– جاقىپ عالي ۇلى, ەلىمىز كوپ جىلدار ءبىرىنشى كەزەكتە كومىرسۋتەكتەردى جانە باسقا دا رەسۋرستاردى ەكسپورتتاۋعا باعىتتالعان شيكىزات قوسىمشاسى رەتىندە قابىلدانسا, بۇگىندە دامۋدىڭ اناعۇرلىم كۇردەلى جانە جەتىلگەن مودەلى العا شىعىپ وتىر. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, سوڭعى جىلدارى قازاقستاننىڭ الەمدىك ەنەرگەتيكالىق جانە ەكونوميكالىق جۇيەلەردەگى كوزقاراسى قالاي وزگەردى؟
– سوڭعى جىلدارى قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ەنەرگەتيكالىق جۇيەدەگى ءوز پوزيتسياسىن ايتارلىقتاي نىعايتتى ءارى بارعان سايىن شيكىزات جەتكىزۋشىسى رەتىندە عانا ەمەس, ەكونوميكاسى ورتا دامىپ كەلە جاتقان, ءوز باسىمدىقتارىن دەربەس انىقتاۋعا جانە ەكونوميكالىق ەكوجۇيەلەردى قۇرۋعا قابىلەتتى ەل رەتىندە قابىلدانىپ جاتىر. ءبىز بىرتە-بىرتە ەنەرگيا تەك ەكسپورتتىق ءونىم جانە شيكىزات رەنتاسىنىڭ كوزى بولعان ۇلگىدەن باس تارتامىز. بۇگىندە ول ىشكى ترانسفورماتسيا مەن ەكونوميكالىق كەمەلدەنۋدىڭ وزەگىنە اينالۋدا. الەمدىك قاۋىمداستىق قازاقستاندى جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق كونتۋردىڭ شيكىزاتتىق قوسىمشاسى رەتىندە ەمەس, ءارتاراپتاندىرۋ مەن ينستيتۋتسيونالدىق دامۋعا ۇمتىلاتىن ەل رەتىندە قابىلداي باستادى. بۇل اسىرەسە تۇراقتى تەندەنتسيالار جاعدايىندا بايقالادى: تومەن كومىرتەكتى ەكونوميكاعا جاھاندىق كوشۋ, كليماتتىق تاۋەكەلدەرمەن كۇرەس پەن ەكونوميكالىق ەگەمەندىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ەنەرگەتيكانىڭ ءرولىن قايتا قاراۋ. وسىعان بايلانىستى ەلىمىز ەندى باقىلاۋشى ەمەس, تولىققاندى قاتىسۋشى, ءبىز ورتالىقتاندىرىلعان نارىقتىق تەتىكتەردى ەنگىزىپ, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا جوبالارىن ازىرلەۋدەمىز, سۋتەگى مەن اتومدى ءوندىرۋ ستسەناريلەرىن قاراستىرامىز. مۇنىڭ ءبارى كەمەلدەنۋ مەن ايماقتىق جانە جاھاندىق ەكونوميكادا بەلسەندىرەك ءرول اتقارۋعا دايىن ەكەندىگىنىڭ بەلگىسى رەتىندە قابىلدانادى.
ەگەر بۇرىن ءبىزدىڭ ءرولىمىز مۇناي, گاز نەمەسە ۋران جەتكىزۋگە قىسقارتىلعان بولسا, قازىر قازاقستان قانداي تەحنولوگيالىق شەشىمدەر ۇسىنىپ وتىر؟ ءبىز ەنەرگەتيكا سالاسىندا قانداي باسقارۋ مودەلدەرىن دامىتامىز؟ جاھاندىق باعالاۋ «رەسۋرستاردىڭ كوپتىگىنەن» «قۇزىرلى ءوزىن-ءوزى ۇيىمداستىرۋعا» اۋىستى. بۇل, بالكىم, سوڭعى جىلداردىڭ باستى جەتىستىگى – قازاقستان تەك ءوندىرۋشى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ەنەرگيا مەنەدجمەنتى مەن ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىنىڭ باستاماشىسى بولدى.
– ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق قۇرىلىمىنىڭ قانداي ەرەكشەلىكتەرى ونىڭ ستراتەگيالىق بىرەگەيلىگى تۋرالى ايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى؟
– قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق قۇرىلىمى ءوزىنىڭ سان الۋاندىعىمەن دە, ستراتەگيالىق الەۋەتى جاعىنان دا شىنىمەن بىرەگەي. ءبىز ءداستۇرلى باي رەسۋرستاردى ەنەرگەتيكاعا كوشۋدىڭ اۋقىمدى مۇمكىندىكتەرىمەن بىرىكتىرەتىن سيرەك ەلدەر ساناتىندامىز. بۇل مۇناي مەن گاز ەكسپورتى, الەمدەگى ەڭ ءىرى ۋران قورى, جاڭادان باستالعالى جاتقان يادرولىق باعدارلاما, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن قارقىندى دامىتۋ مەن سۋتەگى ەكونوميكاسىنداعى ەلەۋلى امبيتسيالار ۇيلەسىمدى ءومىر سۇرەتىن كوپ دەڭگەيلى جۇيە.
نەگىزگى ەرەكشەلىگى, ءبىزدىڭ قۇرىلىم تەك ەكسپورتتىق اعىندى قامتاماسىز ەتىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار ىشكى مۋلتيپليكاتورلىق ەففەكت جاسايدى. جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن سالۋ ءۇشىن قۇرامداس بولىكتەر, ينفراقۇرىلىم, ينجەنەرلىك شەشىمدەر قاجەت – مۇنىڭ ءبارى جەرگىلىكتى ونەركاسىپ پەن قىزمەت كورسەتۋگە سۇرانىستى تۋدىرادى. اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ ەلدىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتىن نىعايتادى, كادرلىق جانە تەحنولوگيالىق ەگەمەندىكتى ىنتالاندىرادى. گاز بەن كومىر ءوندىرۋ ءالى دە جۇيەنى مانەۆرلىكپەن قامتاماسىز ەتەدى, بىراق قازىردىڭ وزىندە تومەن كومىرتەكتى ورتانىڭ تالاپتارىنا بەيىمدەلۋدە.
قازاقستاننىڭ اۋماقتىق جانە تەحنولوگيالىق اۋقىمدىلىعىنىڭ بولۋى دا ماڭىزدى. ءبىز ورتالىقتاندىرىلعان ماگيسترالدىق قۋاتتاردى دا, ورتالىقتاندىرىلماعان شەشىمدەردى دە دامىتا الامىز, اسىرەسە شالعاي جانە ەنەرگيا تاپشىلىعى بار ايماقتاردا. بۇل نەگىزگى سەنىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدەن باستاپ ونەركاسىپتىك ايماقتار مەن ءىرى وڭدەۋ كلاستەرلەرىن ىسكە قوسۋعا دەيىنگى تاپسىرمالاردىڭ كەڭ اۋقىمىنا بەيىمدەلۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
اسىلىندە, قازاقستان ەنەرگەتيكالىق ستراتەگيا گەوەكونوميكالىق جاعدايعا تىكەلەي اسەر ەتەتىن ەل بولىپ تابىلادى. قىتاي, ورتالىق ازيا, رەسەي مەن كاۆكازدى بايلانىستىراتىن دانەكەر رەتىندە بىزدە رەسۋرستاردى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ينفراقۇرىلىمدىق, لوگيستيكالىق جانە تەحنولوگيالىق شەشىمدەردى ەكسپورتتايتىن وڭىرلىك ەنەرگەتيكالىق حابقا اينالۋ مۇمكىندىگىمىز بار. ءدال وسى كوپقاباتتى تابيعات پەن يكەمدىلىك ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق قۇرىلىمىن ءونىمدى عانا ەمەس, ستراتەگيالىق ەتەدى.
– ءوسۋدىڭ جاڭا مودەلىنە كوشۋ جاعدايىندا ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى قانداي رەفورمالاردى ەڭ ماڭىزدى دەپ سانايسىز؟
– ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ جاڭا مودەلىنە كوشۋ جاعدايىندا اعىمداعى اكىمشىلىكپەن شەكتەلىپ قالماي, ەنەرگەتيكانىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى ارحيتەكتۋراسىن قالىپتاستىراتىن رەفورمالار ەڭ ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. ولاردى شارتتى تۇردە وپەراتسيالىق تۇراقتاندىرۋ شارالارى مەن يندۋستريالاندىرۋدىڭ ءارى تەحنولوگيالىق كوشۋدىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىنا بولۋگە بولادى. ونەركاسىپتىڭ نەگىزگى باسقارىلۋىن قامتاماسىز ەتكەن جەدەل قايتا قۇرۋلارعا بىرىڭعاي ەلەكتر ەنەرگياسىن ساتىپ الۋشى ينستيتۋتىن ەنگىزۋ كىرەدى. بۇل شەشىم ەسەپ ايىرىسۋلاردى ورتالىقتاندىرۋعا, دەلدالداردىڭ اشىق ەمەس قىزمەتىن جويۋعا, تاريفتىك جانە ينۆەستيتسيالىق ساياساتتىڭ بولجامدى نەگىزىن جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى. وسىلايشا, بولشەكتەنۋدەن جۇيەلى باسقارۋعا كوشۋدىڭ نەگىزى قالاندى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى قادام ينۆەستيتسيالىق تاريف ۇلگىسىن ەنگىزۋ بولدى. ينفراقۇرىلىمنىڭ دەگراداتسياسىنا اكەپ سوققان باعانى جاساندى شەكتەۋ ساياساتىنان باس تارتۋ تيىمدىلىك, اشىقتىق پەن ماقساتتى پايدالانۋ شارتتارىن ەسكەرە وتىرىپ, ينۆەستيتسيالىق شىعىنداردى تاريفكە قوسۋ ارقىلى اكتيۆتەردى جاڭارتۋ مەحانيزمىن ىسكە قوسۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل بيزنەسكە ۇزاق مەرزىمدى نۇسقاۋ, ال تۇتىنۋشىعا كۇتپەگەن وزگەرىستەرسىز جوسپارلانعان مودەرنيزاتسياعا سەنىمدىلىك بەردى.
تسيفرلىق ينفراقۇرىلىم دامۋىن دا اتاپ وتپەۋ مۇمكىن ەمەس: ينتەللەكتۋالدى ەسەپ جۇيەلەرىن, دەرەكتەردى جيناۋ مەن تالداۋ پلاتفورمالارىن, سونداي-اق سۇرانىستى باسقارۋ مودەلىنىڭ العاشقى ەلەمەنتتەرىن ەنگىزۋ قازىردىڭ وزىندە ناقتى ناتيجە بەرىپ جاتىر. بۇل شارالار تەڭگەرىم دالدىگى مەن ەسەپتەۋلەردىڭ اشىقتىعىن ارتتىرىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار تەحنولوگيالىق, كليماتتىق جانە نارىقتىق سىن-قاتەرلەرگە يكەمدى جاۋاپ بەرۋ مۇمكىندىگىن اشادى.
دەگەنمەن, تەرەڭ يندۋستريالاندىرۋعا جانە ەكونوميكاداعى ەنەرگەتيكانىڭ ءرولىن قايتا قاراۋعا باعىتتالعان ستراتەگيالىق رەفورمالار ەڭ ماڭىزدىسى دەپ ەسەپتەيمىن. وسى باعىتتاردىڭ ءبىرى ونەركاسىپتىك كلاستەرلەردى, شالعاي ەلدى مەكەندەردى جانە ينفراقۇرىلىمدىق نىسانداردى سەنىمدى ءارى قاۋىپسىز ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىندىكتەرىن اشاتىن شاعىن مودۋلدىك رەاكتورلار (شمر) ءوندىرىسىن قۇرۋ مەن دامىتۋ بولىپ تابىلادى. SMR – جاي عانا جاڭا تەحنولوگيا ەمەس, ول ماشينا جاساۋدان باستاپ ەكسپلۋاتاتسياعا دەيىن ءوز اينالاسىندا قۇن تىزبەگىن قۇرايتىن ەگەمەندى ەنەرگەتيكالىق ساياساتتىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى.
ەكىنشى ماڭىزدى باعىت – ەنەرگەتيكانىڭ نەگىزگى قۇرامداس بولىكتەرىنىڭ ءوندىرىسىن لوكاليزاتسيالاۋ. اتاپ ايتقاندا, تۋربينالىق تەحنولوگياداعى عىلىمدى ەڭ قاجەت ەتەتىن ءارى جاۋاپتى قىزمەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن قالاق ءوندىرىسىن دامىتۋ. بۇل تەك تەحنولوگيالىق مىندەت ەمەس, سونىمەن قاتار ۇلتتىق قۇزىرەتتەردى قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزى. ونسىز يمپورتتىق تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. قۇراستىرۋدان ستراتەگيالىق ماڭىزدى جابدىقتى ازىرلەۋگە جانە شىعارۋعا كوشۋدىڭ سيمۆولى رەتىندە قازاقستاندا تولىققاندى تۋربينا ءوندىرىسىن قۇرۋ وسىنداي ساياساتتىڭ قيسىندى جالعاسى بولۋى ءتيىس.
بۇل باعىتتار قازىردىڭ وزىندە قۋاتتاردى ىسكە قوسۋ ماقساتتارىنا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار وتاندىق وندىرۋشىلەردى تارتۋ, ينجەنەرلىك مەكتەپتى دامىتۋ, كادرلاردى دايىنداۋ, جەرگىلىكتى قۇن تىزبەگىن قۇرۋ مىندەتتەرىنە دە ەرەكشە ءمان بەرەتىن ەنەرگەتيكانى دامىتۋدىڭ ۇلتتىق جوباسىندا كورىنىس تاپتى. وسىلايشا, ەنەرگيا تەك ينفراقۇرىلىم رەتىندە عانا ەمەس, ەكونوميكالىق ساياسات پەن تەحنولوگيالىق جاڭارۋدىڭ درايۆەرى رەتىندە قابىلدانۋدا. بۇل رەفورمالار بىرگە رەنتا وندىرۋگە نەگىزدەلگەن مودەلدەن قۇرۋ مەن وڭدەۋگە, ىشكى سۇرانىسقا, لوكاليزاتسياعا جانە تۇراقتى دامۋعا باعىتتالعان مودەلگە دەيىنگى جاڭا ۆەكتوردى قۇرايدى. قازاقستان ەنەرگەتيكا جاي عانا سالا ەمەس, جاسامپاز ەكونوميكاعا كوشۋ تۇعىرناماسى بولىپ كەلە جاتقان ورتا ەكونوميكاسى بار ەل رەتىندەگى مارتەبەسىن بىرتىندەپ نىعايتىپ كەلەدى.
– نەلىكتەن قازاقستانداعى ەنەرگەتيكا مەن ەكونوميكا ءوزارا بايلانىستى پروتسەسس دەپ ويلايسىز؟
– قازاقستاندا ەنەرگەتيكا مەن ەكونوميكا ءبىر-بىرىنەن اجىراعىسىز. ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ساپاسى, قولجەتىمدىلىگى مەن تۇراقتىلىعى نەگىزگى وڭدەۋدەن جوعارى تەحنولوگيالىق وندىرىسكە دەيىنگى بارلىق سالالاردىڭ ديناميكاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. رەسۋرستىق ەمەس سەكتوردى دامىتۋدىڭ, ونەركاسىپتىك كووپەراتسيانىڭ, جابدىقتاردى وقشاۋلاۋدىڭ جانە شوب-تىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋدىڭ قارقىنى مەن شارتتارىن بەلگىلەيتىن ەنەرگيا.
بۇگىندە قازاقستان ەنەرگيا جاي عانا رەسۋرس جەتكىزۋشى بولعان ەسكى لوگيكادان ارىلىپ جاتىر. ءبىز ەنەرگەتيكا ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ پلاتفورماسى بولاتىن مودەلگە كوشەمىز. بۇل اسىرەسە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋ تاسىلدەرىندە بايقالادى. مەملەكەت قازىردىڭ وزىندە ەنەرگەتيكالىق جوبالار توڭىرەگىندە جۇيەلى يندۋستريالاندىرۋعا ءباس تىگۋدە. ءبىز ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىمشارتتاردى ازىرلەۋ, وفف-تەيك كەلىسىمدەر شارتتارىن جاقسارتۋ مەن بيزنەستىڭ جەرگىلىكتى قۇرامداس بولىكتەردى, جۇمىستار مەن قىزمەتتەردى پايدالانۋ بويىنشا ءوزارا مىندەتتەمەلەرىن ەنگىزۋ ارقىلى قازاقستاندىق قامتۋ ۇلەسىن كەڭەيتۋگە جاعداي جاساي باستادىق. سونىمەن قاتار, كەز كەلگەن جوباعا عانا ەمەس, ءبىرىنشى كەزەكتە ەكونوميكانىڭ باسىم سەكتورلارى مەن تەرەڭ وڭدەۋگە قاتىستى بولاتىن جاڭا نەسيەلەۋ تەتىكتەرى مەن مەملەكەتتىك قولداۋ ۇلگىلەرىن قاراستىرۋدامىز. بۇل ەنەرگيانى نەگىزگى ينفراقۇرىلىم رەتىندە ەمەس, ماقساتتى ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ قۇرالى رەتىندە پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
وسىلايشا, ەنەرگەتيكا مەملەكەتتىڭ يندۋستريالىق, ينۆەستيتسيالىق جانە تەحنولوگيالىق ساياساتى اراسىنداعى سينەرگەتيكالىق نۇكتەگە اينالادى. بۇل ەندى تەك گەنەراتسيا مەن تاريفتەر تۋرالى ەمەس, بۇل ىشكى قوسىمشا قۇن تۋرالى, ادامي كاپيتالدى دامىتۋ, قۇزىرەتتەر ەكسپورتى مەن جاھاندىق تۇراقتى ءوسۋ ارحيتەكتۋراسىنا قالاي كىرگىمىز كەلەتىنى تۋرالى. وسى تۇرعىدا ەنەرگەتيكا تۋرالى اڭگىمە – ەكونوميكانىڭ كەمەلدەنۋى ءارى ونىڭ ەۋرازياداعى بولاشاق ءرولى تۋرالى اڭگىمە ەكەنى انىق.
اڭگىمەلەسكەن –
نۇرباي جولشىباي ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
