جابايى وسىمدىكتەردىڭ بيوالۋانتۇرلىلىگىن زەرتتەۋ مەن ساقتاۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ, پىكىر جانە تاجىريبە الماسۋ, سونداي-اق ءوڭىردىڭ تابيعي ەكوجۇيەلەرىن تۇراقتى دامىتۋعا ارنالعان ناقتى پراكتيكالىق ۇسىنىمدار ازىرلەۋدى ماقسات ەتكەن جيىندا عالىمدار ورتالىق ازيا جەلىسىن قۇرۋ ماسەلەسىن كوتەردى.
القالى جيىندا پرەزيدەنت جانىنداعى ۇعا پرەزيدەنتى ا.ق. كۇرىشباەۆ «تابيعي ەكوجۇيەلەردى ساقتاۋ ەكولوگيالىق ماسەلە عانا ەمەس, قازاقستان مەن ورتالىق ازيانىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق مىندەتى بولىپ تابىلادى. بيوارتۇرلىلىكتى ساقتاۋعا جانە بايلانىستى تاۋەكەلدەردى باسقارۋعا باعىتتالعان ناقتى عىلىمي نەگىزدەلگەن شارالار قاجەت» دەپ اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى ۇعا ۇسىنعان تومەندەگى ماسەلەلەرگە توقتالدى:
- جاساندى ينتەللەكت, گەواقپاراتتىق جۇيەلەر مەن قاشىقتىقتان زوندتاۋ نەگىزىندە ەكولوگيالىق مونيتورينگ پەن بولجاۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن قۇرۋ. سونداي-اق زاماناۋي گەنومدىق جانە تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ كوزدەلەدى. بۇل جۇيە مۇزدىقتار, سۋ ايدىندارى, جايىلىمدار مەن وسىمدىكتەر سياقتى نەگىزگى ەكوجۇيەلەردىڭ جاعدايىن ناقتى ۋاقىت رەجيمىندە ۇزدىكسىز باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. ەرەكشە نازار ەكولوگيالىق نيشالاردىڭ مودەلدەرىن ازىرلەۋگە جانە كليماتتىق بولجامداردى ەسكەرە وتىرىپ ارەالداردىڭ وزگەرۋ ستسەناريلەرىن جاساۋعا اۋدارىلۋى قاجەت. مۇنداي ءتاسىل بيولوگيالىق الۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ شارالارىن الدىن الا جوسپارلاۋعا جانە ىقتيمال تاۋەكەلدەردى دەر كەزىندە انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
- تابيعاتتى پايدالانۋ ساياساتىنا ەكوجۇيەلىك ءتاسىلدى ەنگىزۋ قاجەت. بۇل ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار جەلىسىن كەڭەيتۋدى جانە توزعان ەكوجۇيەلەردى قالپىنا كەلتىرۋدى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ورتالىق ازيا مەن كورشى ەلدەردىڭ وڭىرلەرىندەگى تابيعي لاندشافتتاردىڭ تۇتاستىعىن جانە بيولوگيالىق قاۋىمداستىقتاردىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن فۋنكتسيونالدىق ەكولوگيالىق دالىزدەردى قۇرۋدى كوزدەيدى.
- كليماتتىق وزگەرىستەردى, تۇرلەردىڭ كوشى-قونى مەن رەسۋرستىق جۇكتەمەنىڭ ارتۋىن ەسكەرە وتىرىپ, اۋماقتىق تۇراقتى دامۋدىڭ ۇزاقمەرزىمدى ستسەناريلەرىن ازىرلەۋ قاجەت. جەر پايدالانۋداعى جانە شارۋاشىلىق قىزمەتتەگى بارلىق شەشىمدەر ەكوجۇيەلەرگە 20–30 جىلدىق پەرسپەكتيۆا تۇرعىسىنان ىقپالى بويىنشا باعالانۋى ءتيىس. مۇنداي عىلىمي-بولجامدىق ءتاسىل سالدارلارعا تەك قانا جاۋاپ بەرۋدى ەمەس, ولاردىڭ الدىن الۋدى دا قامتاماسىز ەتەدى.
- اكادەميا كورشى ەلدەردىڭ سالالىق ۆەدومستۆولارى مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن بىرىكتىرەتىن ورتالىق ازيا بيوالۋانتۇرلىلىگى جونىندەگى كەڭەستى قۇرۋدى ۇسىنادى. بۇل ترانسشەكارالىق ەكوجۇيەلەردى ساقتاۋ بويىنشا مەملەكەتارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ءتيىمدى الاڭىنا اينالار ەدى.
سيمپوزيۋمدا قىتاي عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى حانگ سۋن, وزبەكستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى كوميلجون توجيبوەۆ, ۇعا اكادەميگى ەرلان تۇرىسپەكوۆ كەڭەسبەك ۇلى, سونداي-اق الەمنىڭ جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارىنىڭ پروفەسسورلارى – چجەكۋن چجوۋ (سيشۋانباننا تروپيكالىق وسىمدىكتەر باعى, كۋنمين, قىتاي), نيكولاي فريزەن (وسنابريۋك ۋنيۆەرسيتەتى, وسنابريۋك, گەرمانيا), گابور شرامكو (دەبرەتسەن ۋنيۆەرسيتەتى, دەبرەتسەن, ۆەنگريا), سونداي-اق رەسەي, وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, ارمەنيا, قىتاي, كورەيا, فينليانديا سياقتى ەلدەردىڭ جەتەكشى عالىمدار قاتىستى.
حالىقارالىق سيمپوزيۋمنىڭ پلەنارلىق وتىرىسى اياسىندا وسىمدىكتەر دۇنيەسىنىڭ بيولوگيالىق الۋاندىعىن زەرتتەگەن عالىمدار 10-نان اسا بايانداما جاساپ, فلورانى ساقتاۋ, بوتانيكا مەن وعان قاتىستى عىلىم سالالارىندا زاماناۋي ادىستەردى ەنگىزۋ جولدارىن تالقىلادى.
سيمپوزيۋمدا جاس زەرتتەۋشىلەردىڭ باياندامالارى وقىلدى. مولەكۋلالىق بيولوگيا مەن گەنەتيكا سالاسىنداعى زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردى تانىستىراتىن Life Science, Qiagen, Bio-Rad, «فەنوميكا» جانە باسقا دا بيوتەحنولوگيالىق كومپانيا وكىلدەرى بايانداما جاساپ, سالاداعى وزەكتى ماسلەلەردى قوزعادى.
سيمپوزيۋم اياسىندا بيوالۋانتۇرلىلىكتى زەرتتەۋدىڭ ورتالىق ازيا جەلىسى اياسىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلىپ, ارنايى قارار قابىلداندى.
الماتى
