ادام قۇقىعى يدەياسىنىڭ تامىرى زاڭنان دا تەرەڭدە جاتىر. ول – عاسىرلار بويى قالىپتاسقان رۋحاني ءداستۇرىمىزدىڭ وزەگى. اسىرەسە تۇركى ويشىلدارىنىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاستىرعان ىلىمدەرىنەن باستاۋ الادى. ءال-فارابي, قوجا احمەت ياساۋي, ءماۋلانا رۋمي, اباي قۇنانباي ۇلى سياقتى عۇلامالار ەڭبەكتەرىندە ادام – ارقاشان ەڭ جوعارعى قۇندىلىق.
ماسەلەن, ءابۋ ناسىر ءال-فارابي «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارىندا» ادىلەتكە نەگىزدەلگەن قوعامدى سۋرەتتەدى. ونىڭ پىكىرىنشە, ءبىلىم مەن ىنتىماقسىز قوعامنىڭ دامۋى مۇمكىن ەمەس. بۇل ويلار بۇگىنگى ء«بىلىم الۋعا قۇقىق» ۇعىمىمەن ۇيلەسەدى.
تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني ۇستازى قوجا احمەت ياساۋي «ديۋاني حيكمەتىندە» ادامدى مەيىرىمدىلىك پەن ادىلەتتىلىككە شاقىردى. ول, ءتىپتى, ءدىنى باسقا ادامدى رەنجىتپەۋدى وسيەت ەتىپ, «قاتاڭ جۇرەكتى, كوڭىل رەنجىتۋشىدەن قۇداي بەزەدى» دەپ ەسكەرتتى. بۇل – قازىرگى زامانعى تولەرانتتىلىقتىڭ, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم يدەياسىنىڭ كورىنىسى.
ءياساۋيدىڭ شاكىرتى سوپىلىق ءبىلىمنىڭ جالعاستىرۋشىسى ءماۋلانا دجەلالەددين رۋمي پوەزياسىندا ماحاببات پەن تەڭدىكتى دارىپتەدى. ونىڭ فيلوسوفياسى ادامدى ۇلتقا, دىنگە بولمەي, ورتاق ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى جوعارى قويدى.
ال ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمى – اقىل, جۇرەك پەن قايراتتىڭ ۇيلەسىمىن دارىپتەيتىن تۇتاس كونتسەپتسيا. «ادام بول!» دەپ ۇندەگەن ۇلى ويشىلدىڭ يدەيالارى بۇگىنگى ادام قۇقىقتارىنىڭ رۋحاني ىرگەتاسى ىسپەتتى.
دەمەك, فارابيدەن ياساۋيگە, ياساۋيدەن ابايعا جالعاسقان التىن ارقاۋ – قازىرگى كونستيتۋتسياداعى ادام قۇقىقتارى نورمالارىنا جەتەلەگەن تاريحي ساباقتاستىق. قۇقىققا نەگىزدەلگەن پاراديگما – سىرتتان تاڭىلعان ۇستانىم ەمەس, وسى ءىلىم الىپتارىنىڭ ادامعا باعىتتالعان دۇنيەتانىمىنان باستاۋ الادى. بۇل پىكىر تۇركى الەمىندەگى رۋحاني ءداستۇردىڭ امبەباپ ادام قۇقىقتارى يدەياسىنا قوسقان ۇلەسىن ايقىن كورسەتەدى. ياعني بۇگىنگى كونستيتۋتسياداعى ادام قۇقىقتارى نورمالارى – سىرتتان كەلگەن تۇسىنىك ەمەس, ءوزىمىزدىڭ تاريحي وي-سانامىزدىڭ جالعاسى ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ابزال.
جۋىردا عانا وسى تاقىرىپ اياسىندا «ادام قۇقىعى يدەياسىنىڭ ەۆوليۋتسياسى: ءياساۋيدىڭ رۋحاني مۇراسىنان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا دەيىن» دەگەن بايانداما دايىنداپ, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن «كونستيتۋتسيا جانە مەملەكەت: قۇقىق پەن بولاشاق ديالوگى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا وي-پىكىرىمىزدى ورتاعا سالدىق.
باسقوسۋدا سويلەگەن سوزىندە مەملەكەت باسشىسى دا بايتاق جەرىمىزدەگى مىزعىماس دالا زاڭدارىنا توقتالىپ ءوتتى. «قازاق – ۇلى دالا زاڭىنا باس يگەن, ار-ۇياتتان اتتاماعان حالىق. قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى, ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى, ءاز تاۋكەنىڭ جەتى جارعىسى – ناعىز دالا زاڭىنىڭ ۇلگىلەرى. دالا زاڭىنىڭ قازىعى اتا زاڭىمىزعا دەيىن تاريحي جولدان ءوتتى. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا قازاق زيالىلارى بۇل ىستە ەلەۋلى ۇلەس قوستى. كەڭەس زامانىندا ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق ىرگەتاسى قالاندى, بىلىكتى زاڭگەرلەر شوعىرى پايدا بولدى», دەگەن پرەزيدەنتىمىز قۇقىق ماسەلەلەرى قازاق حالقىنىڭ ءاردايىم باستى نازارىندا بولىپ, ءتۇرلى زاڭدار ارقىلى رەتتەلىپ, قوعامدىق تىنىشتىق ساقتالعانىن تاعى ءبىر مارتە ەسكە سالدى.
بۇگىنگى كونستيتۋتسيا – ادىلەت پەن تەڭدىكتىڭ كەپىلى. وندا زاڭ الدىندا تەڭدىك, ار-وجدان بوستاندىعى, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ قۇقىعى, ادام قادىرىن شەكتەۋگە بولمايتىندىعى ايقىن جازىلعان. كەيىنگى رەفورمالار بۇل قۇقىقتاردى ودان ءارى كۇشەيتتى. ءولىم جازاسىنا تولىق تىيىم سالىندى, كونستيتۋتسيالىق سوت قايتا قۇرىلىپ, ازاماتتارعا سوتقا تىكەلەي جۇگىنۋ مۇمكىندىگى بەرىلدى. ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ مارتەبەسى ارتتى, الەۋمەتتىك ءالسىز توپتاردى قورعاۋ باعىتىندا تىڭ قادامدار جاسالدى. اسىرەسە 27 جىلدان كەيىن قايتا وتكىزىلگەن جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ەلدىڭ دەموكراتيالىق جاڭعىرۋىنىڭ ناقتى دالەلى بولدى.
بۇل ىستە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ دا ءرولى زور. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ كونفەرەنتسيا بارىسىندا جاستاردىڭ قۇقىقتىق تاربيەسىن كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. بۇل – ءبىزدىڭ دە باستى مىندەتىمىز. وسىعان بايلانىستى قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى بيىلعى وقۋ جىلىندا «زاڭ» فاكۋلتەتىن قايتا اشىپ, ادام قۇقىقتارىن قورعايتىن بىلىكتى ماماندار دايارلاۋعا كىرىستى. بۇعان دەيىن دە ۋنيۆەرسيتەتىمىز 2023–2024 وقۋ جىلى جوو سەناتىنىڭ شەشىمىمەن «ادام قۇقىقتارى جىلى» دەپ جاريالانىپ, ونىڭ سالتاناتتى اشىلۋىنا قازاقستان كونستيتۋتسيالىق سوتىنىڭ توراعاسى ەلۆيرا ازيموۆا مەن تۇركيا كونستيتۋتسيالىق سوتىنىڭ توراعاسى زۋحتۋ ارسلان قاتىسىپ, ءدارىس وقىدى. سونداي-اق باستاما اياسىندا وقۋ ورنىمىز حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار, سەمينارلار, دوڭگەلەك ۇستەلدەر ۇيىمداستىرىپ, بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسىنىڭ 75 جىلدىعى مەن قازاقستاننىڭ بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيالاعانىنا 30 جىل تولۋىنا ارنالعان ءىس-شارالار وتكىزدى.
جاستارىمىزدىڭ بويىنا قۇقىقتىق تاربيەنى تەك رەسمي ءىس-شارالار مەن قاعاز جۇزىندەگى اقپاراتتار ارقىلى ەمەس, مادەني-رۋحاني باعىت ارقىلى دا سىڭىرۋگە تىرىسىپ كەلەمىز. وسى ماقساتتا 2024 جىلى ستۋدەنتتىك تەاترىمىزدىڭ ساحنالاۋىمەن «ياساۋي جولى» قويىلىمىن دايىنداپ, ونىڭ ماڭىزدى ساحنالارىنىڭ ءبىرىن ياساۋي بابامىزدىڭ ىلىمىندەگى ادام قۇقىعىن قورعايتىن امبەباپ قۇندىلىقتارعا ارنادىق. بيىل دا «مىڭ زامان – ءبىر تۇركىستان» قويىلىمىن كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىپ, تۇركى عۇلامالارىنىڭ ساۋ قوعام مەن قولايلى ورتانى قۇرۋ ءۇشىن قاجەت بولاتىن نەگىزگى يدەيالارىن كورسەتتىك.
ەڭ باستىسى, بۇل قۇندىلىقتاردىڭ ءبارى ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ نەگىزگى قۇجاتتارىنا ەنگىزىلگەن. اسىرەسە كۇللى تۇركى دۇنيەسىنىڭ دارا تۇلعاسى احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ ءىلىمى مەن قازىرگى امبەباپ قۇندىلىقتار كەرەمەت ۇيلەسەدى. وسىلايشا, سەرىكتەستىك پەن قۇرمەت, اشىقتىق پەن سەنىم, بىلىكتىلىك پەن ەڭبەكقورلىق, يننوۆاتسيا مەن بەيىمدەلگىشتىك, ادىلدىك پەن ادالدىق قاعيداتتارى ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ باستى قۇندىلىقتارى رەتىندە بەكىتىلدى.
شىنىندا دا, وقۋ ورنىمىزدىڭ كوپسالالى جۇمىسى جاستارعا قۇقىقتىق مادەنيەتتى دارىتۋعا ەرەكشە سەرپىن بەرىپ جاتىر. ستۋدەنتتەر الەۋمەتتىك باستامالارعا قاتىسىپ, قوعامداعى ادىلەت پەن قۇقىقتىق ساناعا ۇلەس قوسىپ كەلەدى. بۇل ءداستۇر بيىلعى كونستيتۋتسيانىڭ 30 جىلدىعىنا ارنالعان جاڭا جوبالارمەن جالعاسادى.
قورىتا ايتار بولساق, ادام قۇقىعى يدەياسى – وتكەننىڭ دە, بۇگىننىڭ دە قۇندىلىعى. ول – فارابيدەن ياساۋيگە, ياساۋيدەن ابايعا, ابايدان كونستيتۋتسياعا جالعاسقان التىن ارقاۋ. اتا زاڭىمىزدىڭ وتىزىنشى بەلەسى بىزگە ءبىر شىندىقتى ەسكە سالادى: زاڭدار رۋحاني مۇرادان قۋات الىپ, بۇل ساباقتاستىقتى ناقتى مىسالدارمەن كۇشەيتكەندە ونىڭ قولدانىس اياسى كەڭەيىپ, زاڭ مەن ءتارتىپ ورناتۋدا اسەرى ۇلعايىپ, ۇلتتىق سانامىزدىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىققا جاقىندىعى ايقىندالا تۇسەدى.
جانار تەمىربەكوۆا,
ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى
