مۇنداي ارەكەتتەرگە زاڭدا قاتاڭ تىيىم سالىنعان. بانك ءسىزدى جۇمىستان شىعارا المايدى جانە جۇمىس بەرۋشى مەن قىزمەتكەر اراسىنداعى ەڭبەك قاتىناستارىنا ارالاسا المايدى. قارىزدى وتەي الماۋ قىلمىس ەمەس, ول تەك ازاماتتىق-قۇقىقتىق قاتىناس. سوندىقتان «قارىزىڭدى تولەمەسەڭ سوتتايدى, تۇرمەگە جابادى» دەگەن قورقىتۋ زاڭعا قايشى, بۇل نەبارى مانيپۋلياتسيا عانا.
ەندى بانكتىڭ قولداناتىن زاڭدى ارەكەتتەرىنە توقتالايىق. بانك نەمەسە نەسيە ۇيىمى سىزگە حابارلاسىپ, قارىزىڭىز بار ەكەنىن ەسكە سالادى, ونى وتەۋدىڭ جولدارىن ۇسىنادى. ەگەر ماسەلە ۇزاق ۋاقىت شەشىلمەسە, ولار ەكى زاڭدى جولدى قولدانا الادى. ءبىرىنشىسى – نوتاريۋس ارقىلى اتقارۋشىلىق جازبا جاساۋ. بۇل بانك پەن كليەنت اراسىنداعى شارت نەگىزىندە جۇزەگە اسادى. ەگەر ءسىز شارتتا وسىنداي تارماققا قول قويعان بولساڭىز, نوتاريۋس بانك پايداسىنا اتقارۋشىلىق جازبا شىعارا الادى. ەكىنشىسى – سوتقا جۇگىنۋ. بانك نەمەسە ميكروقارجى ۇيىمى سوتقا تالاپ ارىز بەرەدى. سوت شەشىمى شىققان سوڭ عانا قارىزدى ماجبۇرلەپ ءوندىرۋ مۇمكىندىگى پايدا بولادى.
وسى ەكى جاعدايدا دا ءىس سوت ورىنداۋشىعا بەرىلەدى. سوت ورىنداۋشى قارىزدى ءوندىرىپ الۋ ءۇشىن زاڭمەن بەلگىلەنگەن ءتارتىپتى عانا قولدانادى: شوتتاردى بۇعاتتاۋ, رەسمي تابىستان ۇستاپ قالۋ, م ۇلىكتى ساتۋ. بىراق بۇل دا بىردەن بولمايدى. حالىق «سوت شەشىمى شىقسا, قارىزدى بىردەن تولىق تولەۋ كەرەك» دەپ ويلايدى. شىن مانىندە, زاڭ ءبولىپ تولەۋگە دە مۇمكىندىك بەرەدى. سوت ورىنداۋشىمەن كەلىسىپ, قارىزدى اي سايىن نەمەسە كەزەڭ-كەزەڭىمەن وتەۋگە بولادى.
كەي جاعدايدا كوللەكتورلار بورىشكەردىڭ تۋىستارىنا حابارلاسىپ, ونىڭ قارىزى تۋرالى ايتادى. بۇل – زاڭسىز ارەكەت. مۇنداي ارەكەتتەر ەكى نەگىزگى زاڭدى بۇزادى: «بانكتىك قۇپيانى قورعاۋ تۋرالى» زاڭ جانە «جەكە دەرەكتەردى قورعاۋ تۋرالى» زاڭ. بۇل ءۇشىن كوللەكتورلىق اگەنتتىككە نەمەسە بانككە شاعىم جاساۋعا, قاجەت بولعان جاعدايدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جۇگىنۋگە بولادى.
قارىز الىپ, ونى تولەۋگە شاماڭىز جەتپەي قالدى دەلىك. بۇل جاعدايدا جاعدايىڭىزدى ناقتى باعالاپ, زاڭ اياسىندا نە بولاتىنىن ءتۇسىنۋ ماڭىزدى. كەزەڭ-كەزەڭىمەن ايتىپ بەرەيىك. ءبىرىنشى قادام – بانك پەن كوللەكتوردىڭ قىسىمى. ولار سىزگە قوڭىراۋ شالىپ, قارىزدى قايتارۋدى تالاپ ەتەدى. كەيدە قوڭىراۋلار جيىلەيدى, ءتىپتى ءتۇرلى مەكەمەنىڭ اتىنان حابارلاسۋى مۇمكىن: ءوزىن سوت ورىنداۋشى, پوليتسيا, پروكۋراتۋرا نەمەسە باسقا ورگاننىڭ وكىلى ەتىپ تانىستىرادى. مۇنىڭ باسىم بولىگى قورقىتۋ جانە الداۋ تاسىلدەرى.
ەكىنشى قادام – بانكتىك شوتتارعا ارەست قويۋ. ەگەر ءىس سوتقا جەتسە, سوت شەشىمىنەن كەيىن سوت ورىنداۋشى ءسىزدىڭ ەسەپشوتتارىڭىزدى بۇعاتتاپ, تۇسكەن اقشانى قارىزدى وتەۋگە باعىتتاي الادى. ەگەر جالعىز تابىسىڭىز كۇنكورىسكە ارنالعان قاراجات بولسا, ول زاڭ بويىنشا تولىقتاي الىنبايدى. ازىق-ت ۇلىككە, كۇندەلىكتى ومىرگە قاجەتتى ەڭ تومەنگى قاراجات سىزدە قالۋعا ءتيىس.
ءۇشىنشى قادام – م ۇلىكتى شەكتەۋ. اۆتوكرەديت جاعدايىندا بانك كوبىنە اۆتوكولىكتى قايتارىپ الۋ ءۇشىن سوتقا جۇگىنەدى. بىراق تۋىستارىڭىزدىڭ ءۇيىن, اكە-شەشەڭىزدىڭ شوتتارىن نەمەسە مۇلكىن ەشكىم تارتىپ الا
المايدى.
ءتورتىنشى قادام – سوت ۇدەرىسى. ەگەر ءىس سوتقا جەتسە, قورعانۋعا مۇمكىندىگىڭىز بار. سوتتا ءوز قارجىلىق جاعدايىڭىزدى كورسەتىپ, قارىزدى ءبولىپ تولەۋدى نەمەسە جەڭىلدەتىلگەن شارتتاردى تالاپ ەتۋگە بولادى. قاجەت بولسا, مەدياتسيا نەمەسە كەيىنگى ساتىدا اپەللياتسيا ارقىلى دا ماسەلەنى شەشۋ جولدارى بار.
ەلىمىز زاڭناماسىندا بانكروتتىق ءراسىمى دە قاراستىرىلعان. بۇل – بورىشكەردىڭ تولەم قابىلەتى مۇلدەم جوق بولعاندا قولدانىلاتىن رەسمي قۇقىقتىق جول. بانكروتتىققا ءوتىنىش بەرگەن جاعدايدا, بەلگىلى ءبىر شارتتارمەن قارىزدار كەشىرىلۋى نەمەسە قايتا قۇرىلىمدالۋى مۇمكىن. بۇل – سوڭعى, بىراق زاڭدى مۇمكىندىك.
دايىنداعان –
ەلىگىماي توڭكەر,
«Egemen Qazaqstan»
