– نۇربەك سەيىلحان ۇلى, قازىر ساياسي ۇدەرىستەر ءسال سايابىرلاعان تۇس. ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ بۋرابايداعى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى كەيىنگى ءۇش جىلدا جۇزەگە اسىرىلعان رەفورمالاردىڭ باعىتىن تاعى ءبىر ايقىندادى. جاقىندا پرەمەر-مينيستر دە ەسەپ بەردى. دەپۋتاتتار دا ماۋسىمدى قورىتىندىلاپ جاتىر. وسى تۇستا قوعامنىڭ رەفورمالارعا قاتىستى پىكىرى قانداي؟ قازىر قانداي ساراپتامالىق زەرتتەۋلەرگە سۇرانىس باسىم؟
– جۇرتشىلىق قاشاندا بايىپتى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. بۇعان بىرنەشە سەبەپ بار. بىرىنشىدەن, ەلىمىزدە 2022 جىلدان بەرى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اۋقىمدى ساياسي رەفورمالارى جۇزەگە اسىپ كەلەدى. وسى جۇيەلى رەفورمالار ساياسي مودەرنيزاتسيادان الەۋمەتتىك سالالارعا دەيىن تەرەڭ ءارى دالەلدى تالداۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. ەكىنشىدەن, مەملەكەت ساياساتى عىلىمي-ساراپتامالىق نەگىزگە تۇبەگەيلى بەت بۇردى. ياعني قازىر كەشەندى ساراپتاما شەشىم قابىلداۋدىڭ باستى قۇرالىنا اينالىپ كەلەدى. وسىلايشا, مەملەكەتتىك اپپارات «دالەلگە نەگىزدەلگەن ساياسات» (evidence-based policy) قاعيداسىنا كەڭىنەن جۇگىنەدى. مەملەكەت باسشىسى تۇركىستانداعى ۇلتتىق قۇرىلتايدا «ساراپتاۋ-تالداۋ قىزمەتىن ءتيىمدى جۇرگىزەتىن مىقتى ورتالىقتار جەلىسى قاجەت» دەدى. بۇل – وسى بەتالىستىڭ ايقىن دالەلى.
وسى تۇرعىدا قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى بىرنەشە باعىتتا زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. ءبىرىنشىسى – مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا, قوعامداعى ۇردىستەرگە باعا بەرىپ, رەفورمالاردىڭ تيىمدىلىگىن زەرتتەۋ. ەكىنشىسى – قوعامدىق پىكىردى تالداۋ ارقىلى شەشىم قابىلداۋشىلارعا ۇسىنىستار ازىرلەۋ. ءۇشىنشىسى – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن باعالاپ, ونى جەتىلدىرۋگە ارنالعان ساراپتامالىق قۇرالدار ۇسىنۋ. ياعني ءبىر سوزبەن ايتقاندا, عىلىمي دەرەكتەر نەگىزىندە قوعامدى ورنىقتى دامىتۋعا ىقپال ەتەتىن شەشىمدەر ازىرلەۋگە ۇلەس قوسامىز.
وسى ورايدا 2021–2025 جىلدار ارالىعىنداعى الەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋلەرگە سۇيەنە وتىرىپ, حالىقتىڭ مەملەكەت پەن ونىڭ ينستيتۋتتارىنا دەگەن سەنىمى ارتىپ كەلە جاتقانىن بايقايمىز. قوعامنىڭ ءتۇرلى سالاسىنداعى سەنىم – رەفورمالاردىڭ حالىق ومىرىنە وڭ اسەر ەتكەنىن ايعاقتايتىن كورسەتكىش.
– سوندا قازىر ءجۇرىپ جاتقان رەفورمالار مەن ساياسي قادامداردى قىسقامەرزىمدى ناتيجەلەرمەن ەمەس, ۇزاقمەرزىمدى پريزمادان باعالاۋ ماڭىزدى دەيسىز بە؟
– ارينە, رەفورمالاردى قىسقامەرزىمدى ناتيجەلەرمەن عانا باعالاۋ – ايسبەرگتىڭ سۋ استىنداعى الىپ بولىگىن ەلەمەي, كوزگە كورىنەتىن تۇسىن عانا شولۋمەن تەڭ. شىن مانىندە, ەڭ ماڭىزدى وزگەرىستەر كوزگە بىردەن بايقالمايتىن, بىراق ۋاقىت وتە قوعامنىڭ بولمىسىن تۇبەگەيلى وزگەرتەتىن تەرەڭ قاباتتاردا جۇرەدى. ۇزاقمەرزىمدى زەرتتەۋلەر – ۋاقىت سۇزگىسىنەن وتكەن شىنايى باعالاۋ قۇرالى. مىسالى, اقش-تا وتكەن عاسىردىڭ 20–60-جىلدار ارالىعىندا ۇزدىكسىز جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان زەرتتەۋلەر بار. ولار تاريحي كەزەڭدەر اراسىنداعى قوعامنىڭ كوڭىل كۇيى مەن مەملەكەت دامۋىنا دەگەن كوزقاراسىن سالىستىرا وتىرىپ, مەملەكەت ساياساتىنىڭ اسەرىن ءدال كورسەتە الادى.
ەلىمىزدە دە وسى باعىتتا العاشقى قادامدار جاسالدى. ءبىز, ماسەلەن, 2021 جىلعى مالىمەتتەردى قايتا قاراپ, سول كەزدەگى رەفورمالارعا دەگەن كوزقاراستى زەرتتەدىك. 2021 جىلى حالىقتىڭ ءبىر بولىگى رەفورمالاردى سەنىمسىزدىكپەن, سكەپتيكامەن قابىلداعانىن بايقايمىز. ۋاقىت وتە كەلە مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستامالارى حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولىپ جاتقانىن الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر كورسەتىپ وتىر.
سول سەبەپتى بۇگىنگى رەفورمالاردى وسى ساتپەن عانا ولشەۋ ادىلەتسىز بولار ەدى. قوعامدىق سانا باياۋ وزگەرەدى, ال شىنايى كارتينانى ۇزاقمەرزىمدى باعالاۋ ارقىلى بايقاۋعا بولادى. ارينە, ءبىزدىڭ زەرتتەۋ كەزەڭىمىز تاريحي تۇرعىدان ولشەگەندە اسا ۇزاق مەرزىم ەمەس. دەسەك تە, 4 جىلدىڭ ءوزى كوپ ۇدەرىستىڭ وڭ باعىتقا بەتتەگەنىن كورسەتەدى. ءبىز بۇل زەرتتەۋلەردى جالعاستىرا بەرەمىز.
– جاڭا ءبىر سوزىڭىزدە قوعامدا ساياسي رەفورمالارعا وڭ كوزقاراس قالىپتاسىپ كەلە جاتىر دەدىڭىز. جالپى, مەملەكەت باسشىسى قولعا العان رەفورمالار ەلدىڭ ساياسي مادەنيەتى مەن باسقارۋ جۇيەسىنە قانداي ينستيتۋتسيونالدىق وزگەرىستەر اكەلدى؟
– كەيىنگى جىلدارى ەلدە تۇبەگەيلى ءارى جۇيەلى وزگەرىستەر بولىپ جاتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە بيلىك قۇرىلىمى عانا ەمەس, قوعام دامۋىنىڭ نەگىزى دە جاڭاردى. 2022 جىلعى جولداۋىندا مەملەكەت باسشىسى اۋقىمدى ساياسي جاڭعىرۋ باعدارلاماسىن جاريالادى. رەفورمالاردىڭ ىرگەتاسى رەتىندە پرەزيدەنتتىڭ قولىنداعى شەكتەن تىس بيلىكتەن باس تارتۋىن, سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋ ۇلگىسىنەن ىقپالدى پارلامەنتى, ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەتى بار پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكاعا كوشۋ تۋرالى باستاماسىن ايتۋعا بولادى. 2022 جىلعى رەفەرەندۋم ناتيجەسىندە كونستيتۋتسيانىڭ ۇشتەن ءبىرى وزگەرتىلدى. كەيىننەن ونداعان زاڭ مەن كودەكسكە تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. وسى وزگەرىستەر ارقىلى بيلىك تارماقتارىنىڭ اراسىندا تەپە-تەڭدىككە نەگىزدەلگەن, زامان تالابىنا ساي ءارى سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرە الاتىنداي جاڭا مەملەكەتتىك باسقارۋ ۇلگىسى قالىپتاستى. ەل تاريحىندا العاش رەت ساياسي نە كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەرگە ارنالماعان ءتورتىنشى جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم ءوتتى. ونىڭ ءمانى ساياسي پليۋراليزم مەن اشىق ديسكۋسسياعا, ناقتى دەرەككە نەگىزدەلگەن راتسيونالدى شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن جاسالدى.
نەگىزىنەن, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن ءبىز تىكەلەي باعىناتىن مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى سياقتى ۋاكىلەتتى ورگاندار قوعامداعى احۋالدى تۇراقتى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىر. قوعامنىڭ كوڭىل كۇيى مەن وزەكتى ماسەلەلەر ەسكەرىلىپ, قاجەت بولعان جاعدايدا جەدەل (ەكسپرەسس) الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر دە جۇرگىزىلەدى. بۇل مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باعىتىن دەر كەزىندە ايقىنداپ, قوعاممەن ءتيىمدى كەرى بايلانىس ورناتۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. جەدەل شەشىمدەردى تالاپ ەتەتىن جاعدايلاردا دا عىلىمي كوزقاراس قولدانىلادى.
ءبىز جانە وزگە دە ينستيتۋتتار جۇرگىزەتىن الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردەن بولەك, مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ حالىقتى نە تولعاندىراتىنىن, تۇرعىنداردىڭ قانداي وزەكتى پروبلەمالارى بارىن انىقتايتىن تسيفرلىق شەشىمدەرى دە جەتەرلىك. ولاردىڭ قاتارىندا «eGov» ارقىلى جۇرگىزىلەتىن ساۋالنامالاردى, «e-Otinish» ارقىلى جولداناتىن سۇراقتاردى, «Quryltai» قوسىمشاسى ارقىلى جينالاتىن ۇسىنىستاردى اتاپ وتۋگە بولادى. ياعني مەملەكەتتىك اپپارات وسىلايشا ۇلكەن دەرەكتەردى (Big Data) كوپتەپ جينايدى. بۇل مەيلىنشە ساپالى شەشىمدەر قابىلداۋعا جول اشادى.
– ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە پرەزيدەنتكە دەگەن سەنىم دەڭگەيىنە قاتىستى دەرەكتەردى كەلتىرگەن ەدىڭىز. وسى كورسەتكىشتەر قازىرگى قوعامداعى جالپى سەنىم احۋالىن قالاي سيپاتتايدى؟
– الەمدە پرەزيدەنت رەيتينگى نەمەسە وعان دەگەن سەنىم دەڭگەيى – ساياسي مادەنيەتتىڭ قالىپتاسقان ءبىر ەلەمەنتى. ول – ستاتيستيكالىق كورسەتكىش قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى بايلانىستىڭ, سەنىم مەن ءۇمىتتىڭ ولشەمى. جاھاندىق ساياساتتا مۇنداي رەيتينگتەرگە قىزىعۋشىلىق جوعارى, ويتكەنى ولار بيلىكتىڭ لەگيتيمدىلىگىنە, رەفورمالاردىڭ ءوز دەڭگەيىندە ىسكە اسۋىنا جانە ەل ىشىندەگى تۇراقتىلىققا تىكەلەي اسەر ەتەدى.
قازاقستاندا دا كەيىنگى جىلدارى بۇل ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىر. پرەزيدەنتكە دەگەن سەنىم جەكە تۇلعاعا عانا باعىتتالعان قولداۋ ەمەس, جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياساتقا, باستامالارعا جانە ولاردىڭ ناتيجەسىنە بەرىلگەن قوعامدىق باعا دەسە دە بولادى. دەرەكتەرگە توقتالساق, 2021 جىلى جۇرگىزىلگەن ءبىزدىڭ زەرتتەۋلەر بويىنشا پرەزيدەنتكە دەگەن سەنىم دەڭگەيى 77,1% بولعان, ال 2024 جىلى بۇل كورسەتكىش 82,6%-عا دەيىن وسكەن.
پرەزيدەنتكە نە سەبەپتى سەنەتىنىنە قاتىستى ەڭ ءجيى ايتىلعان جاۋاپتارعا كەلەر بولساق, ولار «شەتەلدەرمەن ارادا جانجال بولماۋى»; «كەمەل ساياسات», «جاڭا باعدارلاما مەن جاڭا باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋ», «ەلدەگى تۇراقتىلىق» سىندى جاۋاپتار. مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان ءارى قوعام مەيلىنشە قولداعان توپ-3 رەفورماعا مىنالاردى جاتقىزۋعا بولادى: «ۇلتتىق قور – بالالارعا» جوباسى, 2025 جىلدان باستاپ زەينەتاقى مەن شاكىرتاقى كولەمىنىڭ ءوسۋى جانە 2025 جىلدىڭ جۇمىسشى ماماندىقتارى جىلى دەپ جاريالانۋى.
جالپى العاندا, ءبىز جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەردە ازاماتتار سەنىم ءبىلدىرۋ ارقىلى, ەڭ الدىمەن, بولاشاققا ءۇمىت ارتاتىنىن كورسەتتى. دەمەك بۇل رەفورمالاردان ناتيجە كۇتۋ مەن سول وزگەرىستەردىڭ جۇزەگە اسارىنا سەنۋدىڭ دە كورسەتكىشى. ياعني پرەزيدەنت رەيتينگى – قوعامنىڭ ەلدەگى جاعدايعا دەگەن ىشكى پسيحولوگيالىق كوزقاراسىنىڭ ايناسى دەسە دە بولادى.
– «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنا توقتالايىقشى. مۇنىڭ اياسىندا بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى قارىم-قاتىناس فورماتى وزگەردى مە؟ زەرتتەۋلەرىڭىزدە ازاماتتاردىڭ جاڭا ساياسي شەشىمدەر مەن باسقارۋ تاسىلدەرىنە قانشالىقتى سەنىم ارتىپ وتىرعانىنا جانە قوعام ءۇشىن قانداي قۇندىلىقتار باسىمدىققا يە ەكەنىنە قاتىستى كورسەتكىشتەر بار ما؟
– بۇل تۇجىرىمداما نەگىزىندە بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى بايلانىس جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلىپ كەلەدى. ول سايلاۋ مەن رەفەرەندۋم كەزىندە عانا ەمەس, ازاماتتاردىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە اسەر ەتەتىن شەشىمدەردى قابىلداۋ بارىسىندا دا ءجيى بايقالادى. مەملەكەت ساياسي شەشىمدەردى كوپشىلىكپەن كەڭەسە وتىرىپ قابىلداۋ مودەلىن تاڭداپ وتىر. ەلدەگى ساياسي جاڭعىرۋ ءۇردىسى ۇزدىكسىز جالعاسىپ كەلەدى. پارلامەنت پەن ۇكىمەت وتىرىستارىنىڭ ونلاين فورماتتا ءوتۋى, زاڭ جوبالارىنا قاتىستى قوعامدىق تالقىلاۋلار مەن پەتيتسيا ينستيتۋتىنىڭ ەنگىزىلۋى شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعى مەن قوعام الدىنداعى ەسەپتىلىكتى كۇشەيتتى.
ساياسي الاڭ دا ەداۋىر جاڭعىردى. ءماجىلىس پەن ءماسليحات دەپۋتاتتارىن سايلاۋ ەرەجەسى وزگەرىپ, ارالاس جۇيە ەنگىزىلدى. مۇنداي ءۇردىس ازاماتتارعا ءوز وڭىرىنەن شىققان, ءوزى قالاعان, سەنىم ارتقان كانديداتقا داۋىس بەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار ءار وڭىردەگى جەرگىلىكتى وكىلدىكتەر مەن وندا تۇراتىن حالىق مۇددەسىنىڭ توعىسۋىنا ىقپال ەتەدى. بۇعان قوسا پارتيالاردى تىركەۋ تالابىنىڭ جەڭىلدەۋى دە جاڭا ساياسي ۇيىمداردىڭ پايدا بولۋىنا جول اشتى. 2023 جىلى وتكەن سايلاۋدا پارلامەنتكە قازاقستان تاريحىندا تۇڭعىش رەت 6 ساياسي پارتيا ەندى. ماجوريتارلىق جۇيەدە ءبىرمانداتتى وكرۋگتەردەن سايلاناتىن كانديداتتاردىڭ باسەكەسى مەن سالماعى ارتتى. وعان قوسا, سەنىم اقتالماعان جاعدايدا مانداتتى كەرى قايتارىپ الۋ ينستيتۋتى ەنگىزىلدى.
اتالعان وزگەرىستەر ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنىم دەڭگەيىنە دە وڭ اسەر ەتتى. زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە پارلامەنتكە سەنىم دەڭگەيى 2021 جىلى 56,8% بولسا, 2025 جىلعى العاشقى جارتىجىلدىقتا 67,4%-عا دەيىن وسكەن. ماسليحاتتارعا دەگەن سەنىم دە, سايكەسىنشە 54,9%-دان 62,4%-عا دەيىن ارتقان. بۇل حالىقتىڭ زاڭ شىعارۋشى بيلىككە دەگەن كوزقاراسىنىڭ تۇزەلىپ كەلە جاتقانىن, ونى ءوزىنىڭ مۇددەسىن قورعايتىن شىنايى وكىل رەتىندە قابىلداي باستاعانىن كورسەتەدى. ياعني ساياسي جاڭعىرۋ ناتيجەسىندە ازامات پەن وكىل اراسىنداعى سەنىم كۇشەيىپ, حالىق ءوزى قالاعان جاڭا قۇرامنان ناقتى ناتيجە كۇتەتىن كەزەڭ باستالىپ جاتىر دەۋگە بولادى.
قوعام ءۇشىن ماڭىزدى قۇندىلىقتارعا كەلسەك, رەسپوندەنتتەردىڭ پىكىرىنشە, العاشقى ۇشتىككە ادىلەتتىلىك, تاۋەلسىزدىك جانە بىرلىك قۇندىلىقتارى كىرەدى. ادىلەتتىلىكتى ازاماتتار زاڭ الدىنداعى تەڭدىكپەن بايلانىستىرادى (71,8%). بۇل حالىقتىڭ قۇقىقتىق سانا دەڭگەيىنىڭ ارتىپ, ادىلدىك پەن زاڭ ۇستەمدىگىنە نەگىزدەلگەن قوعام قۇرۋعا دەگەن تالپىنىسىن كورسەتەدى. سوت جۇيەسىنىڭ اشىقتىعى, رەزونانستىق جاعدايلاردان قوعامنىڭ سىرت قالماۋى, الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى بەلسەندى ازاماتتىق ۇستانىمنىڭ قالىپتاسۋى ادىلەتتىلىك قۇندىلىعىنىڭ قوعامدىق ماڭىزىن ايقىنداي تۇسەدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇلتتىق قۇرىلتايدا اتاپ وتكەن «زاڭ جانە ءتارتىپ» قاعيداسى وسى باعىتتاعى ناقتى رەفورمالاردىڭ باستاۋى بولدى. پوليتسيانىڭ سەرۆيستىك مودەلگە كوشۋى, ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلاردىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ سياقتى شارالار قۇقىق قورعاۋ سالاسىنا دەگەن سەنىمدى بىرتىندەپ قالپىنا كەلتىرىپ جاتىر. مۇنى ناقتى دەرەكتەردەن دا بايقاۋعا بولادى: 2021 جىلى پوليتسياعا سەنىم دەڭگەيى 58,5% بولسا, 2025 جىلى كورسەتكىش 64,6%-عا دەيىن ارتقان. پروكۋراتۋراعا سەنىم – 60,9%-دان 66,3%-عا, قارۋلى كۇشتەرگە سەنىم – 2022 جىلى 66,3%-دان 2025 جىلى 70,3%-عا دەيىن وسكەن. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە دەگەن سەنىم كورسەتكىشى دە 62,8%-دان 71,2%-عا جەتكەن.
قوعامدا قالىپتاسىپ, دامىپ جاتقان بۇل ءۇش قۇندىلىقتى مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى الەۋمەتتىك كەلىسىم رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى. قوعام ءۇشىن ادىلەتتىلىكتىڭ باستى كەپىلى – زاڭ مەن ءتارتىپ. ول, ارينە, جاڭا يدەيا ەمەس, الايدا قازىرگى جاعدايدا جاڭاشا مانگە يە. ايتا كەتۋ كەرەك, كەلتىرىلگەن دەرەكتەر ءبىر ساتتىك «فوتو» عانا, ولار ۋاقىت وتە وزگەرۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇل مالىمەتتەردى ۇنەمى ديناميكادا, ياعني ۋاقىتشا كەسكىندەر ارقىلى تالداۋعا تىرىسامىز.
– ادىلدىككە ۇمتىلۋ تۇرعىسىندا قوعامدا بەلسەندىلىك ارتتى دەدىڭىز. وسى تۇرعىدان العاندا, ءجيى سىنعا ۇشىرايتىن سايلاۋ جۇيەسىنىڭ, اسىرەسە اكىمدەردى تاعايىنداۋ نەمەسە سايلاۋ ءتارتىبىنىڭ قازىرگى جاعدايى قانداي؟ قوعامنىڭ ويانۋىنا وسى باعىتتاعى رەفورمالار قالاي اسەر ەتتى دەپ ويلايسىز؟
– دەموكراتيانىڭ ايقىن كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى – سايلاۋ جۇيەسىندەگى اۋقىمدى رەفورمالار. حالىق ءوزى تاڭداعان اكىمگە كوبىرەك سەنىم ارتا باستادى. 2021 جىلى جەرگىلىكتى اكىمگە سەنىم دەڭگەيى 60,7% بولسا, بىرنەشە جىلدا كورسەتكىش 66,3 %-عا دەيىن ءوستى. مۇنى اۋىل, اۋدان مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالا اكىمدەرىنىڭ سايلاۋىنان دا ايقىن بايقاۋعا بولادى. 2021 جىلدان بۇگىنگە دەيىن اۋىل اكىمدەرىنىڭ 90%-عا جۋىعىن تىكەلەي حالىق سايلادى. بۇل كورسەتكىش ەلىمىزدە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تەتىكتەرىنىڭ شىنايى ىسكە اسا باستاعانىن بىلدىرەدى. «اۋىل كەڭەستەرى» قۇرىلىپ, حالىقتىڭ ءوزى تۇرىپ جاتقان جەردى باسقارۋىنا ناقتى العىشارت جاسالدى. ال 2025 جىلدان باستاپ تولىققاندى وبلىستىق ماڭىزى بار قالالار مەن اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋ جۇيەسىنىڭ ەنگىزىلۋى – جەرگىلىكتى دەموكراتيانى ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى قادام.
اتالعان رەفورمالاردىڭ ەرەكشەلىگى مەن ماڭىزى تۋرالى ايتقاندا, ونىڭ بىرنەشە قىرىنا توقتالۋعا ءتيىسپىز. ەڭ الدىمەن, حالقىمىز اۋىلدىق, اۋداندىق, قالالىق دەڭگەيدە ءوز اكىمىن سايلاپ قانا قويماي, جەرگىلىكتى باسقارۋ ىسىنە تىكەلەي قاتىسۋعا مۇمكىندىك الدى. بۇل ايماقتاردا بيۋدجەتتى يگەرۋ, وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ ءىسىن ورتالىقتىڭ جاۋابىن كۇتپەي, دەربەس ءارى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋعا جول اشتى. مۇنداي مۇمكىندىك جەرگىلىكتى جەردىڭ قاجەتتىلىگىنە جەدەل جاۋاپ بەرىپ, شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىن ەداۋىر جەدەلدەتەدى.
سونىمەن قاتار اتالعان وزگەرىستەر بەلسەندىلىكتى ارتتىرىپ, جاڭا ساياسي مادەنيەتتىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتىپ جاتىر. حالىق ءوزىن باقىلاۋشى عانا ەمەس, شەشىم قابىلداۋشى رەتىندە سەزىنە باستادى. بۇل دەموكراتيالىق سانا مەن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ارتۋىنا نەگىز بولادى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – جاڭادان سايلانعان اكىمدەردىڭ 60%-عا جۋىعى بۇرىن مەملەكەتتىك قىزمەتتە بولماعان تۇلعالار. سايكەسىنشە, سايلاۋ اكىم لاۋازىمىنا قىزمەتتىك باسپالداق ارقىلى عانا ەمەس, ساياسي باسەكە ارقىلى دا جەتۋگە مۇمكىندىك بار ەكەنىن كورسەتتى. اۋىل اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ – پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسقان ساياسي رەفورمالار پاكەتى شەڭبەرىندەگى ناقتى ءارى پارمەندى قادام بولدى. بۇل جاڭاشىلدىق جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى نىعايتىپ, ەسەپ بەرەتىن, حالىقپەن تىعىز بايلانىس ورناتا الاتىن اكىمدىك مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
وبلىس دەڭگەيىندەگى اكىمدەر تۋرالى كوزقاراس تا جاقسارا تۇسكەن. ماسەلەن, «اكىمنىڭ حالىقپەن ديالوگكە اشىقتىعىن 10 بالدىق مەجەمەن باعالاڭىز» دەگەن سۇراققا 2023 جىلى تۇرعىندار ورتا ەسەپپەن 5,8 بالل قويعان بولسا, 2024 جىلى بۇل كورسەتكىش 6,1 بالعا, ال 2025 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا 6,5 بالعا دەيىن كوتەرىلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وبلىس دەڭگەيىندەگى اكىمدەرگە سەنىم دەڭگەيى ءبىرشاما ءوستى.
اكىمدەرگە دەگەن سەنىم دەڭگەيىنىڭ ارتۋى, ءبىر جاعىنان, ءتيىمدى كادرلىق ساياساتتىڭ جۇزەگە اسىپ جاتقانىن اڭعارتادى. ول ساياسي رەفورمالاردىڭ جەرگىلىكتى دەڭگەيدە قابىلدانىپ, تابىستى ىسكە اسىپ جاتقانىنا دالەل بولا الادى.
– اكىمنىڭ, جالپى العاندا, ءار ساياسي تۇلعانىڭ باستى مىندەتى حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ, ولاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ەكەنى ءمالىم. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى كەز كەلگەن رەفورمانىڭ نەگىزگى ينديكاتورى دەسەك, وسى تۇرعىدان العاندا, جۇرتتىڭ قازىرگى الەۋمەتتىك كوڭىل كۇيى قانداي؟
الەۋمەتتىك زەرتتەۋىمىزدىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – قوعام تاراپىنان ەلدەگى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك-ساياسي جاعدايعا بەرىلەتىن باعانى كەشەندى تۇردە تالداۋ. اتالعان كورسەتكىشتەر ۋاقىت وتكەن سايىن جاقسارىپ كەلە جاتقانىن اڭعارامىز.
مىسالى, ەلىمىزدە الەۋمەتتىك يگىلىك پەن تۇراقتىلىق ارتىپ كەلە جاتقانى حالىقتىڭ ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق جاعدايدى باعالاۋىنان كورىنەدى. ءبىز 2022 جىلدان بەرى تۇراقتى تۇردە رەسپوندەنتتەرگە ء«سىز جالپى ەلدەگى جانە ءوز وڭىرىڭىزدەگى ەكونوميكالىق جاعدايدى قالاي باعالايسىز؟» دەگەن سۇراق قويىپ كەلەمىز. بۇل سۇراققا 2022 جىلى رەسپوندەنتتەردىڭ 51,2%-ى «ەلدەگى ەكونوميكالىق جاعداي قولايلى جانە تۇراقتى» دەپ جاۋاپ بەرسە, 2024 جىلى بۇل كورسەتكىش 66,9%-عا دەيىن وسكەن. دەمەك ءۇش جىل ىشىندە ەكونوميكالىق جاعدايعا وڭ باعا بەرگەندەردىڭ ۇلەسى شامامەن 15,7%-عا دەيىن ارتقان. وڭىرلىك دەڭگەيدە دە وسىنداي ءۇردىس بايقالادى: 2022 جىلى رەسپوندەنتتەردىڭ 57,8%-ى ەكونوميكالىق جاعداي «قولايلى جانە تۇراقتى» دەپ باعالاسا, 2024 جىلى كورسەتكىش 68,7%-عا جەتىپ, 10,9%-دان استام ءوسىم كورسەتتى.
مۇنداي وڭ وزگەرىستەردىڭ نەگىزىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى», «بيزنەستىڭ جول كارتاسى», «اۋىل – ەل بەسىگى», «جايلى مەكتەپ» سياقتى جوبالار مەن جاڭا يندۋستريالىق باعدارلامالار تۇر. اتالعان باستامالار ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتىپ, ازاماتتاردىڭ ۇلتتىق ەكونوميكاعا دەگەن سەنىمىن نىعايتتى.
– بۇگىنگى قوعامدىق-ساياسي احۋال تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– بۇل سۇراعىڭىزعا جاۋاپ بەرمەس بۇرىن الدىمەن «قوعامدىق كوڭىل كۇيدى ولشەۋ نە ءۇشىن قاجەت؟» دەگەن ساۋالعا توقتالا كەتەيىك. مۇنىڭ جاۋابى قاراپايىم. كەز كەلگەن جاعدايدى دەرەكتەر ارقىلى ءدال باعامداۋ – دۇرىس شەشىم قابىلداۋعا نەگىز. قاراپايىم مىسالمەن ايتساق, ادام اعزاسىنداعى وزگەرىستى ءتۇسىنۋ ءۇشىن سكرينينگتەن وتەمىز نەمەسە دەنە قىزۋىن ءبىلۋ ءۇشىن تەرمومەتر قولدانامىز عوي؟ الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر دە قوعامنىڭ «تەمپەراتۋراسىن» ولشەيتىن قۇرال ىسپەتتى.
الەمدىك تاجىريبەدە مەملەكەتتىك ساياسات, رەفورما, ءتىپتى اقپاراتتىق ناۋقانداردىڭ ءوزى قوعامدىق پىكىر مەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەرگە سۇيەنە وتىرىپ جۇزەگە اسادى. سەبەبى حالىقتىڭ قالاي ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن بىلمەي تۇرىپ قانداي دا ءبىر ساياسات جۇرگىزۋ كوزدى بايلاۋلى كۇيدە جولعا شىعۋمەن تەڭ. مۇنداي كورسەتكىشتەر – قوعام مەن بيلىك اراسىن جالعايتىن التىن كوپىر, دەر كەزىندە بەرىلگەن سيگنال جانە ەڭ باستىسى, قوعامنىڭ سەنىمىن ساقتاپ قالۋعا كومەكتەسەتىن قۇرال.
ال قازىرگى احۋالعا كەلسەك, حالىقتىڭ قوعامدىق-ساياسي جاعدايعا قاتىستى كوزقاراسىندا دا وڭ بەتبۇرىس بار. 2022 جىلى ەلدەگى قوعامدىق-ساياسي جاعداي «قولايلى جانە تۇراقتى» دەپ جاۋاپ بەرگەن رەسپوندەنتتەردىڭ ۇلەسى 60,8% دەڭگەيىندە بولسا, 2025 جىلى بۇل كورسەتكىش 76,2%-عا دەيىن ءوسىپ, 16%-عا
جۋىق ءوسىم كورسەتتى. بۇل دەرەكتەر قوعامدىق پىكىر وزگەرىپ, رەفورمالارعا سەنىم ارتقانىن اڭعارتادى. اتاپ ايتقاندا, قابىلدانعان كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر, ساياسي پارتيالار جۇيەسىنىڭ جاڭارۋى, سونداي-اق ازاماتتىق قوعاممەن بايلانىس ورناتۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي ۇدەرىستەرگە دەگەن كوزقاراسىنا وڭ ىقپال ەتتى. وسىلايشا, ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار مەن جوبالار حالىقتىڭ ەكونوميكالىق ءارى الەۋمەتتىك-ساياسي جاعدايدى وڭ باعالاۋىنا سەرپىن بەرىپ, قوعامدا تۇراقتى سەنىم كەڭىستىگىن قالىپتاستىرىپ وتىر.
– ءبىراز دەرەك ايتتىڭىز. سىزدەر كۇردەلى ۇدەرىستەردى زەرتتەگەندە قانداي عىلىمي-تالدامالىق ۇستانىمدار مەن ادىسنامالارعا سۇيەنەسىزدەر؟ مۇنىڭ ناتيجەسى ەلگە, قوعامعا نە بەرەدى؟
– بۇگىنگى رەفورمالار زاڭداردىڭ جيىنتىعى عانا ەمەس. بۇل – تەرەڭ قۇندىلىققا, تاريحي مازمۇنعا يە قۇجاتتار. ءبىز ولاردى قوعامنىڭ ءوز ىشىنەن ءپىسىپ-جەتىلگەن, ۇزاق جىلدار بويى جيناقتالعان سۇرانىستاردىڭ ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيدە تانىلۋى دەپ تۇسىنەمىز. ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ جۇمىسى – ءدال وسى ارالىقتا قوعام ءۇنى مەن مەملەكەتتىڭ ارەكەتى اراسىنداعى كوپىر بولۋ. قانداي دا ءبىر وزگەرىستىڭ نەگىزىندە ناقتى قوعامدىق سۇرانىس, مورالدىق باعدار مەن بولاشاقتىڭ بەينەسى تۇرادى. سوندىقتان قوعامدىق پىكىردى زەرتتەۋ ارقىلى قوعام نەگە دايىن, قانداي وزگەرىس كۇتەدى, سونى انىقتايمىز.
رەفورما تۋرالى كوپ ايتامىز, بىراق تۇپتەپ كەلگەندە, ولاردىڭ بارلىعى ادامنىڭ ءوز ومىرىنە قانشالىقتى قاناعاتتاناتىنىنا بايلانىستى. وسى كورسەتكىشكە كوز جۇگىرتسەك, كەيىنگى جىلدارى ەداۋىر ارتىپ, 85,3%-عا جەتكەن. جالپى العاندا, حالىقتىڭ جەكە ءومىر ساپاسىنا قاناعاتتانۋى ءاردايىم جوعارى دەڭگەيدە تۇراقتاپ تۇر. بۇل – مەملەكەتتىڭ ورنىقتىلىعى مەن نەگىزگى الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەردىڭ ساقتالۋىنىڭ بەلگىسى.
ءبىز ءۇشىن كەز كەلگەن زەرتتەۋدىڭ ساپاسى قولدانىلعان ءادىسناما مەن ۇستانعان عىلىمي قاعيداتتارعا تىكەلەي بايلانىستى. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ «كۇردەلى ساياسي ورتادا سەنىمدى قالىپتاستىرۋ» ادىستەمەسىن ەلىمىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە بەيىمدەدىك. دۇرىس ايتىپ وتىرسىز, سىرتتان الىنعان تاسىلدەرمەن عانا شەكتەلۋگە بولمايدى. قوعامىمىزدىڭ ىشكى ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرىپ, ادىستەمەلەرىمىزدى دە جاسايمىز. مىسالى, پرەزيدەنت باستاماشى بولعان ۆولونتەرلەر جىلىنان كەيىن ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, باستامانىڭ ناقتى اسەرىن, ازاماتتاردىڭ وعان قاتىسۋ دەڭگەيىن, قالىپتاسقان قۇندىلىقتاردى تالدادىق.
سول زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىنەن ۆولونتەرلىك حالقىمىز ءۇشىن ەڭ قولجەتىمدى جانە جانعا جاقىن ازاماتتىق بەلسەندىلىك فورماسىنا اينالعانىن بايقاۋعا بولادى. ءبىزدىڭ دەرەكتەردە ازاماتتاردىڭ 41,1%-ى ءدال وسى باعىتتى وزدەرىنە ساي ۇلگى رەتىندە اتاپ وتكەن.
ادامزاتتىڭ دامۋى مەن مەملەكەتتەر تاريحى كورسەتكەندەي, كەز كەلگەن رەفورمانىڭ ناتيجەسىن كورۋ ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى. ەلىمىزدەگى ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق وزگەرىستەر قارقىندى ءارى «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنا ساي قوعامنىڭ تالاپ-تىلەكتەرى نەگىزىندە جۇزەگە اسىپ جاتقانىن بايقاپ وتىرمىز. ۋاقىت وتە كەلە بۇگىنگى ساياسي رەفورمالاردىڭ, قوعامدىق قۇندىلىقتاردىڭ جاڭارۋى مەن جاندانۋىنان تۋىنداعان ۇدەرىستەردىڭ ناتيجەسىن كورەتىنىمىز انىق.
ەلىمىزدەگى كەيىنگى جىلدارداعى ساياسي جانە الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ۇدەرىسى – دالەلگە سۇيەنگەن ساياساتتىڭ, ينكليۋزيۆتى باسقارۋ تەتىكتەرىنىڭ جانە جاڭارعان قۇندىلىقتار جۇيەسىنىڭ ءبىرتۇتاس ناتيجەسى. مەملەكەت باسشىسى باستاعان رەفورمالار بيلىك تارماقتارىنىڭ تەڭگەرىمىن كۇشەيتىپ, جاڭا ديالوگ الاڭىن ناقتى ىسكە اسىردى. مۇنى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا سەنىمنىڭ جانە ازاماتتىق بەلسەندىلىكتىڭ ۇزدىكسىز ءوسۋ ديناميكاسى ايقىن كورسەتەدى.
كەشەندىلىگى ەسەلەنە ءتۇسىپ, الەمدەگى ەكونوميكالىق جانە ساياسي باسەكەلەستىك شارىقتاعان زاماندا قوعامدىق پىكىردى, ازاماتتاردىڭ قالاۋلارى مەن تاڭداۋلارىن عىلىمي تۇرعىدان سارالاي الۋ – زامان تالابى. ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنە شەشىم شىعارۋ ءۇردىسى – قاشاندا مەملەكەتتىڭ ورنىقتى دامۋىنىڭ العىشارتى. كەيىنگى جىلدارى وسى دەرەكتەردى جيناقتاۋ, ولاردى ساراپتاۋ, دالدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ونى ارەكەتكە اينالدىرا الاتىن جۇيە قۇرۋ بويىنشا قىرۋار جۇمىس اتقارىلدى. وعان قاجەتتى ساياسي ەرىك پەن مادەنيەت قالىپتاستى. ويدا ۇستايتىن باستى قاعيدا – زەرتتەۋ زەرتتەۋ ءۇشىن عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ ورنىقتى دامۋى مەن ازاماتتاردىڭ ءومىر ساپاسىنىڭ جاقسارۋى ءۇشىن جاسالۋى قاجەت.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
قامبار احمەت,
«Egemen Qazaqstan»
