پلاتون: جان ەشقاشان ولمەيدى
پلاتون فيلوسوفياسىندا سۋيتسيد ماسەلەسى جاننىڭ ماڭگىلىگى مەن تاعدىردىڭ ادىلەتتىلىگىمەن بايلانىستى قاراستىرىلادى. ول ءۇشىن الەم – ۇيلەسىم مەن تۇتاستىققا قۇرىلعان ءبىرتۇتاس جۇيە. ول حاوس پەن ءتارتىپتى, ءتان مەن جاندى, ماتەريالدىق پەن يدەيالىقتى ديالەكتيكالىق جولمەن بىرىكتىرىپ, بارلىعىن جوعارى بىرلىككە اكەلەدى.
ادام – عارىشتىڭ كىشىرەيتىلگەن نۇسقاسى. ياعني, ءتان – ماكروكوسمنىڭ شاعىن كورىنىسى, ال جان – ۇيلەسىمدىلىك پەن تارتىپكە سۇيەنەتىن ماڭگىلىك باستاۋ. پلاتون مۇنى «زاڭ» جانە «زاڭدىلىق» دەپ اتادى. ونىڭ ويىنشا, الەمدى ادىلەت پەن دانالىققا نەگىزدەلگەن عارىشتىق اقىل باسقارادى. بۇل زاڭ تابيعاتتاعى بارلىق نارسەنى قامتيدى.
تاعدىر – ادام ءومىرىنىڭ دە نەگىزگى رەتتەۋشىسى. سوكراتتىڭ سوزىمەن ايتقاندا: «ەگەر قۇدايلار قالاسا, سولاي بولسىن» (كريتون). بۇل جەردە ادىلەتتىلىك جەكە ومىردەن جوعارى تۇرادى: «ادىلەتتىلىكتەن ارتىق ەشتەڭەنى قويما – نە بالانى, نە ءومىردى». پلاتون جاننىڭ ولمەستىگىنە ءتورت دالەل كەلتىردى.
ءبىرىنشىسى, قاراما-قايشىلىقتاردىڭ ءوزارا اۋىسۋى. «فەدون» كىتابىندا: «تىرىلەر ولىلەردەن پايدا بولادى, ولىلەر دە تىرىلەردەن پايدا بولادى». ەكىنشىسى, تانىم – جاڭا ءبىلىم الۋ ەمەس, ۇمىتىلعاندى قايتا ورالۋ. ءۇشىنشىسى, جاننىڭ ەيدوس, ياعني بولمىس رەتىندەگى ماڭگىلىك تابيعاتى. ءتورتىنشىسى, جان – ءومىردىڭ بولمىسى بولعاندىقتان, ول ەشقاشان جوعالمايدى. سوندىقتان پلاتون: ء«اربىر جان ماڭگىلىك», دەيدى.
بۇل ويلار سۋيتسيد ماسەلەسىنە تىكەلەي قاتىستى. ويتكەنى ەگەر جان ولمەيتىن بولسا, وندا ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى ءولتىرۋى تۇپكىلىكتى جويىلۋ ەمەس, تەك جاننىڭ باسقا كۇيگە ءوتۋى عانا. بىراق پلاتون ءۇشىن مۇندا ەڭ ماڭىزدىسى – جاننىڭ كۇنادان تازالىعى.
ول بىلاي دەيدى: «بارلىق ز ۇلىمدىقتاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەنى – جاننىڭ ايدكە كوپتەگەن ادىلەتسىز ىستەردىڭ سالماعىمەن بارۋى», دەيدى گورگي اتتى سوفيستپەن سۇحباتىندا.
وسىلايشا, پلاتون ءۇشىن سۋيتسيد تەك قانا جەكە ادامنىڭ تاڭداۋى ەمەس, بۇكىل عارىشتىق تارتىپكە قارسى كەلۋ. ويتكەنى ءاربىر جاننىڭ تاعدىرى ماڭگىلىك ادىلەت زاڭىمەن ولشەنەدى. جان ولمەيدى, سوندىقتان ادامنىڭ مىندەتى – ادىلەتتى ءومىر ءسۇرىپ, ءوز رۋحىن تازا ۇستاۋ.
اريستوتەل: ءوزىن ولتىرگەن ادام ءبىر مەزەتتە ءارى «قۇربان», ءارى «قىلمىسكەر»
اريستوتەل ءوزىن-ءوزى ءولتىرۋدى زاڭ تۇرعىسىنان قاراستىرادى. ول «نيكوماح ەتيكاسىندا»:
«زاڭ ادامعا ءوزىن ءولتىرۋدى بۇيىرمايدى, ال زاڭ بۇيىرماعان نارسەگە تىيىم سالادى. سوندىقتان ادام ءوز ەركىمەن وزىنە قاساقانا زيان كەلتىرسە, ول ادىلەتسىز ارەكەت بولىپ سانالادى. ماسەلەن, اشۋعا بەرىلىپ, ءوزىن جاراقاتتاعان ادام دا زاڭعا قارسى شىعادى. ويتكەنى ول نەنى ىستەپ وتىرعانىن بىلەدى جانە سانالى تۇردە جاسايدى», دەپ جازادى.
الايدا مۇندا ءبىر ەسكەرەتىن دۇنيە بار. ءوزىن ولتىرگەن ادام ءبىر مەزەتتە ءارى «قۇربان», ءارى «قىلمىسكەر» دەگەن ءسوز. ول ءوزىنىڭ جان دۇنيەسىنە ادىلەتسىزدىك جاسايدى, بىراق بۇل ادىلەتسىزدىكتى ءوز ەركىمەن قابىلدايدى. ال شىن مانىندە, اريستوتەلشە ايتساق, «ەشكىم ادىلەتسىزدىكتى ءوز ەركىمەن باستان كەشپەيدى». سوندىقتان بۇل جاعدايدى فيلوسوف ءوز مۇلكىن ۇرلاپ العان ادامعا ۇقساتادى. ياعني, ول ءوزى زيان شەككەنىمەن, ءىس جۇزىندە سوعان ءوزى مۇمكىندىك بەرگەن.
ء«وزىن ولتىرگەن ادام زاڭ تۇرعىسىنان جابىرلەنۋشى ەمەس, تەك قانا قىلمىسكەر. ويتكەنى ول قوعامعا زيان كەلتىرەدى. ءوز ەركىمەن ومىردەن كەتكەن ازامات مەملەكەتكە تيەسىلى ءبىر ادامدى الىپ كەتەدى. سوندىقتان اريستوتەل: «مەملەكەت ءوزىن-ءوزى ولتىرگەن ادامعا جازا قولدانادى, ونى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ماسقارالايدى. ويتكەنى ول مەملەكەتكە ادىلەتسىزدىك جاسادى», دەيدى «نيكوماح ەتيكاسىندا».
