سۋرەتتە: «گوسپوديننىڭ» ۇستىندە اتبەگى ايتجان نۇرسەيىتوۆ.
جۇيرىكتىگىمەن تانىلعان, ەل اۋزىنا ىلىككەن, تالاي الامان بايگەدە الدىنا قارا سالماعان سايگ ۇلىكتى نەمەسە يەسىن قيىن ساتتەردە جاۋعا قالدىرماي الىپ شىققان, سەنىمدى سەرىك بولعان ات ولگەندە ونىڭ سۇيەگىن جۇرت, قوجايىنى قۇرمەتتەپ, كادىمگىدەي جەرلەۋ قازاق دالاسىندا بۇرىن-سوڭدى كەزدەسكەن. دەمەك, «گوسپوديننىڭ» سۇيەگى ادامدارمەن قاتار قويىلۋى, ارنايى جەرلەنۋى وسى ىڭعايداعى تىرلىك.
***
«گوسپودين». مەن بۇل جۇيرىكتى 1997 جىلعى 13 ماۋسىمدا قارابۋرا اۋليەنىڭ ەسىمىن جاڭعىرتۋ, ۇلىقتاۋ, تۇلعا ارۋاعىنا تاعزىم ەتۋ ماقساتىندا سوزاق اۋدانىندا وتكەرىلگەن اس-جيىندا ءبىرىنشى رەت كوردىم. اۋداندىق, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى تالاي الامان بايگەلەردەن قۇر قايتپاي, ولاردىڭ كوبىسىنەن باس جۇلدە يەلەنىپ جۇرگەن «گوسپوديننىڭ» داڭقى اسىپ تۇرعان كەز ەدى بۇل...
قارابۋرا اۋليەنىڭ ارۋاعىنا ارنالىپ بەرىلگەن اسقا حالىق مول جينالدى. الىس-جاقىننان كەلگەن قوناقتار ىعى-جىعى. قازاقتىڭ ايگىلى پەرزەنتى, سول كەزدە مەملەكەتتىك حاتشى قىزمەتىندەگى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ استى ۇيىمداستىرۋعا ارنايى اتسالىسقانى جيىننىڭ مارتەبەسىن ۇستەمەلەي تۇسكەن...
استىڭ نەگىزگى ءىس-شارالارى اياقتالىپ بولعان سوڭ قاتىسۋشى حالايىق جيىن ۇيىمداستىرىلعان, اقشاڭقان كيىز ۇيلەر تىگىلگەن ايلاقتى تاستاپ, الامان بايگە وتەتىن جەرگە اسىققان. تابيعات انانىڭ ءوزى كەلىستىرە دايىنداپ قويعان اتشابار ايلاق اس وتكەن جەردەن سونشالىقتى ۇزاق ەمەس, سوزاق اۋىلىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىس تۇسى. ءبىز دە بايگە وتەتىن جەرگە كەلدىك. جۇرت اۋزىندا – تەك «گوسپودين». «شابىسى نەتكەن كەرەمەت», «انا بايگەدە ءويتىپ شاپتى, مىنا بايگەدە ءبۇيتىپ شاپتى», «تۇگەن جەردە وتكەن بايگەدە مارەگە ەنتىكپەي, ويناقتاپ جەتتى», «ناعىز تۇلپار وسىنداي بولسا كەرەك» دەگەن سىڭايداعى گۋ-گۋ ماداق سوزدەن قۇلاق تۇنادى. ءبىر كەزدە «گوسپوديندى» بايگە سورەسىنە الىپ كەلە جاتىر» دەگەن حابار ەستىلدى. جۇرت جاپا-تارماعاي «گوسپوديندى» كورۋگە ۇمتىلدى. سايگ ۇلىك ءبىر توپ ادامنىڭ قاۋمالاۋىندا كەلە جاتىر ەكەن. شىلبىرىن ات يەسى دوسىمەت اعا ۇستاعان. سورە سىزىعىنا جاقىنداي بەرە الگى توپ توقتادى. ءبىز دە جاقىن بارىپ كوردىك. كۇرەڭ قاسقا. ۇستىنە جۇقا اق جابۋ جابىلعان. سىرتقى كورىنىسىندە اناۋ ايتتى ەرەكشەلىك جوق, دەنەسى شاعىن, تۇرقى قىسقا, بويى ءپاس, كادىمگى قارابايىر, سوزاق توپىراعىندا تۋعان جىلقى ت ۇلىگى. اتاسى اتان تورى اتالعان جۇيرىك ايعىر, ەنەسى كۇرەڭ قاسقا بيە ەكەن. نەگىزىنەن جابىعا ۇقساڭقىرايدى. باسقاسىن ايتپاعاندا, جۇيرىك ات ومىراۋلى, ءتوسى كەڭ كەلەدى دەۋشى ەدى, مۇنىكى ونداي ەمەس. ءتوسى قۋشيعان, الدىڭعى اياقتارىنىڭ اراسى تار, ساۋىرى دا جالپاققا جاتپايدى. اتتى اينالشىقتاپ ءبىراز تۇردىم. بۇعان دەيىن داڭقىنا قانىپ, كەلىستىرە سۋرەتتەگەن تالايلاردىڭ سوزىنە سەنىپ كەلگەن ماعان اتتىڭ سىرتقى پوشىمى ۇناي قويمادى. دەگەنمەن, كورشى اۋىلدان شىعىپ, اتاعى كەڭگە تاراعان «گوسپودينگە» جانكۇيەر رەتىندە ىشتەي ساتتىلىك تىلەدىم. كەنەت سايگ ۇلىكتىڭ كوزىنە كوزىم ءتۇسىپ كەتتى. بويىم شىمىرلاپ كەتپەسى بار ما؟ كوزى جانىپ تۇر جارىقتىقتىڭ. الامانعا تۇسەر الدىنداعى شيرىعۋدان كوزى جانىپ تۇرعان بولار...
وسى بايگە تۋرالى ارنايى توقتالامىز, قازىر جانۋاردىڭ تىرشىلىك-تاريحىنا ازداپ كەزەك بەرەيىك.
"گوسپوديننىڭ" باسىرە يەسى, تىزگىننىڭ سۋلىق تۇسىن ۇستاپ تۇرعىن دوسىمەت ۇلى دىنمۇحاممەد.
***
سوزاق وڭىرىندە, قالا بەردى تۇركىستان وبلىسى حالقىنىڭ اراسىندا, سونىڭ ىشىندە جىلقى بالاسىنا جانى جاقىن اعا بۋىن وكىلدەرى ورتاسىندا «گوسپودين» تۋرالى ەستەلىك, اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەر ءالى كۇنگە ىلتيپاتپەن ءجيى قوزعالادى. اۋدانداعى راڭ اتا اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ايدار تىلەۋبەك ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, «گوسپوديننىڭ» جارقىراي كورىنۋى تالاي قازاق بالاسىنا اتا-بابا جولىمەن قايتا ات ۇستاپ, بايگەگە قوسۋىنا تۇرتكى بولعان. «جالپى, سوزاق دالاسىندا شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماعان تالاي تارلانبوزدار, سايگ ۇلىكتەر شىققان, بىراق سولاردىڭ كوبىسىنىڭ اتاعى ەل جادىندا «گوسپوديننىڭ» داڭقىنداي ۇزاق ساقتالماعانداي. بۇل جۇيرىككە ارناپ ەشكىم جىر تۇزبەسە دە, فيلم ءتۇسىرىپ, ەستەلىك-ەسسە-ماقالا جازباسا دا ەل ىشىندە ونىڭ اتى ۇمىتىلماي كەلە جاتقانى تەگىن ەمەس. مۇنىڭ سىرى «جۇزدەن جۇيرىك, مىڭنان تۇلپار شىققان» جانۋاردىڭ قاسيەت-كيەسىندە, سونداي-اق, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى قيىنشىلىقتاردا ەڭسەسى تۇسىڭكىرەگەن ەلدىڭ, اۋدان, وبلىس حالقىنىڭ رۋحىن ەكپىندى شابىسىمەن, بايگەنىڭ الدىن بەرمەس جۇيرىكتىگىمەن كوتەرگەنىندە, دالا ءتوسىن تۇياعىنىڭ دۇبىرىمەن وياتقانىندا جاتقان بولار, بالكىم», دەيدى ايدار تىلەۋبەك ۇلى.
سوزاق وڭىرىنە بەلگىلى ازامات, كەزىندە اتالعان سايگ ۇلىكتىڭ تالاي شابىسىن كوزىمەن كورگەن اتبەگى ايتجان نۇرسەيىتوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, «گوسپوديننىڭ» بۇلايشا جارقىراي كورىنۋى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ رۋحاني ومىرىنە اجەپتاۋىر سەرپىلىس اكەلگەن, دالىرەگى, كەشەگى قىزىل ساياساتتىڭ كەسىرىنەن اتىنان اجىراپ, ەر-توقىمىن قولىنا ۇستاپ قالعان, بيىك رۋحى جەرلەنگەن حالىقتىڭ ساناسى قايتا جاڭعىرۋىنا, نامىسىنىڭ قايرالۋىنا باستاۋ بولدى. سول تۇستا حالىققا ەل اراسىنان «گوسپودين» سىندى جۇيرىكتەردىڭ شىعۋى, سولاردىڭ تۇياقتارىنىڭ دۇبىرىمەن قاي-قايداعىسى ەسىنە ءتۇسىپ, ساناسى جاڭعىرۋى, وشكەنىمەن قاۋىشۋى, نامىسىنىڭ قايرالۋى اسا ماڭىزدى ەدى.
وسى ارادا ايتجان اعامىزدىڭ «گوسپوديندى» ءوز ۇيىرىنە ەكى جىلداي قوسىپ, ودان تۇقىم الىپ قالعانىن ايتا كەتەيىك. ات دەسە الىپ-ۇشىپ تۇراتىن اتبەگى اعانىڭ سوزاقتان شىققان اتاقتى سايگ ۇلىكتىڭ اتى دا, زاتى دا وشپەسىن دەگەن ىزگى نيەتىنىڭ ناتيجەسى عوي بۇل.
1989 جىلعى ق ۇلىن – «گوسپوديندى» دوسىمەت قاريا پەرزەنتى دىنمۇحاممەدكە باسىرەگە اتاپتى. ول باسىرەسىنە «كورون» دەپ ات قويادى (ەجەلگى گرەك اڭىزدارىنداعى كەيىپكەر اتاۋى بولسا كەرەك). دىنمۇحاممەد «كوروندى» اۋىل-ايماق اراسىندا ءوتىپ تۇراتىن تاي جارىستارىنا قاتىستىرىپ كورەدى. اياق الىسى جامان ەمەس. باس جۇلدە الماسا دا العاشقى ۇشتىكتىڭ, تورتتىكتىڭ ىشىنەن تابىلاتىن «كورون» يەسىنىڭ كوڭىلىنەن شىعادى. «اۋىل اراسىندا وتەتىن كىشىگىرىم تاي جارىستارىندا «كورون» جۇلدەسىز قالمايتىن. سودان مەن تايىما كوڭىل بولە باستادىم. جەم-ءشوبىن دۇرىستاپ, كۇتىمگە الىپ, بولەك جايىن قامدادىم. قۇنان كەزىندە شابىسىنا شابىس قوستى, بايگەلەردەن ولجاسىز قايتپايتىن. كوبىنە باس جۇلدە الاتىن. مۇنى بايقاعان اكەم دوسىمەت «كورونعا» كوڭىل اۋدارىپ, كۇتىمىنىڭ وڭدى بولۋىن قاداعالايتىن بولدى», دەيدى دىنمۇحاممەد.
جانۋار شولاققورعان اۋىلىندا 1991 جىلى كۇزگە سالىم اۋداندىق دەڭگەيدە وتكەن قۇنان بايگەگە ءتۇسىپ, باس جۇلدە يەلەنەدى. بۇل سايگ ۇلىكتىڭ اۋىلىنان ۇزاپ شىعىپ, العاش قاتىسقان ۇلكەن جارىسى ەدى. تاي كەزىنەن شابىسىمەن اۋىل-ايماقتى تامساندىرىپ, قۇنانىندا اۋدان حالقىنىڭ اۋزىنا ىلىككەن جانۋار وسى كەزدەن باستاپ ۇزدىكسىز ون جىل, ياعني 2001 جىلعا دەيىن تۇعىرىنان تايماي, شابىسىنان جاڭىلماي, سوزاقتىقتاردىڭ, قالا بەردى وبلىستىڭ ۇكىلەگەن ءۇمىتى بولدى. جالپى, جىلقى بالاسىنىڭ ون جىل قاتارىنان ءوزىنىڭ بيىك دەڭگەيىنەن تۇسپەي, ۇزدىكسىز بايگەگە قاتىسۋى سيرەك كەزدەسەتىن جايت.
"گوسپوديننىڭ" قابىرى.
سايگ ۇلىكتىڭ «كورون» دەگەن ەسىمىنىڭ قالايشا «گوسپودين» اتالىپ كەتكەنى دە ءوز الدىنا ءبىر تاريح. دوسىمەت قاريانىڭ ورتانشى ۇلى راسۋلمەت بۇل جونىندە بىلاي دەيدى: «ات ءىنىم دىنمۇحاممەدتىڭ باسىرەسى بولعانىمەن, كەيىننەن ونىڭ اتاق-داڭقى اتىراپقا جايىلا باستاعاندا جۇرت دوسىمەتتىڭ جۇيرىگى دەپ تانىدى... اكەمنىڭ جەڭگەلەرى قويىپ بەرگەن لاقاپ اتى «گوسپودين» بولاتىن. اكەم جاس كەزىندە سەرى جىگىت اتانعان. ول كىسىنىڭ جاس شاعىندا ءۇندىنىڭ اتاقتى كينوسى «گوسپودي́ن 420» جارىق كورىپ, دۇركىرەگەن عوي. مىنە, اكەم وسى ءفيلمنىڭ باستى رولىندە ويناعان رادج كاپۋرگە ۇقساپ كيىنىپ, سونىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىن اينىتپاي سالادى ەكەن. سودان جەڭگەلەرى اكەمدى ازىلدەپ «گوسپودين» دەپ اتاپ كەتەدى. كەيىننەن بۇل لاقاپ ات اكەمە جەلىمدەي جابىسىپ, بۇكىل اعايىن-تۋىسى, اۋىلداستارى, دوس-جاراندارى ول كىسىنى دوسىمەت ەمەس «گوسپودين» دەپ اتايتىن بولعان. بۇل لاقاپ ات جۇرە كەلە اتىنا ءوتتى دە, اكەم ءوزىنىڭ ازان شاقىرىلىپ قويىلعان ەسىمى دوسىمەتپەن قايتا «قاۋىشتى». وسىلايشا, اكەمدى الگى لاقاپ ەسىمىنەن ءوزىنىڭ جۇيرىگى «قۇتقاردى».
دوسىمەتتىڭ ۇلكەن ۇلى, اتاسىنىڭ ەسىمىن العان شاياحمەتتىڭ سوزىنە سۇيەنە سويلەسەك, «گوسپودين» تاي كەزىنەن ەسەپتەگەندە 100-گە جۋىق بايگەدەن جۇلدە العان. ««گوسپودين» تەك ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ عانا ەمەس, بۇكىل سوزاقتىقتاردىڭ, ءتىپتى تۇركىستان وبلىسىنىڭ ماقتانىشىنا اينالدى. قاتىسقان بارلىق بايگەسىنەن باس جۇلدە الدى دەسەك كۇپىرلىك بولار. ويتكەنى, ەت پەن سۇيەكتەن تۇراتىن جانۋار عوي. جولى بولماعان, بايگەدەن شىعىپ قالعان كەزدەرى دە كەزدەستى. ونىڭ وزىندىك ءتۇرلى سەبەپتەر بولاتىنى بەلگىلى: بىردە اتشابار جەر تاستى بولىپ كەلەدى, كەيدە اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعى دا كەرى اسەرىن تيگىزبەي تۇرمايدى. جانۋار وتە سەزىمتال ەدى. بايگەدە اقىلمەن شاباتىنداي كورىنەتىن بىزگە. شاباندوز بالاعا سونشالىقتى قيىندىق تۋعىزبايتىن. اۋىزدىقپەن الىسىپ, جۇگەندى جۇلقىلاپ اۋرەلەمەيتىن. سابىرلى شاباتىن. ۇستىندەگى بالاعا بەرىلگەن تاپسىرمانى ءوزى دە ۇعىپ العانداي سەزىلەتىن بىزگە. بايگەنىڭ العاشقى اينالىمدارىندا ورتا شەندە كەلە جاتادى دا, الدىنداعى اتتاردىڭ شاڭىن جۇتپاۋ امالىمەن جەل جاق شەتكە شىعىپ الادى. سودان, مارەگە ءبىر-ەكى اينالىم قالعاندا شابىسىن ۇدەتىپ, قارسىلاستارىنا «شابۋىلدى» كۇشەيتەدى. بايگە اياقتالعاندا شاباندوز بالانىڭ اتتىڭ ۇستىندە تىزگىندە سۇيەپ قانا وتىرعانىن, باسقا ءىس-ارەكەتتەردىڭ بارلىعىن «گوسپوديننىڭ» ءوزى اتقارعانىن ايتقانىن بىرنەشە رەت ەستىگەنىم بار. بايگە الاتىن كۇنى كولىك قورابىنا ءوز ەركىمەن سەكىرىپ مىنەتىن, ال جۇلدە بۇيىرمايتىن كۇنى كولىككە مىنگىسى كەلمەي, قيتىعاتىن-دى... ۇيىمىزگە اتتى كورۋگە جان-جاقتان قوناقتار اعىلىپ كەلىپ جاتاتىن. «گوسپودين» قاتىسقان بايگەنىڭ مارتەبەسى دە بيىك بولاتىن. سوندىقتان دا بايگە ۇيىمداستىرۋشى كەيبىر ازاماتتار اتىمىزدىڭ قاتىسۋىن قالاپ, ارنايى شاقىرتۋ جىبەرەتىن. «گوسپودين» قاتىسقان بايگەدەن جۇلدە الۋ تالايلارعا ابىروي, ماقتانىش ەدى», دەيدى شاياحمەت.
«گوسپوديننىڭ» نەگىزگى كۇتىمى رىسالدى اپانىڭ موينىندا بولىپتى. بۇل كىسى دوسىمەت قاريانىڭ كەمپىرى, سوزاق اۋىلىندا تۇرادى, بۇگىندە 75 جاستا. اڭگىمەنى مايىن تامىزا ايتاتىن اپامىز ءبىزدىڭ قويعان ساۋالىمىزعا وراي بىلايشا ءسوز تارقاتتى. «گوسپوديننىڭ» جەم-ءشوبىن, سۋىن ۋاقتىلى بەرۋ, باسقا دا كۇتىمىنە قاراۋ كوبىنە مەنىڭ مىندەتىم بولدى. ويتكەنى, دوسىمەت كوكەڭ سەرى, ءۇي شارۋاسىنان سىرتتاپ جۇرەتىن. بالا-شاعانىڭ ءوز تىرلىگى بار. ءبىرى جۇمىسىم دەپ, ءبىرى وقۋىم دەپ, ءبىرى دوس-جاراندارىن جاعالاپ كۇندىككە ۇيدە بولا بەرمەيدى, – دەگەن كەيۋانا ءبىر اۋىق ءۇنسىز قالدى. سول ساتتە ول كىسى وتكەن شاقتىڭ تەرەزەسىنە كوڭىلىمەن ۇڭىلگەنى انىق ەدى, – «گوسپودين» ق ۇلىن كەزىنەن قۇلدىرىڭداپ قولىمىزدا ءوستى. سىرى ءمالىم... بايگە اتىن باعۋ نارەستەنى كۇتكەننەن قيىن ەكەن. اتتىڭ باعىمىنا بارىمدى سالاتىنمىن. جانۋار ادامنان ىزەت ەدى. ەركەلەتكەنىڭدى, جالىن, كەكىلىن تاراپ, سيپالاپ, ساۋىرىن جۇمساق الاقانىڭمەن قاققىشتاعانىڭدى قالاپ تۇراتىن. جەم-ءشوبىن, سۋىن بيپازداپ, دۇرىستاپ بەرمەسەڭ جارىتىپ جەپ-ىشپەي قويادى. تىرشىلىك بولعان سوڭ ءبىر نارسەگە رەنجيسىڭ, اشۋلاناسىڭ, دىزاقتاپ دەگبىرىڭ قاشاتىن كەزدەر دە بولادى, مۇندايدا «گوسپوديننىڭ» قاسىنا جولاي قويمايتىنمىن... جانۋار جۇيرىكتىگىمەن اڭىزعا اينالدى. ەل اۋزىندا جۇرگەن ات بولعان سوڭ ونىڭ كۇتىمىنە قاتىستى جۇرت اراسىندا ءتۇرلى اڭگىمەلەر تارادى. «ويباي نە دەيسىڭ, «گوسپودينگە» مىنانداي ازىق جەگىزەدى ەكەن, انانداي قورەك بەرەدى ەكەن دەگەن سوزدەردى ەستىپ تە جۇردىك. ولاردىڭ ءبىرى جالعان, ءبىر راس ەدى. جوڭىشقانى جۋىپ, شاڭنان ارىلتىپ بارىپ استاۋىنا دىمقىل كۇيىندە سالاتىنمىن. ارپا-بيدايىن دا ءبىر ءتۇيىر تاس نە باسقا دا ءبىر ارتىق زات جىبەرمەي الدىن الا ابدەن تازالاپ, قاپتاپ قوياتىنبىز. بيدايدى قىسقى شىلدەدە عانا, ال باسقا مەزگىلدە ارپا جەگىزەمىز. ارپا-بيدايىن كۇنىنە 2 كيلودان ارتىق بەرمەيمىز. قوي سويعاندا قانىن جەمىنە شىلاپ بەرەتىنبىز. بەلگىلى ءبىر مولشەردە جەمىنە قوسىپ جۇمىرتقا, مەيىز, جيدە, جاس ورىك جەگىزەتىنمىن. قاماۋ تەرىن كوپ المايتىنبىز. ءۇش جىلدا بەر رەت قانا, كۇز مەزگىلىندە الاتىن قاماۋ تەرىن. سىرتتان شاۋىپ كەلگەن سوڭ ەسىك-تەسىگى جابىق, ىشىنە توك پەش قوسىلعان قوراعا كىرگىزىپ, ەر-توقىمىن شەشىپ الىپ, تازا جابۋ جاۋىپ ەكى ساعات ۇستايمىز. تەرى سۇمەكتەپ اعادى. قاماۋ تەرى تولىق الىنعانىن اققان تەرىنىڭ قۇرامىندا تۇز قالماعانىنان بىلەمىز. سوسىن 4 نە 5 ساعات وتكەننەن كەيىن بارىپ وتقا قويامىز, جەم-ءشوبىن بەرەمىز...»
"گوسپوديندى" باپتاعان رىسالدى اپا شاياحمەتوۆا.
«گوسپودين» 2004 جىلدىڭ كۇزىندە ءوز اجالىنان ولگەن. سايگ ۇلىك سۇيەگىن جوعارىدا اتالعان جاقتوبەگە ارۋلاپ جەرلەپتى. ءدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ نۇسقاۋى بويىنشا, ولگەن اتتى القىمىنان باۋىزداپ, قانىن شىعارىپ, ىشەك-قارنىن الىپ تاستاپ, اق سۇرىپپەن وراپ, قۇيرىعىمەن وتىرعىزىپ, الدىڭعى ەكى اياعىن الدىنا ايقاستىرىپ كومىپتى.
2022 جىلى دوسىمەت قاريا 80 جاسىندا دۇنيە سالادى. ول كىسىنىڭ سۇيەگى ءوز وسيەتى بويىنشا سايگ ۇلىگىنىڭ جانىنا قويىلعان. «گوسپوديننىڭ» جانىنا دوسىمەت قاريادان بۇرىن شەتىنەپ كەتكەن نەمەرەسى دوسىمەتقوجا جەرلەنىپتى. وسىلايشا, جاق توبەنىڭ ءبىر بۇيىرىندە ءۇش قابىر پايدا بولعان.
***
سونىمەن. قارابۋرا اۋليە اسىنداعى الامانعا ورالايىق.
بايگەنىڭ باس جۇلدەسىنە تەمىر تۇلپار تىگىلگەن. وعان قاتىسۋعا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كىل جۇيرىكتەر جينالعان. ۇزىن سانى 200-گە جۋىقتايدى. بايگە قاشىقتىعى 30 شاقىرىم, ءار اينالىم 3 شاقىرىمنان. سىرت كورىنىسىنە قاراساڭ كوزىڭ تويمايتىن نەبىر دۇلدىلدەر جەر تارپىپ, تىزگىنمەن الىسىپ, ورنىندا تىپىرشيدى. جينالعان قاۋىم «باس بايگەنى قاي ات الادى؟» دەگەن باستى سۇراقتى تالقىلاپ, وزدەرىنشە بولجام جاساپ گۋ-گۋ ەتەدى. «بايگەنى انا ات الادى, مىنا ات الادى» دەپ ءوزارا باستەسىپ, تالاسقان جۇرتتىڭ سوزىنە قۇلاق تۇرسەم «گوسپودينگە» بۇل جولى ەشقانداي جۇلدە تيمەيتىندەي. حالايىقتىڭ اراسىنان «سىرت وبلىستاردان كەلگەن ۇمىتكەرلەر «گوسپوديندى» باستى قارسىلاس ساناپ كەلىپتى. ولار سوزاقتىق جۇيرىككە باس جۇلدەنى بۇيىرتپاۋ ءۇشىن ءوزارا ءسوز بايلاسىپتى», دەگەندەي مازمۇنداعى ءسوز كوبىرەك ەستىلدى. مەن «باتىراش پەن قوتىراشتىڭ زامانى ەمەس قوي قازىر, بايگەنى باعى مەن بابى قاتار شاپقانى الادى عوي» دەپ قويامىن ىشتەي.
...جارشىنىڭ جارلىعىمەن بايگە اتتارى جارىستىڭ باستاۋ سىزىعىنا شاقىرىلىپ, ىلە شابۋعا بەلگى بەرىلدى. سىرت وبلىستان كەلگەن, كورەرمەن بولجامىنشا باس بايگە مەن قالعان جۇلدەلەردى الادى دەگەن, ءبىتىمى ەرەكشە, ابدەن جاراتىلعان, اياقتارى ۇزىن, كەلىستى بەس ات ءا دەگەننەن نەگىزگى توپتان 300 مەتردەي العا شىعىپ كەتتى. ەكپىندەرى داۋىل تۇرعىزىپ بارادى. اياق تاستاستارىنا جۇرەك كوزى سۇيسىنەدى. ودان كەيىنگىلەر ءتورت-بەس توپقا بولىنە شاۋىپ بارادى. ءبىزدىڭ ءۇمىتىمىز «گوسپودين» ءۇشىنشى توپتىڭ ورتا شەنىندە وڭ جاقتى الىپ كەلەدى. اياق الىسى شابىتتاندىرار ەمەس. كورەرمەننىڭ باسىم بولىگىن قۇرايتىن سوزاقتىقتار «گوسپوديننىڭ» شابىسىنا كوڭىلى تولماي وتىرعاندىقتان بولار ءۇنسىز. قيقۋ سالىپ دىزاقتاعاندار بايقالمايدى. الدىن الا سۋ سەبىلىپ قويىلعاندىقتان اتشابار توپىراعى دىمقىل. شاڭ كوتەرىلە قويعان جوق. كۇن ىستىق, دەگەنمەن ءالسىز جەلتەڭ بار. ءتورتىنشى اينالىم ءبىتتى. جارىس كورىنىسىندە اناۋ ايتتى اتشابار توپىراعى ازداپ دەگدي باستاعان بولار, بەسىنشى اينالىم باستالا بەرە بايگە اتتارى تۇياقتارى تەپكىسىنەن جۇقالتاڭ شاڭ كوتەرىلدى. اتتاردىڭ قاتارى ءبىرشاما سيرەدى. ءبىراز ات «شامامنىڭ جەتكەنى وسى, ەندى قايتەمىن؟» دەگەندەي جارىس جولىنان شىعىپ قالعان.
"گوسپوديندى" باپتاعان دوسىمەت ۇلى راسۋلمەت ايەلى مەرۋەرتپەن.
ءبىزدىڭ كوزىمىز ەرەكشە كورىنىس بەرە كوسىلە شاۋىپ بارا جاتقان الدىڭعى بەس ات پەن ءۇشىنشى توپتىڭ ورتا شەنىنەن شىعا الماي كەلە جاتقان «گوسپوديننىڭ» اراسىندا جالتاقتايدى. «گوسپوديننەن» ءۇمىتىمىز ۇزىلەر ەمەس. كەنەت عالامات كورىنىس پايدا بولدى. اينالانى «ۋا, جاراتقان! ۋا, قۇداي! اقسارباس! ارۋاق, ارۋاق!» دەگەن داۋىستار جاڭعىرتىپ جىبەردى. بۇل داۋىستار سوزاقتىق جانكۇيەرلەردىكى ەكەنى انىق. جەرگىلىكتى كورەرمەن ءدۇر سىلكىندى. «گوسپودين» بەسىنشى اينالىمنىڭ ءبىرىنشى بۇرىلىسىنان وتكەن ساتتە كوزدى اشىپ جۇمعانشا ءۇشىنشى توپتان سارت ەتە وزا شىعىپ باردى دا ءجۇز مەتردەي ىلگەرى كەلە جاتقان ەكىنشى توپتىڭ الدىنا ءتۇستى. عالامات! سيرەك كەزدەسەتىن كورىنىس. ودان مۇنداي شابۋىلدى ەشكىم كۇتكەن جوق. جۇرتتى ءدۇر سىلكىنتكەن وسى ارەكەت ەدى. سوزاقتىقتاردىڭ ءۇمىتى لاۋلاپ جاندى. «گوسپودين» ەكىنشى توپتان ەلۋ مەتردەي الدا. جاڭاعى شالت قيمىلى سالماقتى, ءبىر قالىپتى شابىسقا ۇلاستى. دەگەنمەن تۇراقتى ۇدەۋ بار. ەندى تاعى ءبىر مىنەز كورسەتسە الدىڭعى توپتى باسا كوكتەپ وتەرى انىق. بەسىنشى اينالىمنىڭ باسىندا كورسەتكەن تاماشاسىن قايتالاۋدى جۇرت اسىعا كۇتەتىندەي. التىنشى اينالىمعا كەلگەندە «گوسپودين» جىلدامدىعىن بىردەن ارتتىرماعانىمەن بىرتىندەي ۇدەي بەردى. كورگەن كوزدىڭ سۇيسىنبەسكە لاجى جوق. ەكىنشى توپتان جەكە ءجۇز ەلۋ مەتردەي ۇزاپ كەتتى. الدىڭعى توپپەن اراقاشىقتىق ەداۋىر قىسقارا ءتۇستى... ءا دەگەننەن العا شىعىپ كەتكەن بەس اتتىڭ ەكەۋى بارلىعىپ, كەيىن قالىپ قويدى. ىلە ولاردى يەلەرى جارىس جولىنان الىپ كەتتى. بايگە كوشى باسىن ەندى ءۇش ات ۇستاپ قالدى. بۇلار مەن «گوسپوديننىڭ» اراسى قىسقارا ءتۇستى. جۇرت نازارى تۇگەل «گوسپودينگە» اۋعان. جانۋاردىڭ بولات تۇياعى قارا توپىراقتى يلەپ بارادى. سىزىپ بارادى. تۇياعىنا شاڭ ەمەس وت ۇشقىندايدى. شابىسى جۇرەكتەردى شىمىرلاتىپ, كوڭىلدەردى بوساتتى. قايتسىن ەندى؟ سول مەزەتتەردە كەۋدەسىن اپپاق ساقالى جاپقان ءبىر قاريانىڭ «بار ەكەنسىڭ عوي, نار ەكەنسىڭ عوي» دەپ كەمسەڭدەگەنى, اسقا كەلىپ, الاماندى تاماشالاۋعا ايالداعان ءبىر كەيۋانانىڭ «گوسپودينگە» مەيىرلەنە «قۇيتاقانداي بولعان ق ۇلىنشاعىم-اۋ سول» دەپ جاساۋراعان كوزىن سۇرتكەنى, ءبىر جاس وسكىننىڭ قيالىنا ەرىك بەرىپ جىڭىشكە شىبىقتى ء«مىنىپ» الىپ, الاقانىمەن سانىن ۇرعىلاپ شاپقىلاپ بارا جاتقانى ەستەن كەتە مە, ءسىرا؟
جەرگىلىكتى ك ۇلىكتىڭ جويقىن شابۋىلىنا الداعى قوناق سايگ ۇلىكتەر شىداس بەرەر ەمەس. بۇلاردىڭ ەكپىنى باياۋلاعان. «گوسپوديننىڭ» قاھارىنان تىزەلەرى دىرىلدەپ, بويلارىن ۇرەي بيلەگەندەي.
«گوسپودين» جۇرت كۇتكەندەي تاعى ءبىر مىنەز كورسەتتى. «گوسپودين» جەتىنشى اينالىمعا دەيىن توپ باستاعان ۇشەۋدىڭ جانىنا ىلگەرى قاراي جۇلدىزداي اعىپ وتە شىقتى. كۇرەڭ قاسقا «گوسپودين» ودان سايىن ۇدەي بەردى. اگاراكي, ەركىنە سالسا, تاعى جيىرما شاقىرىمدى قينالماي باسىپ وتە الارى ءسوزسىز ەدى.
...باستى سۇراقتىڭ جاۋابى تابىلدى. باس جۇلدە سوزاقتىقتاردا. 40-50 شاقىرىمعا دەيىن ەركىن شابا بەرەتىن, ۇزاققا سىلتەۋدىڭ مايتالمانى «گوسپوديننىڭ» الدىنا ەندى ەشكىم تۇسە المايدى. جوق, ولاي دەمەڭىز. بۇل ك ۇلىكتى وسى الاماندا كۇلگە كومىپ, قاپى قالدىرىپ, باسىپ وزاتىن «جۇيرىك» بار. ول قايسى, ول قاي جانكەشتى؟ قاراڭىز.
قۇلاگەردى قۇلاتقاندارمەن پيعىلداستار, اقان سەرىنى عانا ەمەس بۇكىل قازاقتى زارلاتقاندارمەن تەكتەستەر بۇگىندە جوق دەپ كىم ايتا الادى؟ «گوسپودينگە» دە كەزىندە قاستىق پەن قىساستىق جاسالماي قالعان جوق. ءبىر بايگەگە تۇسەر الدىنداعى تۇندە كوزىنە ۋلى سۇيىقتىق شاشىلعانىن قاستىق, ادەتتە 30-35 شاقىرىمعا بەلگىلەنەتىن الاماندى «گوسپوديننىڭ» ۇزاققا سىلتەيتىنىن, اسىرەسە كۇشىن سوڭىنا قاراي ساقتاپ شاباتىن قاسيەتىن بىلەتىن كەيبىرەۋلەردىڭ كەزىندە اتتاردىڭ قامىن ويلاعانسىپ, شىن مانىندە وزدەرىنىڭ دىز ەتپە ت ۇلىكتەرىنىڭ شاماسىنا ەسەپتەپ بايگە قاشىقتىعىن ادەيىگە 20-25 شاقىرىمعا قىسقارتقان ايلالارىن قىساستىق دەپ قالاي ايتپايسىڭ؟..
سونىمەن, سەگىزىنشى اينالىمدا «گوسپودين» ءتورت اياعىن تەڭ تاستاپ, ەركىن تۇردە جەكە شىقتى. كەنەتتەن, دالىرەگى سوزاقتىق ك ۇلىك وسى اينالىمنىڭ ورتا تۇسىنا جاقىنداي بەرگەندە الدەكىمدەر جارىس جولىنا «گوسپودينمەن» قاباتتاستىرا تىڭنان ەكى ات قوسىپ جىبەردى. جۇرت مىنا ادىلەتسىزدىككە شىداماي دۇرلىگىپ كەتتى. بىراق جارىس جالعاسا بەردى. «گوسپودين» وزىنە جاسالعان توسىن شابۋىلعا پىسقىرىپ تا قاراعان جوق, شابىسىن جانداندىرىپ قاباتتاسقان تىڭ تاسىراڭبايلاردى شاڭىنا دا ىلەستىرمەي كەتتى. بۇل ايلالارىنان تۇك شىقپاعانىن بىلگەن الدەكىمدەر قالايدا بايگەنىڭ شىرقىن بۇزىپ, باس قاھارماندى ءبىرىنشى جۇلدەدەن قاعۋدىڭ قۇيتىرقى امالىن جاساۋعا بەكىنگەندەي بولدى. ءسويتىپ, اقىرىندا اتتىلى جيىرما شاقتى ادام اتشاباردىڭ بەل ورتاسىنان كيلىگىپ, جارىس جولىنا تۇسە شابا جونەلدى. جارىس شارتى بۇزىلدى, بايگە بارىسى باقىلاۋدان شىعىپ, اتشاباردا تۇسىنىكسىز, الەمتاپىرىق جاعداي ورنادى. الامان جارىس توقتاتىلدى. بايگە باستالار الدىندا «باستى قارسىلاستار «گوسپودينگە» باس جۇلدەنى بۇيىرتپاۋ ءۇشىن ءوزارا ءسوز بايلاسىپتى» دەگەن مازمۇنداعى ءسوز راسقا اينالعانداي بولدى.
وسىلايشا, جۇرتتى كۇيىندىرگەن, تالايدىڭ ەسىندە ساقتالىپ قالعان جايسىز دا, ءتىپتى كورەرمەننىڭ, الىس-جاقىننان كەلگەن قوناقتاردىڭ سول ساتتەردەگى كوڭىل اۋەنىنە قاراپ سويلەسەك سۇمدىققا بالاپ ايتۋعا دا بولاتىن وقيعا ورىن الدى. مۇندايدى كىم كۇتكەن؟
شىن جۇيرىكتىڭ, ءدۇر ءدۇلدىلدىڭ لايىقتى دا ادىلەتتى باسەكەلەسىنەن تايقى ماڭداي, قاراۋ نيەتتى, ادىراڭداپ اڭدىسىپ قاپى قالدىرار قارسىلاسى قاشان از بولىپ ەدى؟.. قارابۋرا اۋليەنىڭ اسىنداعى الاماندا «گوسپودينگە» قارسى جاسالعان بۇل ورەسكەلدىكتى, جاۋلىقتى ناعىز قاستاندىق دەپ تە, حالىقتىڭ كوزىن بادىرايتىپ قويىپ جاسالعان قىساستىق دەپ تە پايىمدادىق. بارىنەن دە قازاقتىڭ جاقسىسى, دارا تۇلعا قارابۋرا اۋليەنىڭ ارۋاعى الدىندا ىڭعايسىز كۇي كەشىپ قالدىق. قالا بەردى اۋليە اسىندا ەرەكشە پەيىلمەن جۇرگەن جۇرتتىڭ, الىس-جاقىننان كەلگەن قوناقتاردان ۇيات بولدى.
الامان شىرقىن بۇزعاندار انىقتالمادى, ەشكىم جازا تارتپادى. سودان كەلىپ, «قازاق وسىنداي, قازاق مۇنداي» دەگەن سىڭايداعى ايىپتاۋ ءسوز كوپكە باعىتتالىپ كەتە باردى. امال نە؟
بۇل بايگەدەن كەيىن دە «گوسپودين» تالاي بايگەگە قاتىسىپ, وزا شاپتى. ونىڭ ءوزى ءبىر تاريح.
«گوسپوديننىڭ» كوپ جۇلدە العانىن بىلەمىز... دوسىمەت كوكەمىز سول جۇلدەلەردى ۇيگە شاشاۋىن شىعارماي الىپ كەلەتىن بە ەدى؟» دەگەن ساۋالىمىزعا رىسالدى اپا كۇلە وتىرىپ بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى. «گوسپوديننىڭ» العان جۇلدەلەرىن يگىلىگىمىزگە جاراتپادىق دەپ ايتا المايمىن. ءتورت ماشينا, ەك اياقتىسى بار, ءۇش اياقتىسى بار موتوتسيكىلدىڭ نەشە ءتۇرىن جەڭىپ الدى. ال ۇتىپ العان تۇيە, جىلقى, سيىر, توقتى-تورىم, توڭازىتقىش, تەلەديدار, كىلەم, باسقا دا دۇنيەلەردىڭ سانىن ايتا المايمىن. الگى ءتورت ماشينانى پايدالاندىق, ال قالعاندارىنىڭ كوبىسىن دوسەكەڭ كوڭىلى تۇسكەن ادامىنا «ناعاشىم ەدى, جيەنىم ەدى, دوسىم ەدى, قۇدام ەدى» دەپ تاراتىپ جىبەرەتىن. تابيعاتىنان سەرى دوسىمەت كوكەڭنىڭ قولى اشىق ەدى, دۇنيەگە قىزىقپايتىن جارىقتىق», دەيدى رىسالدى اپا.
«گوسپودين» – سوزاقتىڭ قۇلاگەرى. اڭىزعا اينالعان جانۋارعا ءبىر ەسكەرتكىش ورناتسا, قانەكي, سوزاق جەرىندە.
