الاش قايراتكەرى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى «قازاق» گازەتىنىڭ 1914 جىلعى سانىندا: «ابايدىڭ ولگەن كۇنىنەن قانشا الىستاساق, رۋحىنا سونشا جاقىندارمىز. ۇنەمى بۇل كۇيدە تۇرماس, حالىق اعارار, ونەر-بىلىمگە قانار, سول كۇندەردە اباي قۇرمەتى كۇننەن- كۇنگە ارتىلار. ءبىرىنشى اقىنىمىز دەپ حالقى ءجيى-ءجيى زيارات ەتەر, حالىق پەن اباي اراسى كۇشتى ماحابباتپەن جالعاسار. ول كۇندەردى ءبىز كورمەسپىز, بىراق ءبىزدىڭ رۋحىمىز سەزەر, قۋانار», دەپ جازعان بولاتىن. شىنىندا جىل وتكەن سايىن ءبىز حاكىم شىعارمالارىن جاقىن تۇتىپ كەلەمىز. ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرى قۇنىن جويمايتىن قازىنا ىسپەتتى. دانىشپان ويلارىنا جۇگىنگەن سايىن ايىمىز وڭىنان تۋىپ كەلەدى. سەبەبى اباي شىعارمالارى – شىندىقتىڭ شىڭى. ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىندە قازاقتىڭ دۇنيەتانىمى مەن ۇلتتىڭ بۇكىل بولمىسى جاتىر.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ماقالاسىندا: « ۇلى ويشىل ءار سوزىمەن ۇلتتىڭ ورەسىن ءوسىرۋدى كوزدەدى. سوندىقتان ابايدى تەرەڭ تانۋعا باسا ءمان بەرگەنىمىز ءجون. ابايدى تانۋ – ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋى. ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋى جانە ۇنەمى دامىپ وتىرۋى, عىلىمعا, بىلىمگە باسىمدىق بەرۋى – كەمەلدىكتىڭ كورىنىسى. ينتەللەكتۋالدى ۇلت دەگەنىمىز دە – وسى. وسىعان وراي, اباي ءسوزى ۇرپاقتىڭ باعىت الاتىن تەمىرقازىعىنا اينالۋى قاجەت», دەپ جازدى. راسىندا, ابايدىڭ ءسوزى – ۇلتتىڭ تەمىرقازىعى. ءار سوزىندە سوم التىنعا پارا-پار عاقليا بار. كىم سول ءسوزدىڭ سىرىن ءتۇسىنىپ, قاجەتىنە جاراتسا, اسىعى الشىسىنان تۇسكەنى. سەبەبى تانيمىن, داميمىن دەگەن ادامعا قازىناسى جەتكىلىكتى.
سول سەبەپتى زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ: «پوەزيادا, مۋزىكادا قوعامدىق-ازاتتىق وي-پىكىر سالاسىندا ولمەس-وشپەس شىعارمالار بەرگەن اباي قازاق حالقىنىڭ وتكەن زامانداعى ءومىرىن زەرتتەۋشى ءبىزدىڭ ۇرپاققا تاڭعاجايىپ تۇلعا بولىپ كورىنەدى. ول ءوز حالقىنىڭ تاريحىندا تاۋ شىنارىنداي بيىك تۇر», دەپ جازدى.
ابايتانۋشى عالىم قايىم مۇحامەدحانوۆ ايتقانداي, «ابايدىڭ اقىندىق ەڭبەگى قازاق ادەبيەتىن جاڭا باعىتتا ىلگەرى دامىتۋمەن بىرگە, قازاق قوعامىنىڭ دامۋىنا دا يگى اسەر ەتتى». ءيا, اقىن ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرى ارقىلى قازاق حالقىنىڭ رۋحاني-مادەني دۇنيەتانىمىن جاڭا ساتىعا كوتەردى, وسىلايشا قازاق قوعامىنا ىقپال ەتتى.
بىرىنشىدەن, اباي قوعامنىڭ ءبىلىم-عىلىمعا دەگەن كوزقاراسىن وزگەرتتى. ول ءوز شىعارمالارىندا («عىلىم تاپپاي ماقتانبا», «ينتەرناتتا وقىپ ءجۇر», ت.ب) وقۋ-ءبىلىمنىڭ ماڭىزىنا ەرەكشە توقتالىپ, قازاق حالقىن ناداندىقتان ارىلتىپ, عىلىم مەن ونەرگە ۇمتىلۋعا شاقىردى. ءبىلىمسىز قوعامنىڭ بولاشاعى جوق ەكەنىن ايتىپ, حالىقتى وياتۋعا تىرىستى.
ەكىنشىدەن, ەتيكالىق قۇندىلىقتاردى, ياعني يحساندى دارىپتەدى. ياعني حاكىم اباي شىعارمالارى ارقىلى ادامگەرشىلىك, ادالدىق, ادىلدىك, ەڭبەكقورلىق سەكىلدى قاسيەتتەردى جوعارى باعالاپ, كەرىسىنشە وسەك, وتىرىك, ماقتانشاقتىق, ەرىنشەكتىك سياقتى جامان مىنەزدەردى سىنادى. سول ارقىلى ادامداردىڭ ساناسىنا «قوعامنىڭ جاڭارۋى ءۇشىن ءار ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسى وزگەرۋى كەرەك» دەگەن وي سالدى. اقىن قوعامدى وسىلايشا جاڭارتۋدى كوزدەدى.
ۇشىنشىدەن, قازاقتىڭ ءتىلى مەن ادەبيەتىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. بۇل تۋرالى ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى: ء«سوز جازاتىن ادام ءارى جازۋشى, ءارى سىنشى بولارعا كەرەك. ءسوزدىڭ شىرايلى, اجارلى بولۋىنا ويدىڭ شەبەرلىگى كەرەك; ۇنامدى, ورىندى, ءدامدى بولۋىنا سىنشىلىق كەرەك; ماعىنالى, ماڭىزدى بولۋىنا ءبىلىم كەرەك. ابايدا وسى ۇشەۋى دە بولعان. بۇلاردىڭ ۇستىنە, اباي كوسەم, ۇلگى شىعارىپ, ونەگە جايعىش بولعان. ابايدا ولەڭ ءسوزدىڭ نەشە ءتۇرلى ۇلگىسى, ورنەگى تابىلادى», دەگەن. ول قازاقتىڭ ادەبي ءتىلىن قۇنارلاندىرىپ, ۇلت ادەبيەتىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. قازاق پوەزياسىنا فيلوسوفيالىق تەرەڭدىك, پسيحولوگيالىق تالداۋ جانە جاڭا ستيل ەنگىزدى. مۇنى احمەت بايتۇرسىن ۇلى: «اباي كوپ نارسەنى بىلگەن, بىلگەن نارسەلەرىن جازعاندا, «مىناۋ حالىققا تۇسىنۋگە اۋىر بولار, مىنانىڭ سىپايىشىلىققا كەمشىلىگى بولار», دەپ تاياقتان تارتىنباعان. حاقيقاتتى حاقيقات قالىبىندا, تەرەڭدى تەرەڭ قالپىندا جازعان. حاقيقاتتى تانۋعا, تەرەڭنەن سويلەۋگە, بويىنا بىتكەن زەرەكتىكتىڭ ۇستىنە, اباي ءارتۇرلى ەۋروپا ءبىلىم يەسىلەرىنىڭ كىتاپتارىن وقىعان», دەپ تۇسىندىرگەن بولاتىن.
تورتىنشىدەن, اقىن قوعامدىق سانا مەن ويلاۋ جۇيەسىن جاڭارتتى. سەبەبى اباي اقىن عانا ەمەس, اعارتۋشى-ويشىل بولدى. قارا سوزدەرى ارقىلى قوعامنىڭ بولمىسىن, ادامنىڭ تابيعاتىن, تاربيە مەن ءدىن ماسەلەلەرىن تەرەڭ تالدادى. سونىمەن قاتار قازاق حالقى ءوزىن-ءوزى تانۋىنا, ۇلتتىق سانا-سەزىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتتى. سول ارقىلى حالىقتىڭ تاعدىرىنا الاڭداۋشىلىعىن, ۇلتقا دەگەن جاناشىرلىعىن ءبىلدىردى.
بەسىنشىدەن, شىعىس جانە باتىس ادەبيەتىن ۇندەستىردى. اباي قازاق فولكلورىن تەرەڭ تارازىدان وتكىزىپ قانا قويماي, شىعىس پەن باتىستىڭ ءسوز ونەرىنەن دە سارقىلماس ءنار الدى. اقىن «عىلىمدى ىزدەپ, دۇنيەنى كوزدەپ, ەكى جاققا ءۇڭىلدىم» دەپ جازعانىنداي, عىلىمعا سۇيەنگەن باتىستىڭ دا, سەنىمگە سۇيەنگەن شىعىستىڭ دا قازىناسىن ءسۇزىپ, قازاققا كەرەگىن الدى. مۇحتار اۋەزوۆ ول جايىندا: «ابايدىڭ باتىسىنان شىعىسى باسىم, ول باتىسقا بارعاندا شىعىسقا ارقا سۇيەپ, ءوز ويىن سول تۇرعىدان ايتاتىن», دەگەن بولاتىن. اباي فيردوۋسي, نيزامي, ناۋاي باستاعان شىعىس شايىرلارىنان العان دانالىق پەن ەۋروپا ءھام ورىس ادەبيەتىنەن العان ءسوز اسىلىن تەرەڭ سۇزگىدەن وتكىزىپ, ءوز شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتتى. ول ەكى وركەنيەتتىڭ ۇتىمدى جاقتارىن بىرىكتىرە وتىرىپ, قازاق قوعامىن جاڭا بەلەسكە شىعاردى. حالىقتىڭ كوزىن اشىپ, جاس ۇرپاققا جاڭا باعىت كورسەتتى. ادەبيەت ارقىلى ۇلتتىق سانانىڭ وسۋىنە جول اشتى. سول سەبەپتى ءبىز اباي شىعارمالارىن وقۋ ارقىلى ۇلتتىق جاڭعىرۋعا جول اشامىز.
اقىن شىعارمالارىندا ءدىن ماسەلەسىنە دە ايرىقشا ءمان بەرىلگەن. «اللانىڭ ءوزى دە راس, ءسوزى دە راس, راس ءسوز ەشۋاقىتتا جالعان بولماس» دەگەن اباي يمان ماسەلەسىن باستى ورىنعا قويعان. ء«مۇمين بولساڭ, اۋەلى يماندى بول, پەندەگە يمان ءوزى اشادى جول» دەپ مۇسىلماننىڭ باستى قارۋى يمان دەپ بىلسە, «يمان ساقتاۋعا قورىقپاس جۇرەك, اينىماس كوڭىل, بوساماس بۋىن كەرەك» دەپ, ونى ساقتاۋدىڭ جولى اۋىر ەكەنىن ايشىقتايدى. سونىمەن قاتار حاكىم ادام بويىنداعى رۋحاني-ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردى بىلدىرەتىن «يماني گۇل» ۇعىمىن ەنگىزدى. وتىز سەگىزىنشى قارا سوزىندە ادامدى بۇزاتىن ءناپسى, اشۋ, ناداندىق تۋرالى ايتا كەلىپ: «وسى ۇشەۋىن جەڭۋ ءۇشىن ءۇش نارسە كەرەك – ماحاببات, ادىلەت, حاقيقات. وسى ۇشەۋى – يماني گۇل», – دەپ تۇسىندىرسە, «اللانىڭ ءوزى دە راس, ءسوزى دە راس» ولەڭىندە:
«ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى,
سەن دە ءسۇي, ول اللانى جاننان ءتاتتى.
ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ,
جانە حاق جولى وسى دەپ ادىلەتتى.
وسى ءۇش ءسۇيۋ بولادى يماني گۇل,
يماننىڭ اسىلى تاحكيق ءبىل.
ويلان داعى, ۇشەۋىن تاراتىپ باق,
باستى بايلا, جولىنا مالىڭ تۇگىل.
ءدىن دە وسى, شىن ويلاساڭ, تاعات تا وسى,
ەكى دۇنيە بۇل تاسديق – حاقتىڭ دوسى», دەپ جىرعا قوسادى. كوكباي جاناتاي ۇلى: «ابايدىڭ ءدىنى مۇسىلمانشىلىقتىڭ ىشىندەگى وسىنداي جولمەن, ۇلكەن سىنمەن تابىلعان تازا اقىلدىڭ ءدىنى ەدى», دەسە, مۇحتار اۋەزوۆ: «ابايدىڭ ءدىنى – سىنشىل اقىلدىڭ, ادامگەرشىلىكتىڭ ءدىنى», دەگەن بولاتىن. بۇل پىكىرلەر ابايدىڭ ءدىن ماسەلەسىنە وتە ىجداعاتپەن قاراعانىن بىلدىرەدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ماقالاسىندا: «ابايدىڭ اسقان ويشىلدىعى ونىڭ ءدىني تالعام-تانىمىنان دا ايقىن كورىنەدى. ول وتىز سەگىزىنشى قارا سوزىندە اللاعا دەگەن كوزقاراسىن تولىق بىلدىرەدى. ابايدىڭ رۋحاني ورەسىنە باعا بەرگەن ءدىنتانۋشى فيلوسوف عالىمدار ونىڭ «كامىل مۇسىلمان» ۇعىمىنا ەرەكشە نازار اۋدارادى. «كامىل مۇسىلمان» ۇعىمى تەك قازاققا عانا ەمەس, بۇكىل مۇسىلمان الەمىنە قاتىستى ايتىلسا كەرەك. مىنە, حاكىم اباي – الەمدىك دەڭگەيدە وسى ءدىني كوزقاراسى ارقىلى دا بيىكتەي بەرەتىن تۇلعا», دەپ جازدى.
اباي – ءبىز ءۇشىن بيىك تۇلعا. ال اباي مۇراسى, پرەزيدەنت ايتقانداي, «ۇلت بولىپ بىرلەسۋىمىزگە, ەل بولىپ دامۋىمىزعا جول اشاتىن قاستەرلى قۇندىلىق». ەندەشە, وسى قۇندىلىقتى قادىرلەۋدى ەشۋاقىتتا ۇمىت قالدىرماۋىمىز قاجەت.
ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلى,
قمدب توراعاسى, باس ءمۇفتي
