلى» وقۋلىعىن جازدى. بەيسەمباي كەنجەباەۆپەن بىرگە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي» رومانىنا رەتسەنزيا جازعانى ءۇشىن قۋدالانىپ, اقتوبەگە كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. ونى نۇرپەيىس بايعانيننىڭ حاتشىسى ەتىپ جىبەردى. سول جىلدارى ەلدە نۇرپەيىس بايعانيندەي قازاقتىڭ ەسكى ءسوزىنىڭ قادىرىن بىلەتىن اقىندار نەكەن-ساياق ەدى. ءبىر جاعىنان, قۋاندىقتىڭ حاتشى بولىپ بارعانىنىڭ پايداسى – نۇرپەيىستىڭ جىر-داستاندارى قاعازعا ءتۇستى, ەكىنشى جاعىنان جاس اقىنعا دا ۇلكەن مەكتەپ بولدى. سول زاماندا ۇلىلارىمىز ىزدەرىنەن ەرگەن تالانتتار كوزدەن تاسا بولسا, ىزدەپ وتىراتىن. قياناتتىڭ قۇربانى بولىپ كەتكەن قۋاندىقتى الماتىدا ەكى ادام عانا ۇمىتپادى. ونىڭ ءبىرى – مۇحتار اۋەزوۆ بولسا, ەكىنشىسى قانىش ساتباەۆ ەدى. ۇلى مۇحتاردىڭ قامقورلىعى سول, باسپادا قولجازبا كۇيىندە جاتقان قۋاندىقتىڭ كىتابىن كوتەرتىپ, ءوزى العىسوزىن جازىپ, 1945 جىلى «ار» دەگەن اتپەن شىعارتتى. سول جىلى قانىش ساتباەۆ رەسەيدەن قازاقستانعا كەلگەن اتاقتى تۇركولوگ مالوۆقا قول قويدىرتىپ, قۋاندىقتى اسپيرانتۋراعا قابىلداتۋعا ۇسىنىس تۇسىرگەن. وكىنىشكە قاراي, تالانتتى جاستاردى ورتاعا تارتاتىن ۇلىلارىمىزدىڭ جاقسى قاسيەتىن بۇگىندە ءبىز جوعالتىپ الدىق», دەدى مەرەكە قۇلكەنوۆ.
قۋاندىق تولەگەن ۇلىنىڭ قازاق دراماتۋرگياسىنا اكەلگەن جاڭالىعى – 1960–1970 جىلدارى تەاتر ساحنالارىنان تۇسپەگەن «بەۋ, قىزدار-اي», «وي, جىگىتتەر-اي» كومەديالارى. بۇلار – كلاسسيكالىق دەڭگەيدەگى تۋىندىلار. اۋدارماشىلىعى ءوز الدىنا بولەك دۇنيە. اۋدارما ىسىندە دە تالعامپازدىعىمەن دارالانعان. كەز كەلگەندى ەمەس, تاڭداپ, تالعاپ ءجۇرىپ اۋداردى. قازاقتا «ەۆگەني ونەگيننىڭ» تولىق نۇسقاسىن ابايدان كەيىن اۋدارعان قۋاندىق شاڭعىتباەۆ. ومار حايامدى, ر.بەرنستى, يۋ.لەرمونتوۆتى اۋداردى.
«اقىن ءبىر سۇحباتىندا ومار حايامدى اۋدارعاندا اراب ءتىلىن ءوز بەتىمشە ۇيرەندىم دەپ ايتقانى بار. شاڭعىتباەۆتىڭ جازعان ءان ماتىندەرى تىلگە ورالىمدى, ويعا قونىمدى. سوندىقتان دا ەل ىشىندە ءالى كۇنگە دەيىن شىرقالادى. بۇل جەردەگى شەبەرلىگى – ءماتىن مەن مۋزىكانى تاماشا ۇندەستىرگەنى. وسىنداي ەڭبەگىمەن قازاق پوەزياسى, دراماتۋرگياسى, اۋدارماسىندا قۋاندىقتىڭ قولتاڭباسى دارا تۇر. ىرعىزدا تۋىپ, قارابۇتاقتا وسكەن قارا بالا ۇلتىمىزدىڭ ەڭ كورنەكتى, ساليقالى, تەكتى ازاماتىنا اينالدى», دەيدى مەرەكە ابدەش ۇلى.
اقىن سوزىنە جازىلعان «كوكتەم ءۆالسى», «قىز ءازىلى», «تەربەلەدى تىڭ دالا», «تۋعان ەل» سياقتى اندەرى تىڭدارمان جۇرەگىنەن ورىن الدى. قۋان اقىننىڭ ماتىندەرىنە نۇرعيسا تىلەنديەۆ, ءشامشى قالداياقوۆ, مۇقان تولەباەۆ, ءابىلاحات ەسباەۆ, سىدىق مۇحامەدجانوۆ ءان جازعان.
كەزدەسۋدە ءسوز العان اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەت «قۋاندىق تولەگەن ۇلى – قازاقتىڭ ينتەللەكتۋالدى پوەزياسىنىڭ باسىندا تۇرعان دارالاردىڭ ءبىرى. وسى ءتىزىمدى تولەگەن ايبەرگەنوۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ, ساعي جيەنباەۆ, جۇماتاي جاقىپباەۆ, ەسەنعالي اقىن جالعاستىرعانىن» اتاپ ءوتتى: «جاس اقىننىڭ «ەدىگەنىڭ ەلمەن قوشتاسۋى», «باۋىرجان مومىش ۇلىنا», «مەن – قازاق!», «قوشتاسۋ», «قاۋىشۋ», «جاس پارتيزان سىرى», «سۇتتەي جارىق جازعى تۇندە», «جاستىق داۋرەنىم», «تۇرعانىم-اي, قۇشاعىڭدا» دەگەن ولەڭدەرى كىرگەن «ار» جيناعى ۇلكەن قيىندىقپەن شىققان. قولجازباداعى كەي ولەڭدەرى تۋرالىپ كەتتى دەپ تە ەستىدىك. 15 جاسىندا الماتىعا كەلىپ, قازمۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسكەن بويى بالاقاەۆپەن بىرگە «قازاق ءتىلى» وقۋلىعىن جازىپ, اجەپتاۋىر قالاماقى الادى. قاراجات قالتاسىنا تۇسكەندە جىلقىنىڭ قازىسىن ساتىپ الىپ, ونىڭ ىشىنە اقشا سالىپ, يتجەككەندە ايداۋدا جۇرگەن اكەسى تولەگەنگە جىبەرەدى. بۇل جاس بالانىڭ ەمەس, جان-جۇرەگى ەرەكشە جاراتىلعان سانالى ادامنىڭ ءىسى دەپ ايتار ەدىم. ونىڭ العاشقى «ار» كىتابى 20 جاسىندا شىقتى. سودان اتاعى ەل ىشىنە جايىلا باستادى. الايدا سول جىلدارى اۋەزوۆتىڭ دۇشپاندارى مۇنىڭ دا دۇشپانىنا اينالىپ, قاعاجۋ كوردى. شەتتەتىلدى. سول زاماندا تالانتتى اقىندار كۇنكورىس ءۇشىن اۋدارمامەن اينالىستى. قۋاندىقتىڭ دا اۋدارماعا بەت بۇرۋى وسىدان. اۋدارماعا دا تالعامپازدىقپەن كىرىسىپ, تەك ۇلىلاردى عانا اۋدارعان. ەگەر, «رۋبايلار» كىتابىنىڭ مۇقاباسىنا قاراساڭىز, اۆتورى ومار قايىم دەپ جازىلىپ تۇر. قۋاندىق تولەگەن ۇلى ومار حايام ەمەس, ومار قايىم دەپ جازىپ قويعان. دۇرىسى سول. ول تارجىمالاعان پۋشكيننىڭ «ەۆگەني ونەگينىنەن» ءبىر ءمىن تابا المايسىز. قادىر اعامىز «اۋدارماشى رەتىندە بۇل كىسىنى ءپىر تۇتامىن» دەپ ايتىپ كەتكەندەي, اۋدارماسىندا ءبىر ءمىن جوق. ال «بەۋ, قىزدار-اي», «وي جىگىتتەر-اي» كومەديالارىنداعى, «تاقيالى پەرىشتە», ء«بىزدىڭ سۇيىكتى دارىگەر» فيلمدەرىندەگى قۋاندىق اعامىز جازعان اندەردىڭ ماتىندەرىن ءالى كۇنگە دەيىن ەل جاتقا ايتادى. شىن شەبەردىڭ قولىنان شىقسا, ءاننىڭ ءسوزى دە ومىرشەڭ بولادى ەكەن. ماسەلەن, «تەربەلەدى تىڭ دالا» ءانى تىڭ يگەرۋ جىلدارى تاپسىرىسپەن جازىلدى دەپ ايتا المايسىڭ. كوز الدىڭىزعا تولقىندى ەگىننىڭ ورتاسىندا قول ۇستاسىپ كەلە جاتقان ەكى عاشىق كەلەدى. كەزىندە د.ۆەرديدىڭ «ايدا» وپەراسى سۋەتس كانالىن اشۋ كەرەك بولعاندا تاپسىرىسپەن جازىلعان شىعارما بولاتىن. بىراق جۇرت سۇمدىق قابىلداپ, الەمدىك جاۋھارلاردىڭ قاتارىنا ەندى عوي. سوعان قاراعاندا شىن كلاسسيكتىڭ قالامىنان تۋعان قانداي دا ءبىر دۇنيەنىڭ جىگى بىلىنبەي كەتەدى ەكەن. قۋاندىق اعا بەكزات ءبىتىمدى, اسا تالعامپاز, جانى تازا, اسىل جاراتىلىستى ادام بولاتىن. ونداي ادامدارعا ءومىر ءسۇرۋ وڭاي ەمەس. قياناتشىل دۇنيە دەپ اباي اتامىز ايتقانداي, ءوزى قياناتتى بەسىكتەن بەلى شىقپاي كورگەن ادام بولسا دا, قاسىندا جۇرگەن ءبىز سياقتى ىنىلەرىنە بىردە-ءبىر رەت مۇڭىن شاعىپ كورگەن جوق», دەدى ۇلىقبەك ەسداۋلەت.
اقىن مەيىرحان اقداۋلەت ۇلى: «قۋان اعانىڭ بۇل ءومىردىڭ بارلىق قيىنشىلىعىن كورسە دە, قاباق تۇيمەي كەتكەنىنە قايران قالامىن. ءبىز اندا-ساندا ۇيىنە بارعانىمىزدا, جۇرتتان ەستىگەن جايتتاردى سۇراي باستاعانىمىزدا ول بىلاي دەپ تىيىپ تاستايتىن: ء«اي, تاحاۋي! تاحاۋي! سەن ونى سۇراما. مەن ايتپايمىن, ءبارىبىر. سەن سۇراساڭ, مەن ايتسام, مەن ەمەس, سەنىڭ ءىشىڭ ساسىپ كەتەدى. ودان دا ولەڭ وقى». بىلايشا ايتقاندا, ءوزىڭ جاماندىق كورەسىڭ دەگەن ءسوز عوي.
ومىردەن الدەقاشان ءوتىپ كەتسە دە قيمايتىن, قايتا-قايتا ەسكە الاتىن ادامدارىمىز بولادى. قيمايتىنىمىز, ول ادامنىڭ مازمۇنىنا, بولمىسىنا, ىستەگەن ىسىنە, ونەگەسىنە بايلانىستى. مۇنىڭ ءوزى ارتىندا قالعان ادامدارعا ءومىر سۇرۋگە كومەكتەسەدى. قۋان اعا دا سولاردىڭ ءبىرى ەدى. قۋان اعامىز دا ادامنىڭ جانىن جادىراتىپ, جاقسىلىققا شاقىراتىن شۋاعىنا اينالدى دەپ ويلايمىن. كوپ ادام ونىڭ ومىرىنەن بەرىرەكتە عانا حاباردار بولدى. ءومىرىنىڭ اششىسى مەن تۇششىسى جونىندە ازداپ بولسا دا كەيىن شىققان بەس تومدىق جيناعىندا جازىلدى. سوعان قۋاندىق. ويتكەنى كوپ نارسەمىز كۇنى كەشەگە دەيىن ايتىلماي كەلدى عوي», دەپ تۇيىندەدى.
كەزدەسۋدە قۋاندىق شاڭعىتباەۆتىڭ 100 جىلدىعىنا ارناپ تۇسىرىلگەن «بىرەگەي» دەرەكتى فيلمىنەن ۇزىندىلەر كورسەتىلدى. كەزدەسۋگە اكە مۇراسىن جيناقتاۋعا ۇلەس قوسقان قىزى گاۋھار مەن كۇيەۋ بالاسى سايرام سالىقوۆ تا قاتىستى. كەزدەسۋدە ءسوز العان گاۋھار قۋاندىققىزى: «ناعاشى اعاسى اتىلىپ كەتتى, اكەسى ماگادانعا 20 جىلعا ايدالدى. سوعان قاراماستان 18-دەگى جىگىت مويىمادى. ۋنيۆەرسيتەتتە ءجۇرىپ شىعاراتىن كىتابىنا «مەن – قازاق!» ولەڭىن, ەدىگە پوەماسىن كىرگىزدى. الايدا وسى «مەن – قازاق!» ولەڭى, «ەدىگە» پوەماسىنىڭ پرولوگى تۇگەل ورتەلگەن. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ العىسوزى دە تۇگەل ورتەلگەن. كەيىن اكەم «اردىڭ» ەكى داناسىن ارەڭ تاپتى. بىرەۋىندە اۋەزوۆتىڭ العىسوزى بار, بىرەۋىندە جوق. كىتاپ 7-بەتتەن باستالادى.
بەيسەمباي كەنجەباەۆپەن بىرگە اۋەزوۆتىڭ «اباي» رومانىنىڭ كوررەكتۋراسىن جاساعاندا, اكەم ونى پالتوسىنىڭ ىشىنە جاسىرىپ, باسپاحاناعا اپارىپ جۇرگەن. 1950 جىلداردىڭ قۋعىنى باستالعاندا, اكەم وقۋدان شىعارىلىپ, اقتوبەگە نۇرپەيىس بايعانيننىڭ ادەبي حاتشىسى ەتىپ جىبەرىلگەن. 1945 جىلى 9 ساۋىردە نۇرپەيىس اقىن قايتىس بولىپ, اكەم تاعى دا جۇمىسسىز قالدى. سول تۇستا م.اۋەزوۆ «ەۆگەني ونەگيندى» اۋدار دەپ كەڭەس بەرگەن. پۋشكيننىڭ وسى پوەماسىن قازاق تىلىنە ەڭ العاش اباي اۋدارسا, ودان كەيىن ءىلياس جانسۇگىروۆ اينالىسىپ جۇرگەندە, اتىلىپ كەتتى. وسى پوەمانى اۋدارعان ءۇشىنشى قازاق – مەنىڭ اكەم. «وزىنەن 50-جىلداردىڭ ورتاسىنداعى قۋعىن-سۇرگىننەن قالاي امان قالدىڭ؟» دەپ سۇراعانىمدا, ول «پۋشكيننىڭ «ەۆگەني ونەگينىن» اۋدارعان ەكىنشى ادامدى تاعى ۇستاسا, سۇراق كوبەيەدى. امان قالۋىمنىڭ ءبىر سەبەبى وسى بولار», دەيتىن.
اكەمنىڭ بەس تومدىعىن مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى شىعارىپ بەردى. سودان كەيىنگى جيناقتالعان ەكى تومدىعىن شىعارۋعا اقتوبە وبلىسى اكىمدىگى كومەكتەستى. كيم سەرىكباەۆ اعامىز ءبىراز جاردەمدەستى. وكىنىشكە قاراي, اكەمنىڭ كوزى تىرىسىندە شىعارمالار جيناعى جارىق كورمەدى. كوزى تىرىسىندە شىعارعان سوڭعى كىتابى «ماحاببات پەن عاداۋات» جىر جيناعى ق.ساتباەۆ پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىن باسقارعان اكادەميك ءو.بايقوڭىروۆتىڭ قولداۋىمەن 1995 جىلى شىقتى. ونىڭ ىشىندە ماعجان اقىنعا ارنالعان ولەڭدەرى دە بار. اكەمنىڭ دوس شاكىرتى ەسەنعالي مەن امانحان ء«دارمانتنامانى» وزدەرى باسىپ شىعارىپ, قالتالارىنا سالىپ جۇرگەن. ء«دارمانتناما» – كەرەمەت فيلوسوفيالىق تسيكل. مەن اكەمنىڭ جازعان ماحاببات ليريكالارىن جاستار وقىسا عوي دەيمىن», دەدى گاۋھار شاڭعىتباەۆا.
قۋاندىق شاڭعىتباەۆ پوەزياسى تۋرالى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان وتەگەن ۇمبەتىرزا ۇلى دا اقىننىڭ ءتىلى, ولەڭدەرىنىڭ قۇرىلىسى, ەجەلگى جىراۋلار پوەزياسىمەن ۇندەستىگى, ەسكى سوزدەردى قولدانۋ تاسىلدەرى تۋرالى باياندادى.
اقتوبە وبلىسى
