كەيىننەن اباي مۇراسىن جيناقتاپ, سارالاپ, جۇيەلەپ باسىپ شىعارۋداعى ءوز كەزىندەگى بەلەستى كوپتومدىق ەڭبەك 1995 جىلى اكادەميك س.قيراباەۆتىڭ ۇيلەستىرۋىمەن, ق.مۇحامەدحانوۆ, ز.احمەتوۆ, ج.ىسماعۇلوۆ, ت.ب. عالىمداردىڭ قۇراستىرۋىمەن جارىق كورگەن. اراعا شيرەك عاسىر سالىپ, 2020 جىلى اقىننىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولۋىنا وراي م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى, ابايتانۋشى ماماندار اقىن شىعارمالارىنىڭ ءۇش تومدىق اكادەميالىق تولىق جيناعىن دايىنداپ شىعاردى. دەگەنمەن سوڭعى جيناقتا ۇلى اباي مۇراسىن اكادەميالىق سيپاتقا ساي دايارلاۋعا كارانتيندىك شەكتەۋلەر مۇمكىندىك بەرمەگەن ەدى. سونداي-اق ءار باسىلىم سايىن تولىعىپ, تەكستولوگيالىق تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ كەلە جاتقان اباي مۇراسىندا ءالى دە ءتۇپ-تياناعىن تاپپاعان ساۋالدار, زاماننىڭ ىرقىمەن قالتارىستا قالعان نەمەسە وزگەرىسكە تۇسكەن اقىن سوزدەرى, كوشىرمەلەردى تۇرلىشە وقۋدان كەتكەن جاڭساقتىقتار, جازباعا ءتۇسىرۋ, باسىپ شىعارۋ كەزىندە كەتكەن تەحنيكالىق قاتەلەر جوق ەمەس. ينستيتۋت عالىمدارى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ, بيىل ۇلى ابايدىڭ 180 جىلدىق تويىنا ارناپ, اقىننىڭ ءۇش تومدىق اكادەميالىق باسىلىمىن تەكستولوگيالىق تۇرعىدان جان-جاقتى سارالاپ, تولىقتىرىپ, قايتا دايارلاعان ەدى. بۇل جاڭا اكادەميالىق جيناق «اتامۇرا» كورپوراتسياسى جشس قولداۋىمەن جارىق كورىپ وتىر.
كەز كەلگەن وركەنيەتتى ەلدەردە كلاسسيك قالامگەردىڭ اكادەميالىق شىعارمالار جيناعىنىڭ جارىق كورۋى سول ۇلتتىڭ رۋحاني ومىرىندەگى اسا ماڭىزدى مادەني قۇبىلىس بولىپ سانالادى. سەبەبى ءماتىنتانۋ عىلىمى تۇرعىسىنان جەتە ساراپتالعان, دايەكتى دەرەكتەرمەن, عىلىمي-انىقتامالىق تۇسىنىكتەرمەن تولىقتىرىلعان اكادەميالىق باسىلىم قالىڭ وقىرمان قاۋىمنان باستاپ, مەكتەپ باعدارلامالارى مەن وقۋلىقتارىن دايىنداۋشىلارعا, اۆتور شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋشىلار مەن زەرتتەۋشىلەرگە باعدار رەتىندە ۇستاناتىن تۇپماتىنگە بالانادى. وسى تۇرعىدان العاندا, اباي شىعارمالارىنىڭ اكادەميالىق باسىلىمىن شىعارۋ – جاي عانا ادەبي مۇرانى ساقتاۋ ارەكەتى ەمەس, اقىن شىعارماشىلىعىن قازاق ۇلتىنىڭ مادەني كودى, جاھاندىق گۋمانيستىك ويدىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى رەتىندە عىلىمي تۇرعىدان ءتۇسىنۋ, ءتۇسىندىرۋ جانە ناسيحاتتاۋداعى ۇلكەن قادام دەسەك بولادى. دەمەك اباي شىعارمالارىنىڭ اكادەميالىق تولىق جيناعىن جاريالاۋ تەك كوركەم ءماتىننىڭ باسىلىمى ەمەس, بۇل, ەڭ الدىمەن, عىلىمي, مادەني جانە رۋحاني جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كورىنىسى بولسا, ەكىنشىدەن, ۇلتتىق گۋمانيتارلىق ءبىلىمدى دامىتۋدىڭ, قازاق كلاسسيكاسىن الەمدىك ينتەللەكتۋالدىق كەڭىستىككە ەنگىزۋدىڭ قۇرالى بولىپ تابىلادى. سونداي-اق اباي – ۇلتتىڭ ار-وجدانى, رۋحاني كوسەمى دەسەك, اقىن شىعارمالارىنىڭ جۇيەلى ءارى تەرەڭ زەرتتەلىپ, جارىق كورۋى ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرۋدىڭ, قازاق حالقىنىڭ تىلدىك جانە فيلوسوفيالىق ءداستۇرىن ساقتاۋ مەن دامىتۋدىڭ, سونىمەن بىرگە ۇرپاقتار اراسىنداعى رۋحاني ساباقتاستىقتى نىعايتۋدىڭ باعدارىن انىقتايدى.
اتالعان جيناقتى دايارلاۋ بارىسىندا ابايتانۋ تاريحىنداعى ماتىننامالىق تاجىريبە بارىنشا ەسكەرىلدى. ەڭ الدىمەن, وسى ۋاقىتقا دەيىن جارىق كورگەن باسىلىمدار سالىستىرىلىپ, قايتا قارالدى. اسىرەسە 1933, 1957, 1961 جىلدارداعى جيناقتارعا باس ابايتانۋشى م.اۋەزوۆ ەنگىزگەن جاڭا شىعارمالار مەن تۇسىنىكتەر پايدالانىلدى. ابايتانۋ سالاسىنا سۇبەلى ۇلەس قوسقان ق.مۇحامەدحانوۆ, ب.بايعاليەۆ, ز.احمەتوۆ, ج.ىسماعۇلوۆ, م.مىرزاحمەت ۇلى سىندى كورنەكتى ابايتانۋشى-عالىمداردىڭ عىلىمي وي-پايىمدارى نازارعا الىندى. ارينە, كەڭەيتىلگەن تەكستولوگيالىق سالىستىرۋلار نەگىزىندە شىعارمالارداعى قاراسوزدەردىڭ م.اۋەزوۆ تۇزگەن جۇيەسى ساقتالدى. تۇسىنىكتەر تۇگەلگە جۋىق قايتا جازىلدى.
بۇل جاڭا باسىلىمدا اباي مۇراسىنىڭ جاريالانۋ تاجىريبەسىندە العاش رەت تىنىس بەلگىلەرى بويىنشا ارنايى, تۇبەگەيلى تۇزەتۋلەر جاسالدى. مىسالى, «تايعا مىندىك» ولەڭىنىڭ ەكىنشى شۋماعىنىڭ ءتورتىنشى, بەسىنشى تارماقتارى:
«ارت جاعىندا,
ءبىز سوعان زار,
بولامىز دەپ بىلمەدىك»,
بولىپ الدىڭعى باسىلىمداردا ءاربىر ولەڭ جولى ۇتىرمەن ءبولىنىپ جازىلادى. وسى سياقتى ء«ابدىراحماننىڭ ايەلى ماعىشقا اباي شىعارىپ بەرگەن جوقتاۋ» تۋىندىسىنداعى:
«جۇرەكتەگى جازىلماس,
تاعدىردىڭ سالدىڭ سىزىعىن»,
دەيتىن قوس تارماق تا ۇتىرمەن بەرىلىپ كەلەدى. بۇل جيناقتا وسىنداي ءبىر دەممەن (ينتوناتسيامەن) ايتىلىپ, ءبىر عانا ويدى بىلدىرەتىن سينتاكسيستىك ورالىمدار ولەڭنىڭ ماعىنالىق-قۇرىلىمدىق تۇتاستىعىنا سايكەس تىنىس بەلگىلەرى بويىنشا تومەندەگىدەي تۇزەتىلدى:
«ارت جاعىندا
ءبىز سوعان زار
بولامىز دەپ بىلمەدىك».
«جۇرەكتەگى جازىلماس
تاعدىردىڭ سالدىڭ سىزىعىن».
بۇل جاڭا جيناقتا اباي شىعارمالارىنىڭ بارلىعىنا دەرلىك وسىنداي پۋنكتۋاتسيالىق تۇزەتۋلەر جاسالدى.
وسى ورايدا, اتاپ ايتا كەتەرلىك تاعى ءبىر جاڭالىق ‒ اباي شىعارمالارىنىڭ بۇل باسىلىمىن دايىنداۋ بارىسىندا تەكستولوگيالىق تۇرعىدان ازىرگە ءبىر ىزگە تۇسە قويماعان نەمەسە ءالى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەرگە دە نازار اۋدارىلدى. ايتالىق, ابايدىڭ 1945 جىلعى جيناعىندا العاش باسىلعان «ويعا ءتۇستىم, تولعاندىم» ولەڭىندە سول جاريالانعان كەزىنەن باستاپ ماعىناسى مەن قولدانىلۋىنا م.اۋەزوۆتىڭ ءوزى دە كۇمان كەلتىرگەن «ناز» دەگەن ءسوز بار ء(«بارى بولدى وزىمنەن// ءتاڭىرىم سالعان ناز ەمەس»). سول باسىلىمدا شىعارۋشىلار تاراپىنان: «مۇنى قايىم (مۇحامەدحانوۆ ‒ رەد.)» «ناز» با ەكەن, جوق, «ازا» ما ەكەن» دەپ جازادى. مۇحتار اۋەزوۆ «ازا» بولماس پا دەپ بەلگى قويادى, ازىرگە «ناز» دەپ جىبەردىك» دەگەن تۇسىنىك بەرىلگەن. سودان بەرگى باسىلىمداردىڭ بارىندە بۇل ءسوز سول تۇزەتىلمەگەن قالپىندا «ناز» بولىپ باسىلىپ كەلەدى. وسى ءسوزدىڭ ورنىندا تۇرۋعا ءتيىس بولجالدى نۇسقالاردى شىعارمانىڭ جالپى كونتەكسىمەن بايلانىستىرا ەكشەي كەلىپ ءارى ولاردىڭ لەكسيكالىق ماعىناسى مەن ستيليستيكالىق قولدانىلۋ ىڭعايىنا, قالا بەردى, ايتۋشىنىڭ اۋزىنان جازىپ الىنعان ماتىندەگى سوزدەردىڭ ورفوەپيالىق تۇرعىدا ءوزارا تىركەسۋ جوسىنىنا دا سۇيەنە وتىرىپ (ناز(ا) ەمەس), رەداكتسيا القاسى ابايتانۋشى ت.شاپاي ۇسىنعان «نازا» نۇسقاسىن قابىلدادى. ياعني بۇدان بىلاي جوعارىداعى تارماق ء«تاڭىرىم سالعان نازا ەمەس» دەپ وقىلۋعا ءتيىس. ناقتى قولجازبا, كوشىرمەسى جوق بۇل ولەڭ ءماتىنى, جاريالانعان كەزىنەن بەرى, العاش رەت تۇزەتۋ كورىپ وتىر.
تاعى ءبىر مىسال: كوپ جىلداردان بەرى, اقىننىڭ قايسىبىر باسىلىمدارىندا, ءتىپتى 1995 جىلعى ەكى تومدىق اكادەميالىق تولىق جيناعىندا دا ابايدىڭ لەرمونتوۆتان اۋدارعان «شايتان» دەگەن ولەڭىنىڭ «تۇگەل بىلەم قايدا بار دەپ ىزدەگەن», سونداي-اق «ونەگين ءسوزىنىڭ» (پۋشكيننەن تارجىمالاعان) «جاماندىعىم جاقسىمنان ەكى ەسەدەن» دەپ باسىلىپ كەلگەن تارماقتارىنداعى قاتە تىركەستەر («تۇگەل بىلەم», «ەكى ەسەدەن») وسى باسىلىمدا جوعارىداعى ۇستانىمدارعا جانە ەرتەرەكتە شىققان (مىس., 1945) كەيبىر باسىلىمدارعا سۇيەنىپ, تۇزەتىلدى: «تۇگەل ءبىلىم» جانە «ەكى ەسە دەن». ياعني الدىڭعى تىركەس ەۋروپا, ورىس رومانتيكالىق ادەبيەتىنىڭ ءبىراز ۇلگىلەرىنەن بەلگىلى شايتان بەينەسىنىڭ ءبىر وقشاۋ بەلگىسىنە نۇسقاسا, ەكىنشىسى ونەگيننىڭ وزىنە-ءوزى بەرگەن مىنەزدەمەسىنە قاتىستى ءسوز ‒ كەيىپكەر ءوز بويىنداعى جاماندىقتىڭ جاقسىلىعىنان ەكى ەسە دەن (باسىم, كوپ, ارتىق دەگەن ماعىنادا) ەكەنىن ايتىپ وتىر. اتالعان ولەڭ جولدارى بۇل باسىلىمدا «تۇگەل ءبىلىم قايدا بار دەپ ىزدەگەن» جانە «جاماندىعىم جاقسىمنان ەكى ەسە دەن» دەپ تۇزەتىلدى. تاعى وسىنداي بىرقاتار ماتىندىك تۇزەتۋلەر مەن رەتتەۋلەر وسى جيناقتىڭ وزىندىك جانە ءبىر ەرەكشەلىگى دەسەك بولادى.
ال اكادەميالىق باسىلىمنىڭ ەكىنشى تومىندا بەرىلگەن ابايدىڭ «قارا سوزدەر» اتالىپ كەتكەن عاقليالىق شىعارمالارى دا بۇرىن ءار جەردە جارىق كورگەن نۇسقالارىمەن سالىستىرىلىپ, قايتا قارالدى. ءجيى ۇشىراساتىن اراب-پارسى سوزدەرى مەن ءدىني تەرميندەردىڭ تۇسىنىكتەرى بەرىلىپ, ترانسكريپتسيالىق, ترانسليتەراتسيالىق سوزدىكتەرى جاسالدى. اسىرەسە اباي قاراسوزدەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ كۇردەلىسى سانالاتىن 38-قاراسوزى («كيتابي تاسديق» – «يمان كىتابى») قايتا اۋدارىلىپ, تۇپنۇسقا ترانسليتەراتسياسىمەن قوسا بەرىلىپ, اۋقىمدى تۇسىنىك جازىلدى. ابايدىڭ پوەمالارى دا وسى تومعا ەندى.
سونداي-اق جيناق قۇرىلىمى مۋزىكا زەرتتەۋشىسى, ءانشى ە.شۇكىمان مۇقيات سارالاپ, عىلىمي تۇسىنىكتەرىمەن دايىنداعان ابايدىڭ مۋزىكالىق مۇراسىمەن تولىقتىرىلدى. اسىرەسە ابايدىڭ مۋزىكالىق مۇراسىنا قاتىستى سوڭعى ءۇش جىلداعى تىڭ دەرەكتەر, ماسەلەن, كەڭەستىك كەزەڭدە ورىس انىنەن الىنعان دەلىنەتىن «قور بولدى جانىم» جانە «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا», «كوزىمنىڭ قاراسى» اندەرى جونىندەگى بۇرىن-سوڭدى ايتىلماعان ماعلۇماتتار مەن ولاردىڭ باسقا ماتىنمەن بەرىلگەن نۇسقالارى, ونداعى نوتالىق ۇلگىلەر, سونىمەن بىرگە وركەسترلىك ۇلگىدە حالىق اراسىنا كەڭ تاراعان «ايتتىم سالەم, قالام قاس», «جەلسىز تۇندە جارىق اي» سەكىلدى اندەردىڭ ءداستۇرلى ورىنداۋشىلارعا ارنالعان نۇسقاسى ەنگىزىلدى.
سونىمەن قاتار وسى ەكىنشى تومعا ء«بىراز ءسوز قازاقتىڭ ءتۇبى قايدان شىققانى تۋرالى», «سەناتقا حات», اباي بەلسەندى قاتىسىپ, قولىن قويعان «قارامولا سەزىندە قابىلدانعان ەرەجە» مەن اقىننىڭ تۋىسقاندارىنا جولداعان بىرەر حاتى تۇپنۇسقالارىمەن سالىستىرىلىپ, فاكسيميلەسىمەن قوسا بەرىلدى.
اكادەميالىق تولىق شىعارمالار جيناعىنىڭ ءۇشىنشى تومىنا اقىننىڭ تۇڭعىش باسىلىمىنىڭ (1909) ليتوگرافيالىق كوشىرمەسى مەن قازىرگى قازاق جازۋىنا تۇسىرىلگەن نۇسقاسى, ون ەكى كوشىرمە قولجازبانىڭ كەڭەيتىلگەن سيپاتتاماسى بەرىلدى.
جيناق اۋقىمىنا سىيماي قالعان ماتەريالدار تولىعىمەن ينستيتۋت سايتىنداعى «ابايتانۋدىڭ كوپتومدىق ەلەكتروندىق كىتاپحاناسىنا» جيناقتالدى.
تۇيىندەپ ايتقاندا, ۇلتتىق سانانىڭ رەفورماتورى بولعان اباي شىعارمالارىنىڭ اكادەميالىق تولىق جيناعىنىڭ جارىق كورۋى عىلىمي-تانىمدىق تۇرعىدان عانا ەمەس, مادەني ماڭىزى زور, ۇلتتىق رۋحانياتقا قوسىلعان ولشەۋسىز ۇلەس دەپ سانايمىز. بۇل – ۇلى ويشىلدىڭ ادامزاتتىق يدەيالارىن ءتۇسىنۋ, ساقتاۋ, تەرەڭدەتۋ جانە بولاشاق ۇرپاققا جەتكىزۋدەگى عىلىمي دالدىك پەن ينتەللەكتۋالدىق شىنايىلىقتى قامتاماسىز ەتەرى ءسوزسىز.
كەنجەحان ماتىجانوۆ,
م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى
