مادەنيەتتىلىك كورسەتكىشى

بۇل رەتتە مەملەكەت باسشى­سىنىڭ بيىلعى ءساۋىر ايىنداعى «تازا قازاقستان» ەكولوگيالىق فەستيۆالىندە: «تازالىق ءار ادامنان, ءار ۇيدەن, ءاربىر كوشە مەن ءار قالادان باستالۋى كەرەك. ويتكەنى «تازا قازاقستان» – ءبىر كۇندىك ناۋقان ەمەس. بۇل – ءبىزدىڭ ءومىر سالتىمىز», دەگەن ءسوزىنىڭ ماعىناسى تەرەڭ. پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, ويدىڭ دا, بويدىڭ دا, قورشاعان ورتانىڭ دا تازالىعىن ساقتاۋ – ءار ادامنىڭ ىشكى مادەنيەتىنىڭ كورسەتكىشى. سوندىقتان تازالىق حالقىمىزدىڭ بولمىسىنا سىڭگەن قاسيەت بولۋى قاجەت.

شىن­تۋاي­تىندا, ءبىز – تازالىقتى ەجەلدەن قاستەر تۇتقان جۇرتپىز. قوعامدىق سانادا تازالىق پەن ادالدىق قاتار تۇراتىن ەگىز ۇعىم بولىپ قالىپتاسقان. ماڭايى كوڭ-قوقىستان ادا, ءىشى دە مۇن­تازداي تازا ۇيلەردىڭ ەڭبەكقور يەلە­رى قاشاندا كوپشىلىكتىڭ شىنايى قۇرمەتىنە يە. ال «قولى تازا ازامات» دەگەن ءسوز – ادامنىڭ ادالدىعىن بىلدىرەتىن مىنەزدەمە.

بۇگىندە «تازا قازاقستان» ەكولو­گيا­­لىق جوباسى جالپىۇلت­تىق قوزعالىسقا اينالىپ وتىر. وعان ءبىر جىل ىشىندە 9 ملن وتانداسىمىز اتسالىسقانى, ونىڭ 448 مىڭى ەرىكتى ەكەنى – سونىڭ ايعا­عى. «تازا قازاقستان» – تازا­لىق سەنبى­لىك­تەرىن وتكىزۋمەن شەكتەل­مەيتىن, اۋقى­مى كەڭ باعدار­لاما. ماسەلەن, «تازا ولكە» اپتالى­عىندا ەلدى مەكەندەر تۇرعىن­دارى, ءار­تۇرلى ۇيىم مەن كاسىپ­ورىن قىزمەتكەرلەرى ىرگەلەس اۋماق­تار مەن اۋلالاردى تازارتتى.

«كيە­لى مەكەن» اپتالىعىندا تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ اۋماقتارى ابات­تاندىرىلدى. «جاسىل ايماق» اپتا­لى­عىن­دا كو­شەتتەر وتىرعىزىلىپ, اعاشتار اكتەلدى. «ونەگەلى ۇرپاق» اپتالىعىندا جاس­تار ارداگەرلەردىڭ ۇيلەرىنىڭ اۋلالارىن تازالاسىپ, قارتتار ۇيلەرىنىڭ اۋماقتارىن اباتتاندىرۋعا اتسالىستى. ء«مولدىر بۇ­لاق» اپتالىعىندا وزەن-كولدەردىڭ اينالاسى قوقىستان تازارتىلدى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ۇكىمەت بىلتىرعى 31 قازانداعى قاۋلىسىمەن ەكولوگيالىق مادەنيەتتى دامىتۋدىڭ 2024–2029 جىلدارعا ارنال­عان «تازا قازاقستان» تۇجىرىمداماسىن بە­كىتىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. اتال­عان تۇجىرىمداما اياسىندا ەكولو­گيا­لىق ويلاۋ جانە ەكولوگيالىق جاۋاپ­تى مىنەز-ق ۇلىقتى ىنتالاندىرۋ جانە ونى كوتەرمەلەۋ ءىس-شارالارىنا, ەكولو­گيالىق ءبىلىم بەرۋگە باسا نازار اۋدارىلىپ وتىر.

وسى جىلدىڭ باسىنان باستاپ «تازا قازاقستان» اياسىندا ەل بويىنشا 874 ءىس-شارا, سونىڭ ىشىندە بىرقاتار رەسپۋب­ليكالىق جانە حالىقارالىق اكتسيا وتكى­زىل­دى. 1 ملن 400 مىڭ توننادان اسا قوقىس جيناپ الىنىپ, ەلدى مەكەندەردە 2 ملن 400 مىڭنان اسا اعاش وتىرعىزىلدى.

Telegram @ TazaQazBot تسيفرلىق پلاتفورماسى ءساتتى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. ونىڭ كومەگىمەن ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن تۇرعىنى ەكولوگيالىق پروبلەمالار مەن اباتتاندىرۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە ءوز ۇلەسىن قوسا الادى. باعدارلاما ىسكە قوسىلعاننان بەرى 22 مىڭ ءوتىنىم كەلىپ تۇسكەن. ونىڭ 21 مىڭنان استامى ورىندالعان. كوبىنە ادامدار اۋماقتى جيناۋ, قوقىس شىعارۋ, كوشەلەردى اباتتاندىرۋ جانە تروتۋارلاردى كۇتىپ ۇستاۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى حابارلاپ جاتادى.

«تازا قازاقستان» اياسىندا قالدىق­تاردى سۇرىپتاۋ مەن وڭدەۋگە ارنالعان ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار دا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. سەبەبى جىل سايىن ەلىمىزدە 4,5 ملن توننادان اسا كوممۋ­نال­دىق قالدىقتار جينالادى, ال ولار­دى وڭدەۋ دەڭگەيى بىلتىر 25,8 پايىز­عا ارەڭ جەتتى. ەۋروپانىڭ دامىعان ەلدە­رىندە قالدىقتاردى وڭدەۋ مەن سۇرىپ­تاۋ­دىڭ ورتاشا دەڭگەيى شامامەن – 50 پايىزعا, جاپونيادا – 40 پايىزعا, وڭتۇس­تىك كورەيادا 60 پايىزعا جەتكەن. 2024 جىل­دىڭ باسىندا ەلىمىزدىڭ 207 قالاسى مەن اۋدانىنىڭ 142-سىندە عانا قالدىقتاردى بولەك جيناۋ ەنگىزىلگەن, ال سۇرىپتاۋ 130 قالا مەن اۋداندا عانا قولعا الىنعان. تۇرعىندار قوقىستى بولەك جيناۋ تالاپتارىن ساقتاماي, كوشەدە ءارتۇرلى كونتەينەرلەر ورناتىلعانىنا قاراماستان, قالدىقتاردىڭ ءبارىن بىرگە تاستاۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى. استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارىنان باسقا وڭىرلەردە قايتا وڭدەۋگە ارنالعان قالدىقتاردى قا­بىل­داۋ پۋنكتتەرىنىڭ ينفراقۇرىلىمى نا­شار دامىعان.

«تازا قازاقستاننىڭ» تاعى ءبىر باعىتى – ەلدى مەكەندەردى كوگالداندىرۋ جانە ورماندى ۇلعايتۋ. مەملەكەتتىك ورمان قورى اۋماعىندا 1 369 ملن كوشەت وتىرعىزىلدى, ونىڭ ىشىندە ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاپ قالعان تۇبىندە 48,7 ملن دانا سەكسەۋىل ەگىلدى. بۇعان قوسا, ساپالى كوشەت ماتەريالىمەن قام­تاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ورمان تۇقىم­باقتارىن قۇرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر.

«قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك دامۋ ينس­تيتۋتى» كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيو­نەر­لىك قوعامى جۇرگىزگەن ساۋالناما ەكو­­لو­­گيا تاقىرىبى ازاماتتاردىڭ كوپ­­شى­لىگىن الاڭداتاتىنىن كورسەتكەن. رەس­پون­دەنتتەردىڭ 57,1 پايىزى جارىق پەن سۋدى ۇنەمدەيتىنىن, 50,5 پايىزى ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن شامداردى پايدالاناتىنىن ايتقان. حالىقتىڭ 25,3 پا­يىزى عانا قوقىستى سۇرىپتايدى. ءاربىر بەسىنشى ازامات ۇيدە بولماعان كەزدە جىلۋ قۇرىلعىسىنىڭ تەمپەراتۋراسىن تومەندەتىپ كەتەدى. رەسپوندەنتتەردىڭ 16,3 پايىزى عانا اعاش وتىرعىزۋ جانە اۋماقتى تازارتۋ ءىس-شارالارىنا قاتىسۋعا مۇددەلىلىك بىلدىرگەن.

جاسالعان تالداۋ ەلىمىزدە ەكولو­گيا­لىق تۇرعىدان ەڭ بەلسەندى وڭىرلەر قاراعاندى, قوستاناي, اقتوبە, جەتىسۋ وبلىستارى ەكەنىن كورسەتكەن. ونداعى رەس­پوندەنتتەر ەكولوگيالىق داعدىلاردى كۇندەلىكتى ومىردە ءجيى قولدانادى. مىسا­لى, قاراعاندى وبلىسىنىڭ تۇرعىن­دارىنىڭ 84,1 پايىزى قايتا پايدالانۋعا بولاتىن ىدىستاردى, 69,5 پايىزى قايتا پاي­دالانۋعا بولاتىن پاكەتتەردى قولدا­نادى, 37,1 پايىزى اعاش وتىرعىزۋ, سەنبىلىك اكتسيا­لارىنا قاتىسادى. قوستاناي وبلىسىندا رەسپوندەنتتەردىڭ 49,6 پايىزىندا قوقىستى سۇرىپتاۋ, 80,9 پايىزىندا ەنەرگيانى ۇنەمدەيتىن ەلەكتر شامدارىن پايدالانۋ جانە 17,4 پايىزىندا ماكۋلاتۋرا جيناۋ داعدىلارى قالىپتاسقان. جەتىسۋ وبلىسىندا ەنەرگيانى ۇنەمدەيتىن ەلەكتر شامدارىن پايدالانۋ (تۇرعىنداردىڭ 82,1 پايى­زى) جانە جارىق پەن سۋدى ۇنەمدەۋ (79,8 پايىز) كەڭىنەن تاراعان. اقتوبە وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ 83,8 پايىزى وزدەرى ۇيدە بولماعان كەزدە جىلۋ قۇرىلعىلارىنىڭ تەمپەراتۋراسىن تومەندەتەتىنىن اتاپ وتكەن, سونداي-اق مۇندا جارىق پەن سۋدى ۇنەمدەۋ كورسەتكىشى (92,8 پايىز) دە جوعارى. الايدا جاستار جاعى قوقىستى سۇرىپتاۋعا ءبىرشاما ىنتالى بولعانىمەن (27,5 پايىزى سۇرىپتايدى), جوعارىدا اتالعان ەكولوگيالىق داعدىلار بويىنشا بەلسەندىلىگى تومەن بولىپ شىقتى.

تالداۋ كورسەتكەندەي, ەلىمىزدە حا­لىقتىڭ ەكولوگيالىق ساناسى ءالى دە جەت­كىلىكسىز. بۇل كوپتەگەن ادامنىڭ كۇندەلىكتى ارەكەتىنىڭ قورشاعان ورتانىڭ جاعدايى ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن تۇسىنبەۋىنە اكەلىپ سوعىپ وتىر. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, جۇرتتىڭ ەكولوگيالىق سانا-سەزىمىنىڭ تومەن بولۋ سەبەبىنىڭ ءبىرى – بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ەكولوگيالىق ماسەلەلەردىڭ جەتكىلىكتى جاريالانباۋى. مۇنىڭ ءوزى ادامداردىڭ ەكولوگيالىق باستامالاردىڭ ءمان-ماڭىزى مەن ولاردىڭ پلانەتانىڭ بولاشاعىنا اسەرى تۋرالى تولىق تۇسىنىك الۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيدى.

دەگەنمەن «تازا قازاقستان» ەكولو­گيا­لىق جوباسىنىڭ ارقاسىندا سەڭ قوزعال­عانى انىق. جامبىل وبلىسىنىڭ مەركى اۋدانىنداعى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ-ليتسەيدىڭ وقۋشىسى گۇلميرا ەلۋباەۆا ءوزىنىڭ «تازا قازاقستان» ەسسەسىندە: ء«اربىر ادام ءۇشىن تۋعان جەر – كيەلى مەكەن. اتا-بابالارىمىز ۇرپاقتارىن تۋعان جەردىڭ قادىرىن تۇسىنۋگە, ونىڭ تازالىعىن ساقتاۋعا, تابيعاتتى ايالاۋعا تاربيەلەگەن. تازا قازاقستان – ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز. «تابيعات ول – اينالا, قاسيەتتى ولكەمىز», دەپ اقىن سۇلتان قاليەۆ جىرلاعانداي, تابيعاتتى قورعاۋ – ءبىزدىڭ مىندەتىمىز. مەكتەبىمىز ەكولوگيالىق باعىتتا جۇمىس ىستەيدى. وقۋشىلار ءتۇرلى جوبالارعا قا­تى­سادى. بيىل ءبىز پلاستيك بوتەلكە جانە ولاردىڭ قاقپاقتارىن جيناۋ اكتسياسىنا قاتىستىق. وسى قالدىقتارعا ەكىنشى ءومىر سىيلادىق. ءبىز ەكولوگيالىق بۇرىشقا گۇل ەگىپ, ونى سۋارىپ, كۇتىم جاسايمىز. جىل بويعى ەڭبەگىمىزدىڭ ناتيجەسىندە ادەمى گۇلدەرىمىز ەرەكشە ءسان بەرىپ تۇر. مەن تازا قازاقستانعا قانداي ۇلەس قوسا الامىن؟ تازا قازاقستان ءىس-شاراسىنىڭ ءبىرى – اۋلانى قوقىستان تازارتۋ. قوقىس قالدىقتارىن ارنايى جاشىكتەرگە سالۋ – قاراپايىم ەرەجە. كەيبىر ادامدار كامپيت, بالمۇزداق, سۋسىن ىدىستارىن ءار جەر­گە قالدىرىپ كەتە بەرەدى. بۇل – دۇ­رىس ەمەس. ءاربىر ادام ءوزىنىڭ جاۋاپكەر­شىلىگىن ارتتىرىپ, تابيعاتقا شىنايى جانا­شىرلىق تانىتۋعا ءتيىس», دەپ جازىپتى.

بۇل – ءبىزدىڭ ەلدەن دە «كىشكەنتاي حانزادالار» شىعا باستاعانىنىڭ بەلگىسى.