سوردا قالعان ءىز
تەرەڭ وي قۇشاعىندا جۇرەتىن اقىننىڭ اكەسى سابىر ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا اتتانىپ, مايدان دالاسىنان ورالماعان. بۇل ارينە, اكەنىڭ ىستىق الاقانىن اڭساعان جۇمەكەن اقىندى مۇڭعا تولى تەرەڭ ويعا جەتەلەگەنى داۋسىز ەدى. ناجىمەدەن قارتتىڭ جۇرەگى سۇراپىل سوعىستىڭ ميلليونداردى مايدان دالاسىندا قالدىراتىنىن سەزدى مە ەكەن, ۇلى سابىردى اۋىل ىرگەسىندەگى سورعا ەرتىپ بارعان. سول سورعا بالاسىنىڭ تابان ءىزىن باستىرىپ, «سەنى ساعىنعاندا ءىزىڭدى كورىپ, ماۋقىمدى باسارمىن. ءوزىڭدى كورگەندەي بولارمىن, بالام» دەپ شىعارىپ سالىپتى.
سورداعى ءىزدىڭ قانشا ۋاقىت ساقتالعانى بەلگىسىز. بىراق اكەسى ۇلىنىڭ تابان ءىزىنىڭ ۇستىنە قارا قازاندى توڭكەرىپ قويىپتى. اتاسىنىڭ وڭ تىزەسىنە شىنتاعىن قويىپ, اڭگىمەسىن جالىقپاي تىڭداعان جۇمەكەن اكەسىنىڭ سوردا قالعان تابان ءىزىن تالاي كورگەن شىعار. ناجىمەدەن قاريا ۇلىنىڭ ءىزى باسىلعان سورعا كۇن سايىن بارىپ تۇرعان. توڭكەرىلىپ جاتقان قازاندى كوتەرىپ, بالاسىنىڭ ىزىنە ۇزاق قاراپ وتىرادى ەكەن.
اكەسى مايدان شەبىنە تۇسەردەن بۇرىن ساعىنىشىن ولەڭمەن جازعان ەكەن. ونى جۇمەكەن دە وقىعان, قوڭىر مۇڭعا تولى سىرشىل جۇرەگىنە ساقتاعان شىعار. «بالا كەزىمدە اكەمنىڭ قالىڭ داپتەرگە جازىپ, اتاما جولداعان ولەڭدەرىن وقىپ وتىرۋشى ەدىك. اكەم التى اي اسكەري دايىندىقتا جۇرگەندە اۋىلعا ساعىنىشىن ولەڭمەن جازاتىن بولعان عوي. مايدانعا تۇسكەننەن كەيىن حات-حابار كەلمەگەن. اكەمنىڭ سول ولەڭ داپتەرىن جوعالتىپ الدىق. جۇمەكەننىڭ ولەڭ جازۋىنا اكەمنىڭ اسەرى بولدى-اۋ دەيمىن. ول ءتىپتى بالا بولىپ ويناماۋشى ەدى. ۇنەمى قولىنان دومبىرانى تاستاماي, باياۋ تارتىلاتىن كۇيلەردى شەرتەتىن. ۇدايى تەرەڭ ويعا باتىپ جۇرەتىن. سول كەزدە اعاتايىمنىڭ جۇرەك تۇكپىرىندە پوەزيانىڭ العاشقى شۋماقتارى جازىلعان بولار-اۋ». مۇنى جۇمەكەننىڭ ارتىنان ەرگەن قارىنداسىنىڭ ءبىرى ءسابيلا ايتىپ بەرگەن ەدى.
جۇرەگى ساعىنىشقا تولى اقىن اتاسىن قاتتى جاقسى كورگەنى انىق. ويتكەنى اكەسىنەن گورى اتاسىنىڭ تاربيەسىن كوپ كوردى. اتاسى دا نەمەرەسىنىڭ ماڭدايىنان ءسۇيىپ, ۇلىنىڭ كوزى مەن تۇياعى سانادى.
اقىننىڭ باۋىرى قيباتولا قايىرمەدەنوۆ بىرنەشە جىل بۇرىن مىناداي وقيعانى اڭگىمەلەپ بەردى. «كامەلەت جاسىنا تولعان جۇمەكەندى اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتقا شاقىرعاندا, اتاسى بىرگە ەرىپ بارعان. قاتارلاستارىمەن اسكەرگە اتتانعالى تۇرعاندا, ناجىمەدەن قارت قۇلاپ قالعان. سوعىسقا كەتكەن ۇلىنان ايرىلعان قاريا ەندى نەمەرەسىن اسكەرگە جىبەرگىسى كەلمەگەن عوي. اتامىز نەمەرەسىن اسكەرگە جىبەرمەيمىن دەي المايدى. بىراق جىبەرۋگە قيمايدى. سول كەزدىڭ ادامدارى ادامگەرشىلىك ۇعىمىنان اتتامايدى عوي. اسكەري كوميسسارياتتىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى اتامىزدىڭ جۇرەگىندەگى الاڭىن ءتۇسىنىپ, كوڭىلىن قالدىرعىسى كەلمەگەن شىعار, جۇمەكەندى اسكەرگە بارۋدان بوساتىپ جىبەرىپتى», دەگەن ەدى ول.
ءانۇراننىڭ العاشقى نۇسقاسىنىڭ اۆتورى
ۇنەمى وي ۇستىندە جۇرگەن اقىننىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەگەن جۇمەكەنتانۋشى, عالىم قادىر ءجۇسىپتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, جۇمەكەن الدىمەن جوعارى ءبىلىم الۋدى ماقسات ەتكەن. الايدا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەن ءبىلىم الۋعا ۇمتىلعان العاشقى قادامى ءساتسىز بولعان. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟
«جوعارى وقۋ ورنىنا ەمتيحان تاپسىرعاندا, شىعارما جازعان. سول شىعارماسىنا توگىلگەن سيانىڭ كەسىرىنەن العاشقى جىلى وقۋعا تۇسە الماي قالعان. بۇل اقىننىڭ جۇرەگىنە زىلدەي جۇك ءتۇسىردى. وقۋعا تۇسە الماعانىنا نالىپ, ارىق جانىندا وتىرعان جۇمەكەندى عۇبايدوللا دەگەن قازاق وفيتسەرى ۇيىنە ەرتىپ اپارعان ەكەن. كەيىن قاراعاندىداعى شاحتاعا جۇمىسقا ورنالاسۋعا جولداما الۋىنا وسى عۇبايدوللا ەسىمدى وفيتسەر ۇيىتقى بولىپتى. شاحتادا جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە جۇمەكەن كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنە قاتىسقان. بالا كۇنىنەن سەرىك ەتكەن دومبىرامەن كۇيدى شەبەر شەرتكەنىن كورگەن وبلىس باسشىلارىنىڭ ءبىرى كونسەرۆاتورياعا تۇسۋىنە كەڭەس بەرىپتى. كەيىن ءوزى تاڭداعان وقۋعا ءتۇسىپ, سودان سوڭ عانا ادەبي ورتاعا تانىلدى. اقىننىڭ تەمىرقازىعى – ار, مونولوگتارىنىڭ باس كەيىپكەرى – ادام, ال تابيعاتىنداعى ءبىر ەرەكشەلىك – ەكسپەريمەنتشىلدىگى. جۇمەكەننىڭ كىبىرتىك كۇي, كەلتە قايىرىلعان وي, قىسقا پوەتيكالىق شەشىمدەرگە كوڭىلى تولماعان. ونىڭ اقىندىق بولمىسى باسقاشا مانەردە شەشىلە شالقۋدى اڭسادى», دەيدى ق.ءجۇسىپ.
عالىمنىڭ پىكىرىنشە, وزگە اقىن-جازۋشىلار سەكىلدى جۇمەكەننىڭ دە جۇرەگى ەل ءۇشىن ەلجىرەپ تۇراتىن. اقىننىڭ ەلشىلدىگى مەن ۇلتجاندىلىعى شىعارمالارىنا ارقاۋ بولدى. سونىڭ ءبىر دالەلى – «مەنىڭ قازاقستانىم» ولەڭى. اقىن تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ءانۇرانىنا اينالعان رۋحتى ولەڭىنىڭ العاشقى نۇسقاسىن 21 جاسىندا جازعان.
جىر جامپوزىنىڭ پوەزياسى قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنەن لايىقتى باعاسىن الدى. ماسەلەن, قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى ءابدىلدا تاجىباەۆ ونىڭ بولمىسىن «جۇمەكەن – ءسوز جوق, ەشكىمگە ۇقسامايتىن, وزىندىك اقىندىق جاراتىلىسى, وزىندىك بەينەسى بار, كوپ ويلاپ, كوپ وقيتىن, كوپ ىزدەنەتىن اقىن», دەپ باعالاعان.
«مەن ءۇشىن جۇمەكەن پوەزياسى – الدەقايدا كۇردەلى, مۇلدە جاڭا, توسىن پوەزيا. ونى ءتۇسىنۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە دايىندىق كەرەك. جۇمەكەن پوەزياسى مەنى وزىندىك شۇڭەت تەرەڭدىگىمەن باۋرايدى. قاي ۋاقىتتا دا تەرەڭدىكتى يگەرۋ قيىن. تەرەڭدىك ءالى الىنا قويعان جوق. مۇحيتتىڭ ەڭ تەرەڭ تۇسى ون ءبىر مىڭ مەتر. وعان ەحولوكاتسيا بولماسا, ىشىندە ادامى بار باروكامەرا جەتە قويعان جوق. ويتكەنى تەرەڭدىكتىڭ قىسىمى قانداي ءبىر بولماسىن باروكامەرالارىڭىزدى سىعىپ, قابىستىرىپ جىبەرەدى. شىداتپايدى. قاي تەرەڭدىك تە, سونىڭ ىشىندە ادام جانىنىڭ تەرەڭدىكتەرى دە وسىنداي «مىنەزگە» يە. جۇمەكەن, مىنە, وسىنداي قىسىمى الاپات تەرەڭدىكتەردە جۇمىس ىستەگەن اقىن. ياعني تەرەڭدىككە جەتۋدە, وندا جۇمىس ىستەۋ دە, ول جەردە جازىلعان جىر دا كۇردەلى, تىلسىم» دەگەن ەدى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى تەمىرحان مەدەتبەك.
ال ابىز ءابىش كەكىلباەۆتىڭ پىكىرى جۇمەكەننىڭ بولمىسىن بار قىرىنان اشىپ تۇر. «مەن ءوز باسىم قازاق پوەزياسىنىڭ كەرۋەنىن كوپتەن كوز جازباي بايقاپ, قاداعالاپ, وقىپ وتىراتىنداردىڭ ءبىرىمىن. ونداعى ءار «تۇيەنىڭ» اياق الىسى مەن ءار «تەڭنىڭ» ىشىندە نە جاتقانى كوپ رەتتە ماعان ايتقىزباي-اق بەلگىلى بولىپ تۇراتىن دا جايى بار. بىرقاتارىنىڭ جىرىن وقىپ: «اپىر-اي, بۇدان بۇندايدى كۇتە قويعان جوق ەدىم», دەيسىڭ. ءۇشىنشى بىرەۋلەرىنە: «بۇدان ارتىق نە كۇتۋتە بولادى», دەيسىڭ. ال جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ بۇنداي ءۇش توپتىڭ ۇشەۋىنە دە جاتپايدى. ول كىتاپتان-كىتاپقا اۋىسقان سايىن, ارەناعا ءار شىققان سايىن سناريادىنا قوسىمشا گير قوسىپ وتىراتىن شتانگيست سىندى: اپىر-اي, وسى جولى قايتەر ەكەن دەپ, قاراداي قىپىلىقتاتىپ وتىرادى. ونىڭ قولىنداعى سنارياد – كادىمگى ءسىز بەن ءبىز باستان كەشىرىپ وتىرعان, ءسىز بەن بىزگە دەيىن دە مىڭ-مىڭ تالايلاردىڭ ۇيقىسىن بۇزاتىن كۇندەلىكتى قارابايىر تىرشىلىكتىڭ قاشان دا قاراپايىم, قاشان دا ەلەۋسىز, سوندىقتان دا ۇيرەنشىكتى, سوندىقتان دا شىتىرمان, سوندىقتان دا كۇردەلى شىندىقتارى», دەگەن زاڭعار جازۋشى.
«دالا دەگەن دوكتورعا كورىنەيىن»
جۇمەكەننىڭ بولمىسى جۇمباق بولىپ جاراتىلعان سەكىلدى. ونى كەزىندە اقىن-جازۋشىلار دا جوققا شىعارماعان. بۇعان ونىڭ ۇنەمى وي ۇستىندە جۇرەتىنى, ايتىس-تارتىسقا تولى باسقوسۋلاردان بويىن سالعانى سەبەپ بولعان شىعار. مۇنى الاتاۋدىڭ اقباس شىڭىنداي قىران اقىنى مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ «جۇمەكەن – جۇمباق اقىن. تامىرىن تەرەڭ سالعان, ويعا باي, تىلگە ساراڭ سۋرەتكەر. اقىندارعا ءتان شالقۋ, تەبىرەنىس-تولعانىستىڭ ءوزى دە قۇپيا, جاسىرىن. وقۋشىسىنىڭ قولىنا تەرەڭدە جاتقان ويىنىڭ ءبىر ۇشىن ۇستاتادى دا, ارعى جاعىن ءوزىڭ تاپ دەگەندەي جايلاپ شىعارىپ سالادى» دەگەنى ايشىقتاپ تۇر.
وسىنداي ساتتەردەگى ساعىنىشى «قوڭىر داپتەرىندە» ايقىن كورىنەدى. اقىن جۇرەگىن مازالاعان قوڭىرقاي ويدى «قوڭىر ءتۇس» دەگەن ولەڭىندە سۋرەتتەدى.
«قوڭىر شەشەم قوڭىر كەشتى جامىلىپ,
كوزىن سۋلاپ قالىپ ەدى قامىعىپ.
قوڭىر جولعا ءتۇسىپ ەدىم مەن ءوستىپ,
قوڭىرقاي وي مازا بەرەر ەمەس تۇك.
قوڭىرايىپ جاتىر الدا جول ءالى,
كەۋدەم كەيدە قوڭىر جىرعا تولادى.
قوڭىر انمەن قازاق بەسىك تەربەتىپ,
ورگىزىپتى-اۋ, قوڭىر-قوڭىر بالانى.
قوڭىر كۇپى, قوڭىر دالا, قوڭىر ءۇن...
قوڭىر كۇيمەن ءوتىپ جاتىر ءومىرىم,
قوڭىر كۇزدە قوڭىر شارۋا-كۇيبەڭمەن,
قوڭسى قونعان قوڭىر قىزعا ۇيلەنگەم.
قوڭىر-قوڭىر كۇي تىڭداپ ەم جاسىمدا,
شەشەم قالدى قوڭىر توبە باسىندا.
قويانجونعا قوڭىر ىمىرت تۇسكەندە,
قوڭىرايىپ وتىرامىن ۇستەلگە».
قازاق ۇعىمىنا ءتان قوڭىر مۇڭدى پوەزياسىنا ارقاۋ ەتكەن اقىن وزگە تۇستەردى جەك كورگەن جوق. بارلىق ءتۇستىڭ استارىن اشقىسى كەلدى. «تۇستەر سىرى اقىندى قاتتى قىزىقتىرادى. ونىڭ پوەتيكالىق قيالى جەتى ءتۇستىڭ اربىرەۋىنەن عاجاپ قۇپيالار اشقان. بۇل – كەز كەلگەن ادامنىڭ ويىنا ورالا بەرمەيتىن ىزدەنىس. تۇستەردىڭ وزىندە دە ءبىز بىلمەيتىن ءمان كوپ. اقىننىڭ توپشىلاۋىنشا, قارا تۇستە كونتراستىلىق ماعىنا بار. سۇر ءتۇس – جاعىمپازدىقتىڭ بەلگىسىندەي, كوك تۇستە قاراما-قارسىلىق سەزىلەدى. اقىنعا ەڭ ۇنامدى تۇستەر: قىزىل, قوڭىر, اق, سارى تۇستەر. «قوڭىر ءتۇس» دەگەن شاعىن ولەڭىندە «قوڭىر» دەگەن ءسوزى 21 رەت قايتالانادى. ءبارى دە ەپيتەتتىڭ قىزمەتىن اتقارىپ, وقىرمانعا ەستەتيكالىق ءلاززات بەرەدى. ءبىر ءسوز قانشا قايتالانسا دا, ولەڭ كوركەمدىلىگىنە نۇقسان كەلىپ تۇرعان جوق. وسى «قوڭىر» ءسوزى شىعارماعا ۇلتتىق ءنار, ناقىشتى ورنەك بەرەتىن ءتارىزدى» دەيدى جۇمەكەنتانۋشى عالىم قادىر ءجۇسىپ.
قازاق پوەزياسىنىڭ ەرەكشە قۇبىلىسى قادىر مىرزا ءالىنىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, اقىن جەتى ءتۇستىڭ ارقايسىسىنا «مىنەزدەمە» بەرگەن. ولەڭ-ءسوزدىڭ ۇستاسى «جۇمەكەن «جەتى بوياۋدىڭ» اۆتورى رەتىندە قازاق پوەزياسىندا بۇرىن-سوڭدى وتكەن الۋان اقىنداردىڭ قاي-قايسىسىنا دا ۇقسامايدى» دەپتى.
الدىڭعى بۋىن وكىلدەرى مەن قاتارلاستارىنان وسىنداي جوعارى باعا العان جۇمەكەن ۇنەمى دالانى اڭسادى. تابيعاتتىڭ تىلسىم سىرلارىن, جۇمباق قۇبىلىستارىن ولەڭىنە ارقاۋ ەتۋدەن جالىقپادى. وسىلايشا, ءوزىنىڭ كەڭ دالاعا دەگەن ساعىنىشىن جىر شۋماعىمەن شەبەر سۋرەتتەدى. اقىن قۇددى تابيعاتتىڭ تىلسىمىن قالت جىبەرمەي, باقىلاپ تۇراتىن سينوپتيك سەكىلدى كورىنەدى.
كولىگى دە, ۋ-شۋى كوپ قالادا تۇرعان اقىننىڭ اڭسارى – دالانىڭ جۇپار اۋاسى. بارشا قازاقتىڭ اڭسارىن «دالا دەگەن دوكتورعا كورىنەيىن, پروفەسسور ەمدەسىن شۇبات دەگەن» دەگەن جولدارمەن ايقىن اڭعارتىپ تۇر. وسى ءبىر ەكى جولدا قازاقتىڭ ۇلتتىق سۋسىنى – شۇباتتىڭ بويعا قۋات بەرەتىن دارۋمەن ەكەنىن بەينەلى تۇردە اسەرلەپ جەتكىزەدى.
اقىننىڭ ءسوز ساپتاۋداعى شەبەرلىگى ءار ولەڭىنەن, ءار كىتابىنان بايقالادى. وقىعان جاندى ءتانتى ەتەدى. قازاقتىڭ ۇلتتىق ونەردى دارىپتەۋ ونەگەسىن «كۇي كىتابىنان» تاباسىز. ال « ۇلىم, ساعان ايتام» جيناعىندا بالاسىنا «جاقسى بولساڭ, ەلىڭدى, ماقتايدى جۇرت ۇقتىڭ با؟» دەپ زور جاۋاپكەرشىلىك ارقالاتادى. ادامنىڭ مىنەز-قۇلقى, العان تاربيەسىنە قاراپ-اق جۇرت ونىڭ ەلى تۋرالى پىكىر قالىپتاستىراتىنىن استارلى سوزبەن بەينەلەيدى.
جىر ءدۇلد ۇلى ءونىمدى ەڭبەك ەتتى. باستاپقىدا ولەڭدەر توپتاماسى العاش رەت 1959 جىلى جاس اقىنداردىڭ «جاس قانات» جيناعىنا ەندى. ال ءبىرىنشى كىتابى «بالاۋسا» دەگەن اتاۋمەن 1961 جىلى جارىققا شىقتى. وسىدان سوڭ «سىبىزعى سىرى», ء«وز كوزىممەن», «جارىق پەن جىلۋ» , «جوق, ۇمىتۋعا بولمايدى», «كۇي كىتابى», «مەزگىل اۋەندەرى», «قىزعالداق جايلى باللادا», « ۇلىم, ساعان ايتام», «مەن تۋعان كۇن» كىتاپتارىن وقىرمانى جاقسى قابىلدادى. تەك ولەڭ جازۋمەن شەكتەلمەگەن قالامگەر 70-جىلداردىڭ باسىندا «اق شاعىل», «كىشكەنتاي», «داڭق پەن داقپىرت» روماندارى مەن «بەتپە-بەت», «دومبىرا مەن كوسەۋ» پوۆەستەرىن ۇسىندى. پروزاداعى تۋىندىلارىنان كەيىن پوەزياعا قايتا ورالىپ, «جەتى بوياۋ», «شۋاق», «اشىق اسپان», «قىران قيا», «مەنىڭ قازاقستانىم» جىر كىتاپتارىن شىعاردى.
جيىرما ءبىر جاسىندا جازعان «مەنىڭ قازاقستانىم» ولەڭى انۇرانعا اينالدى. كەشتەۋ بولسا دا شىعارماشىلىعىنا مەملەكەتتىك سىيلىق بەرىلدى. اتىراۋ قالاسىندا اقىننىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى ورناتىلدى. ال بيىل قاراشانىڭ سوڭىندا جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولادى. سايكەستىك پە, الدە كەزدەيسوقتىق پا, قازدار قيقۋلاپ جىلى جاققا قايتاتىن قوڭىر كۇزدە, دالىرەك ايتقاندا, 22 قاراشادا قۇرمانعازى اۋدانىنداعى قوشالاق دەپ اتالاتىن توپىراقتا جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقان اقىن تۋعان كۇنىنەن
6 كۇن بۇرىن دۇنيەدەن وزعان...
اتىراۋ وبلىسى
