تاريح توعىستىرعان تاعدىرلار
تاياۋدا بىشكەكتە ۇيىمداستىرىلعان كەزەكتى ءىح فورۋمعا پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ باستاعان ەلىمىزدىڭ دەلەگاتسياسى دا قاتىسىپ قايتتى. تۋىستاس حالىقتاردىڭ تەرەڭ تاريحي جəنە مəدەني باي̆لانىستارى مəسەلەلەرى تالقىلانعان القالى جيىندا ەكى ەلدىڭ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, عالىمدار مەن جازۋشىلار ءسوز الىپ, ويلارىن ورتاعا سالدى. ولاردىڭ قاتارىندا كورنەكتى عالىم, ديپلومات ءƏدىل احمەت, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى مەرەكە قۇلكەنوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قاي̆راتكەرى, جازۋشى, دراماتۋرگ, اقىن, بەلگىلى ماناسشى بايانعالي ءƏلىمجانوۆ, «قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى, اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى, باسقا دا بەلگىلى زيالى قاۋىم وكىلدەرى بار.
جيىندا ءسوز العان سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ فورۋمنىڭ يگى داستۇرگە جانە تۇراقتى الاڭعا اينالعانى قوس تاراپتىڭ تۋىس پەيىلى مەن زور كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسى ەكەنىن, مۇنىڭ ءبارى, تۇپتەپ كەلگەندە, قازاق پەن قىرعىزدىڭ رۋحاني-مادەني بايلانىستارىن نىعايتۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوساتىنىن ايتتى.
«قازاق پەن قىرعىز – ەجەلدەن تۋىس, تاعدىرى ءبىر ارناعا توعىسقان باۋىرلاس حالىقتار. قىرعىز پوەزياسىنىڭ كورنەكتى وكىلى مولدا قىلىشتىڭ «قىرعىز, قازاق – الاشتان» دەگەن ءسوزى بار. سول ايتقانداي ەكى حالىققا ورتاق دۇنيە كوپ. ءبىزدى تامىرلاستىق, تاريح, ءتىل, ءدىن, ءداستۇر جاقىنداستىرىپ, اجىراماستاي جالعاپ تۇر. وسى باۋىرلاستىقتى ەڭ جوعارى دەڭگەيدە ساقتاپ كەلەمىز. ەكى ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرى – قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن سادىر جاپاروۆتىڭ ءوزارا سەنىمگە, تەڭ ارىپتەستىككە قۇرىلعان قارىم-قاتىناسى وسى سوزىمىزگە ايقىن دالەل», دەدى سەنات توراعاسى.
جۋىردا قازاقستان پرەزيدەنتى قىرعىز ەلىنە رەسمي ساپارمەن كەلىپ: ء«بىز بارلىق دەڭگەيدە ءوزارا قۇرمەتكە نەگىزدەلگەن ساياسي ديالوگ ورناتتىق. مەملەكەتارالىق, پارلامەنتارالىق جانە ۇكىمەتارالىق كەڭەستەرىمىز تابىستى جۇمىس ىستەپ كەلەدى», دەپ ەرەكشە دەڭگەيدەگى بايلانىستارىمىزعا باسىمدىق بەرگەنىن ەسكە سالعان م.اشىمباەۆ ساپار اياسىندا سادىر نۇرعوجا ۇلىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭ جوعارى مەملەكەتتىك ناگراداسى – «التىن قىران» وردەنى تابىستالعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
«كەيىنگى جىلدارى قازاق-قىرعىزدىڭ ەكونوميكالىق قانا ەمەس, تاريحي, مادەني بايلانىستارى دا نىعايا تۇسكەنىن كورىپ جۇرسىزدەر. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن بىشكەكتە ۇلى ابايدىڭ ەسكەرتكىشى اشىلدى. ال وتكەن جىلى استانانىڭ تورىندە «ايكول ماناس» ەسكەرتكىشى بوي كوتەردى. سونداي-اق بىلتىر ەلوردامىزدا بەلگىلى ماناسشى بايانعالي ءالىمجانوۆ اعامىزدىڭ «الاش پەن ماناس» دەپ اتالاتىن ەرەكشە جىرشىلىق كەشى ءوتتى. بۇل باستاما – ايگىلى داستاندى دارىپتەۋدىڭ ايرىقشا ۇلگىسى. سونىمەن قاتار بيىل بىشكەكتە قوس ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرى «دوستىقتىڭ التىن كوپىرى» مونۋمەنتىن سالتاناتتى تۇردە اشتى. ونىڭ اۆتورى تالانتتى ءمۇسىنشى قارىنداسىمىز تاميلا ماماتوۆا ەكەنىن بىلەمىز. ەسكەرتكىش ۇلى قالامگەرلەر مۇحتار اۋەزوۆ پەن شىڭعىس ايتماتوۆقا ارنالىپ, ەكى حالىقتىڭ اراسىنداعى مىزعىماس دوستىقتىڭ جارقىن ۇلگىسى بولعانى ءسوزسىز. وسى رۋحاني بايلانىستاردى بەكەمدەۋ جولىندا بۇگىنگى فورۋمنىڭ دا ورنى ايرىقشا ەكەنىن باسا ايتقانىمىز ءجون», دەگەن سەنات توراعاسى بۇل ءىس-شارانىڭ 23 قىركۇيەك – قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى كۇنىمەن تۇسپا-تۇس ءوتىپ جاتقانىن جاقسىلىققا بالاپ, قۇتتىقتاۋ ءسوزىن ارنادى.
سونداي-اق قوس ەلدىڭ ادەبيەت پەن ونەر مايتالماندارىن دارىپتەۋگە ءمان بەرىپ, كوزى ءتىرى كلاسسيكتەردىڭ كاسىبي دارىستەرىن ۇيىمداستىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ويىن ورتاعا سالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ولاردىڭ «شەبەرحاناسى» – جاس بۋىن ءۇشىن ۇلكەن تاجىريبە ءارى ۇلگى-ونەگە. بۇل ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن جالعاستىرۋ ءۇشىن قاجەت.
«مادەني مۇرالاردىڭ, ينتەللەكتۋالدى قازىنالاردىڭ تسيفرلىق كەڭىستىككە تولىق كولەمدە وتۋىنە ءمان بەرگەن ءجون. سول ءۇشىن ەڭبەكتەردىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىن ازىرلەۋ, اۋديوكىتاپتاردى كوبەيتۋ, ۆيرتۋالدى مۋزەيلەر ۇيىمداستىرۋ جانە تاعى باسقا باستامالاردى ىسكە اسىرعان ابزال. مۇنداي تەحنولوگيالىق شەشىمدەر مادەنيەت پەن ادەبيەتتەگى شەكاراسىز بايلانىستارىمىزدى ودان ءارى نىعايتا تۇسەتىنى انىق. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان اتالعان باعىتتاردا قولداۋ كورسەتۋگە دايىنبىز», دەدى سەنات توراعاسى.
سونىمەن قاتار ول ورتالىق ازيا زيالىلارىنىڭ بايلانىسىن كۇشەيتۋ ەلدەرىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىنە سايكەس كەلەتىنىن اتاپ ءوتتى. وسى ماقساتتا ورتالىق ازيا ينتەلليگەنتسياسىنىڭ فورۋمىن وتكىزۋدى ۇسىندى. ماسەلەن, بيىل تۇڭعىش رەت قازاق-وزبەك زيالىلارىنىڭ جيىنى ۇيىمداستىرىلعانىن ەسكە سالدى.
«قازاق-قىرعىز باۋىرلاستىعى – بابالاردىڭ اماناتى, ءبىزدىڭ بۇگىنىمىزدىڭ بەرىك قورعانى, بولاشاعىمىزدىڭ سەنىمدى كەپىلى. قانداي سىن-قاتەر بولسا دا, بىرلىگىمىزگە تابان تىرەسەك, ءبىز ەڭسەرمەيتىن قيىندىق جوق. وسى جولدا زيالى قاۋىمنىڭ ينتەللەكتۋالدى الەۋەتىنە ەرەكشە ارقا سۇيەيمىز. سىزدەر رۋحاني ەلشىلەر رەتىندە ورتاق مۇرامىزدى مولايتىپ, ۇلتتىق بولمىسىمىزدى بايىتۋعا جانە ەكى ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى نىعايتۋعا ءوز ۇلەستەرىڭىزدى قوسا بەرەسىزدەر دەپ سەنەمىز. قازاق-قىرعىز دوستىعى ماڭگى جاساسىن!» دەگەن م.اشىمباەۆ ەكى حالىقتىڭ دوستىعىن نىعايتۋعا ەرەكشە ۇلەس قوسىپ جۇرگەن بىرقاتار ازاماتتى پارلامەنت سەناتىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتادى.
فورۋمدى قىرعىز رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى, حالىق جازۋشىسى ارسلان كويچيەۆ جۇرگىزىپ وتىردى. ماناس ەلى تاراپىنان جوگاركۋ كەنەش توراعاسى نۇرلانبەك تۋرگۋنبەك ۋلۋ, اكادەميك ابدىعانى ەركەباەۆ, جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى قانىبەك يماناليەۆ ءسوز سويلەپ, فورۋمنىڭ ماڭىزىن, رۋحاني-مادەني باۋىرلاستىقتى ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
قىرعىزدىڭ باس جازۋشىسى سەناتور, اكادەميك دارحان قىدىرالىگە وسى ەلدىڭ جازۋشىلار وداعى بيلەتىن قۇرمەتپەن تاپسىردى.
قىرعىز رەسپۋبليكاسى جوگوركۋ كەنەشىنىڭ توراعاسى نۇرلانبەك تۋرگۋنبەك ۋلۋ ءوز سوزىندە قازاق-قىرعىز جۇرتتارى بايىرعى زاماننان قۇستىڭ ەكى قاناتىنداي بىرگە ءوسىپ-ءونىپ, ارالاس-قۇرالاستىقتا ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
«ال بۇگىنگى ءبىزدىڭ تالقىلاپ وتىرعان تاقىرىبىمىز – مادەني ديپلوماتيا. بۇل ۇعىم قازىرگى جاھاندانۋ داۋىرىندە ەلارالىق بايلانىستى شىڭداۋدىڭ باستى تەتىگى. سوندىقتان مادەني ديپلوماتيا ءوزارا باۋىرلاستىقتى بەكەمدەۋ جولىندا داڭعىل جول سالىپ, ەكى حالىق زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ ءىح فورۋمى باسىندا جولىعىپ وتىرمىز», دەدى ول.
ن.تۋرگۋنبەك ۋلۋ قىرعىزستان مەن قازاقستان ءبىر-بىرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس, دوستىق دانەكەرلىك ورناتپاي, الىسقا بارا المايتىنىن اتاپ ءوتتى. قازاق اقىنى مۇحتار شاحانوۆتىڭ «بۇل دۇنيەدە قازاققا قىرعىزدان, قىرعىزعا قازاقتان جاقىن ەل جوق. ەكەۋى بوتانىڭ ەكى كوزىندەي» دەگەن ءسوزىن مىسالعا كەلتىرگەن جوگوركۋ كەنەش توراعاسى قازاق پەن قىرعىزدىڭ دۇنيەتانىمى مەن ومىرگە كوزقاراسى, مادەنيەتى مەن ادەبيەتى ۇقساس بولعاندىقتان, ءبىر-ءبىرىن ءاردايىم قولداپ, ءبىرىنىڭ جەتىستىگىنە ەكىنشىسى ماقتانىپ جۇرەتىنىن جەتكىزدى.
الاتاۋ اسقان التىن كوپىر
قازاق پەن قىرعىزدىڭ مادەني سالاداعى قارىم-قاتىناسى تۇڭعيىق تاريحي كەزەڭدەردەن باستاۋ الادى. وعان كەشەگى وتكەن ءسۇيىنباي مەن ارىستانبەكتىڭ, جامبىل مەن توقتاعۇلدىڭ, كەنەن مەن وسمانقۇلدىڭ, مۇحتار اۋەزوۆ پەن شىڭعىس ايتماتوۆ سىندى عۇلامالاردىڭ ارالارىنداعى بايلانىستار جاقسى دالەل. وسىلاي دەگەن قوعام قايراتكەرى ءادىل احمەت بۇگىنگى تاڭدا ەكى ەل پرەزيدەنتتەرى, قالا بەردى پارلامەنتتەرى مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى اراسىنداعى قارىم-قاتىناس الاتاۋدىڭ ارعى-بەرگى بەتىنە التىن كوپىر بولىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
«بۇل ورايدا قازاق-قىرعىز زيالىلارىنىڭ وسىعان دەيىن وتكەن سەگىز فورۋمىنىڭ ءماندى دە جۇيەلى بولعانىن ەرەكشە اتاعان ءجون. ولار بىشكەك پەن استانادا, وش پەن تالدىقورعان سەكىلدى وبلىس ورتالىقتارىندا ۇيىمداستىرىلىپ, ەكى ەلدىڭ زيالى تۇلعالارى ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ ءجۇر. مۇنداي قارىم-قاتىناس عالىمدار اراسىندا دا جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. ماسەلەن, كەيىنگى 35 جىل بويى مەن زەرتتەپ جۇرگەن امەريكالىق ۇندىستەردىڭ التايلىق تەگى قىرعىز عالىمدارىنا دا قوزعاۋ سالىپ, وتكەن جىلى اكادەميك قادىرالى قوڭقاباەۆ باستاعان ءتورت قىرعىز عالىمى امەريكالىق ناۆاحو ۇندىستەرى مەن قىرعىز حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرى مەن نانىم-سەنىمى وتە ۇقساس ەكەنىن دالەلدەيتىن تۋىندىنى قىرعىز تىلىندە جارىققا شىعاردى. قازىر الگى تۋىندىنى اقش-تىڭ چيكاگو قالاسىندا تۇراتىن قىرعىز عالىمدارى اعىلشىن تىلىنە اۋدارىپ جاريالاۋعا كۇش سالىپ جاتىر. ءبىز زەرتتەپ جۇرگەن تاقىرىپقا تۇركيا عالىمدارىنىڭ قىزىعۋشىلىعى دا وراسان», دەدى ول.
سونداي-اق ءا.احمەت قىرعىزستان ۇكىمەتى 2018 جىلدى «شىڭعىس ايتماتوۆ جىلى» دەپ جاريالاعان كەزدە اتاقتى جازۋشىنىڭ 90 جىلدىعى قازاقستاندا دا كەڭ كولەمدە اتالىپ وتكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
ادەبي بايلانىستىڭ الەۋەتى زور
جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى مەرەكە قۇلكەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاق پەن قىرعىز اراسىندا مادەني ديپلوماتيا مەن ادەبي بايلانىستار قاي زاماندا دا جوعارى دەڭگەيدە وربىگەن. اسىرەسە اۋىز ادەبيەتىندە, ەپوس, جىر, ايتىس جانە جازبا ادەبيەت كەزەڭدەرىندە دە بۇل بايلانىس ۇزىلگەن ەمەس.
«عاسىرلار بويى ەكى حالىقتىڭ قالامگەرلەرى ءبىر-بىرىنە ىقپال ەتىپ, ورتاق يدەيالاردى جىرلاپ, ءوزارا رۋحاني بايلانىستاردى نىعايتىپ وتىردى. قازاق پەن قىرعىز حالىقتارىنىڭ اۋىز ادەبيەتى مازمۇنى مەن ءتۇرى جاعىنان وتە ۇقساس. ەكى حالىقتىڭ فولكلورىندا باتىرلىق ەپوس ەرەكشە ورىن الادى. قازاقتىڭ «قوبىلاندى», «الپامىس», «ەر تارعىن» جىرلارى مەن قىرعىزدىڭ «ماناس» ەپوسى مازمۇندىق جاعىنان ءبىر-بىرىمەن ۇندەس. ايتالىق, «ماناس» ەپوسىن قازاق جىرشىلارى دا جاتقا ايتىپ كەلگەن, ال قىرعىز جىرشىلارى قازاق ەپوستارىن بىلگەن. بۇل – ورتاق رۋحاني كەڭىستىكتىڭ دالەلى», دەدى ول.
سونداي-اق شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ 1856 جىلى قۇلجاعا ساپارىنان كەيىن «ماناس» جىرى جايىندا العاش پىكىر ايتىپ, مۇرانى عىلىمي اينالىمعا العاش تۇسىرگەنىن ەسكە سالدى.
«كەزىندە مۇحتار اۋەزوۆ «ماناس» جىرىنىڭ قىرعىز حالقىنىڭ عانا ەمەس, كۇللى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ورتاق قازىناسى ەكەنىن, وندا حالىقتىڭ تاعدىرى مەن تاريحى تۇتاستاي كورىنىس تاپقانىن ايتا كەلىپ: «قىرعىزدىڭ ماناسى – الەمدىك ەپوستاردىڭ شىڭى. ول – قىرعىز حالقىنىڭ اسقان رۋحاني جەتىستىگى», دەگەن ەدى. ءحىح عاسىرداعى قىرعىز قاتاعان مەن قازاق ءسۇيىنباي اراسىنداعى ايتىس – ەكى ەلدىڭ ادەبي بايلانىسىن ايشىقتايتىن جارقىن ۇلگىنىڭ ءبىرى. بۇگىندە كىتاپ اۋدارمالارى, بىرلەسكەن كونفەرەنتسيالار, فەستيۆالدەر – ءبارى دە حالىقتارىمىزدىڭ دوستىعىن ودان ءارى تەرەڭدەتىپ جاتىر», دەدى ول.
سونداي-اق م.قۇلكەنوۆ ءوز سوزىندە «تۇركى الەمىنىڭ ادەبيەتى» اتتى تاريحي-مادەني, رۋحاني بايلانىستاردى نىعايتۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن, ونىڭ باستى ماقساتى – تۇركى ەلدەرى ادەبيەتىنىڭ ەڭ ۇزدىك شىعارمالارىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ, شىعارۋ ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
«قازىرگى كۇنى ءۇش مەملەكەت – ازەربايجان, قىرعىزستان, وزبەكستانداعى جازۋشىلار وداقتارىمەن ءتيىستى مەموراندۋمدارعا قول قويىلىپ, الدىن الا دايىندىق جۇمىستارى اتقارىلدى. ءار ەلدەن 52 اۆتور, بارلىعى 156 قالامگەر قامتىلىپ وتىر. باسقا دا تۇركى ەلدەرىنىڭ شىعارماشىلىق وداقتارىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ جاتىر. 2025 جىلى وسى جوبا اياسىندا قىرعىز ادەبيەتىنەن سۇلتان راەۆتىڭ «توپان» رومانى, ارسلان قويشيەۆتىڭ «تۇقۇمقۇرت» رومانى, ازەربايجان ادەبيەتىنەن انار رزاەۆتىڭ «قوناقۇي بولمەسى» پوۆەسى, وزبەك ادەبيەتىنەن حايريددين سۇلتاننىڭ «باقىت جاعالاۋى» كىتاپتارى جارىق كورمەك. ال 2026 جىلى جوبا اياسىندا اشىم جاكىپبەكوۆتىڭ «تيڭيري ماناسى», مەليس اباكيروۆتىڭ «بارىمتاسى», سامساك ستاناليەۆتىڭ «چاگىلگاندىن كوز جاشى (نايزاعايدىڭ كوز جاسى)» كىتابى, بەكەن نازاراليەۆتىڭ «باتكەن تۇتقىنى», بەيشەباي ۋسۋباليەۆتىڭ «پوۆەست, اڭگىمەلەرى», توپچۋگۇل شايدۋللاەۆا مەن ابديلاميت ماتيساكوۆتىڭ «اڭگىمەلەر جيناعى» باسىلۋعا دايىندالىپ جاتىر», دەدى ول.
سونىمەن قاتار م.قۇلكەنوۆ كەڭەس زامانىنداعى جاپپاي اشارشىلىق جىلدارى ەكى ميلليونداي قازاق قىرىلىپ, ءبىرازى كورشى ەلدەرگە بوسىپ, پانا تاپقانىن, سونىڭ ىشىندە الاتاۋ اسىپ, قىرعىزستانعا كەلگەن قازاقتارعا قىرعىز ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى ءجۇسىپ ءابدىراحمانوۆ قولۇشىن سوزعانىن ەسكە الدى. سول تۇستا استىق دايىنداۋ جوسپارىن ورىنداپ, شولاق بەلسەندىلىك تانىتپاي, ازىق-ت ۇلىكتى ورتالىققا جىبەرمەي, ءوز ەلىندە الىپ قالعانىن, وسىلايشا, قىرعىزستاندا اشارشىلىق زۇلماتىن ازايتىپ, 200 قازاق وتباسىن ناۋبەتتەن امان الىپ قالعان ءجۇسىپ ءابدىراحمانوۆتىڭ ەرلىگىن قازاق حالقى ۇمىتپايتىنىن باسا ايتتى.
«ايتۋلى قازاق اقىنى ىعىلمان شورەكوۆ «ەل قامىن جەگەن ەرلەردىڭ, ءسوز بىلگەن جاندا حاقى بار» دەگەن ەكەن. وسى رەتتە استانا مەن الماتى قالالارىندا ەلىنىڭ قامىن جەگەن ەر ءجۇسىپ ابدىراحمانوۆقا ەسكەرتكىش ورناتۋ كەرەك دەپ سانايمىن. بۇل ەكى حالىقتىڭ وتكەن تاريحى ءۇشىن دە, ماڭگىلىك دوستىعى ءۇشىن دە ماڭىزى زور ەسكەرتكىش بولار ەدى», دەپ ويىن تۇيىندەدى.
فورۋم بارىسىندا ءسوز العان بەلگىلى ماناسشى بايانعالي ءالىمجانوۆ ءوزىنىڭ بۇل جيىنعا ايرىقشا ءسۇيىنشى جاڭالىقپەن كەلىپ وتىرعانىن ايتتى.
«1995 جىلى مەن ماناستىڭ مىڭ جىلدىعىنا ارنالعان تويعا قاتىسقانىمدا كوپتەگەن ۇلكەن ماناسشى-جىرشىلاردى كوردىم. ولار ماعان وسى جىردى قازاقشا سويلەتۋگە قولقا سالدى. بۇل ۇسىنىس كوپتەن بەرى ويىمدا جۇرگەن ەدى. سودان جاقىندا «ماناستىڭ» جيىرما بەس تاقىرىبىن قازاقشا جىرلاپ شىقتىم. ون مىڭ جولدان اسا ولەڭ بولدى. ەندى, اللا جازسا, كىتاپ قىلىپ شىعارىپ, ماناس كۇنىندە الىپ كەلىپ, وزدەرىڭىزگە تابىستاۋ ويىمدا بار», دەگەن ول ءوزى اۋدارعان جىردىڭ بىرەر شۋماعىن ايتىپ, «ماناس» تۇپنۇسقاسىنان جومىقشىلارشا ءۇزىندى وقىعاندا, بۇكىل اۋديتوريا ارقالانىپ, رۋحتانىپ كەتتى.
ءسويتىپ, قازاق اقىنى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قوشەمەتىنە بولەندى.
ىنتىماققا ۇيىرگەن ءۇش باستاۋ
«قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى, اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى قازاق-قىرعىز زيالىلارىنىڭ قازىرگى فورۋمى ءبىر كەزدەگى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «ىستىقكول فورۋمىنىڭ» رۋحاني جالعاسى ىسپەتتەس ەكەنىنە توقتالا كەلە, تۋىس ەكى حالىقتىڭ جاديتشىلدىك جاڭعىرۋى, الاش كەزەڭىندەگى بىرلىگى تۋرالى ءسوز قوزعادى.
ء«بىرىنشىسى – ۋفاداعى «مەدرەسە عاليا» باستاۋى. سويى اسىل, تۇركى دۇنيەسىنە ورتاق تۇلعا زيا كامالي نەگىزىن قالاعان وقۋ ورنىندا باشقۇرت, تاتار, قازاق, قىرعىز, قاراقالپاق, قۇمىق, ت.ب. بالالارى وقىپ, كەيىن ۇلت- ۇلىسىنىڭ ءبىلىم-عىلىمىن, ءباسپاسوزى مەن جاڭا ادەبيەتىن قالىپتاستىردى. مىنە, وسى قۇتتى شاھاردا ەكى ازامات – قىرعىز يشانعالي اراباي ۇلى مەن قازاق حافيز سارسەكە ۇلى وي بىرىكتىرىپ, 1911 جىلى تۇڭعىش رەت جاديتتىك باعىتتاعى «قازاق-قىرعىز الىپپەسىن» جازدى. البەتتە, ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 1912 جىلى ورىنبوردا شىققان بىلىكتى, سالماقتى «وقۋ قۇرالىنىڭ (قازاقشا الىپپە)» ءجونى بولەك, بىراق وزدەرىن سول اقاڭنىڭ شاكىرتى ساناعان قوس ازاماتتىڭ باستاماشىلدىعى, وجەتتىگى تاريحقا ەنۋى قاجەت. سونداي-اق وسى داتا قوس ەلدىڭ فيلولوگيا, لينگۆيستيكا سالاسىنىڭ بىرلىك كۇنى رەتىندە ايقىندالسا دەيمىز», دەدى اكادەميك.
د.قامزابەك ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ەكىنشى باستاۋ – 1916 جىلداعى ۇركىنشىلىك تاعىلىمى. بۇل – تۋىسقان ەكى ۇلت ءۇشىن دە ەڭ اۋىر شاق.
«1916–1917 جىلدارى سان مىڭ حالىق تۋعان جەرىنەن امالسىز قىتاي اۋدى. بابالارشا ايتساق, ء«بىر جاعى – جار, ەكىنشى جاعى – قۇز» ەدى. اسىرەسە قىرعىز ۇلتى ۇدەرە كوشتى. سول كوشتىڭ ىشىندە بولاشاق قىرعىز كلاسسيگى, ول كەزدە جاس بوزبالا قاسىم تىنىستان ۇلى دا ءجۇردى. قارالى دا جارالى كۇندەردە الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان باستاپ, پەتەربوردىڭ جاۋاپتى ورىندارىنا, مەملەكەتتىك دۋماعا دەيىن دابىل قاقتى. «قىرعىز حالقىنا كومەك» دەپ ەلدەن جىلۋ جينادى. بۇعان كۋا – تاريحي «قازاق» گازەتىندەگى ماتەريالدار. الاش گازەتى دەرەگىنشە, ۇركىنشىلىككە ۇشىراعان قىرعىز حالقىنىڭ سانى 164 مىڭ ەكەن. مىنە, وسىنىڭ باسىم بولىگىن قايتارۋعا قازاق زيالىلارى ەرەكشە اتسالىستى. مۇنداي دەرەك الاش گازەتتەرىندە تۇنىپ تۇر. بىزدىڭشە, وسى ۇركىنشىلىكتەگى بىرلىككە بەلگى ورناتۋ – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ اسىل پارىزى. ءتىپتى ەكى ەلدىڭ سۋرەتكەرلەرى رومان جازىپ, كوركەم فيلم تۇسىرسە دە قۇبا-قۇپ», دەپ ويىن تۇيىندەدى.
اكادەميك ايتقان ءۇشىنشى باستاۋ – الاش مۇراتى. بۇل – ءبىزدى بىرىكتىرەتىن ءرامىزدى كەزەڭ.
ء«وز باسىم «قازاق», «اقجول», ء«تىلشى» گازەتتەرىنەن يشانعالي اراباي ۇلى مەن قاسىم تىنىستان ۇلىنا قاتىستى كەمىندە 30-عا تارتا ماقالا, دەرەك وقىدىم. مىسالى, ايگىلى قازاق اقىنى عۇمار قاراشتىڭ «ورنەك», «تۇرمىش» اتتى كىتاپتارىن تاراتۋعا يشانعالي بەلسەنە اتسالىسقان. قىرعىز قاسىمنىڭ «الاشقا» اتتى ولەڭى كەيىنگى بارلىق جيناعىنا ەندى.
1922 جىلى تاشكەنتتە الاش زيالىلارى قۇرعان «تالاپ» مادەني ۇيىمىنىڭ باسقارما قۇرامىندا دا قاسىم ءجۇردى. وسى قالادا جوعارى دەڭگەيدە وتكەن اقاڭنىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويىندا قىرعىز زيالىلارى تىك تۇرىپ قىزمەت ەتكەن. سونداي-اق قىرعىز كلاسسيگى قاسىم تىنىستان ۇلىنىڭ العاشقى ولەڭدەرى قازاقتىڭ تاريحي «اق جول» گازەتىنىڭ (تاشكەنت) ءىزاشارى «جاڭا ءورىس» گازەتىندە جاريالانعانى دا – زەرتتەۋگە لايىقتى تاقىرىپ», دەدى د.قامزابەك ۇلى.
فورۋم قورىتىندىسىندا ەكى ەلدىڭ پارلامەنت سپيكەرلەرى م.اشىمباەۆ پەن ن.تۋرگۋنبەك ۋلۋ ماڭىزدى ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني باسقوسۋلار ساتىمەن جالعاساتىنىن مالىمدەدى.
