ا.گيتوۆيچتىڭ «ورىس اۋدارما ونەرىنىڭ شىڭى – لەرمونتوۆ» دەگەنىنە كۇمان كەلتىرىپ جاتقان كىسىنى كورگەن ەمەسپىز. سول سياقتى قازاقتا دا اۋدارمادا ابايدىڭ الدىنا تۇسەر ادام جوعى انىق. لەرمونتوۆ اۋدارماشىلىعىنىڭ ءنومىرى ءبىرىنشىسى گەتەدەن جاساعان «گورنىە ۆەرشينى», اباي اۋدارماشىلىعىنىڭ ءنومىرى ءبىرىنشىسى لەرمونتوۆتان جاساعان «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ» دەسەك, كوپ تالاس تۋا قويماس. ەندى وسى ويدى تاراتۋعا كوشەيىك.
گەتە «جولاۋشىنىڭ تۇنگى ءانى» (نەمىسشەسىندە «Wanderers Nachtlied») دەپ اتاعان بۇل ولەڭ 1780 جىلى جازىلعان. ولەڭنىڭ قالاي تۋعانى جايىندا سان قيلى پىكىر بار. ولاردىڭ دەنى سول تۇستا ۆەيماردا قىزمەتتە (گەرتسوگتىڭ كەڭەسشىسى) جۇرگەن گەتەنىڭ ساراي ءومىرىنىڭ سانانى سانسىراتىپ جىبەرەتىن سەرگەلدەڭىنەن قاجىعان ساتتە مۇلگىگەن تۇنگى تابيعاتتان تىنشۋ تاپقانىن قاعازعا تۇسىرگەنى دەگەنگە سايادى.
ماريەتتا شاگينيان بىلاي جازعان ەكەن: «گەتە «جولاۋشىنىڭ تۇنگى ءانىن», بالكىم, سودان التى جىل بۇرىن قايتىس بولعان قارىنداسى كورنەليانى ويلاي وتىرىپ جازعان بولار. ۇيقى قۇشاعىنا بەرىلە باستاعان تابيعاتتىڭ سۋرەتىنە كوز جىبەرە تۇرىپ, ول ءوزى دە تۇڭعيىققا باتىرىپ, كەلمەسكە كەتىرىپ جىبەرەتىن ءتۇننىڭ قۇشاعىنا كومىلمەي قالمايتىنىن كەنەت سەزىنگەن سياقتى. الايدا ءومىردى ەڭبەكتىڭ, قايراتتىڭ تولاستاماس ەرلىگىندەي سانايتىن ادام ءۇشىن ءولىم تابيعاتتاعى سياقتى قۇشىرلانا «تىنىس الۋدان» كەيىن وزىنەن ءوزى كەلەتىن «تىنىس شىعارۋ» سياقتى تىنشۋداي, تىنشىعۋداي كورىنگەن». شاكىرحان ازمۇحامبەتوۆ ءبىز ينتەرنەت يىرىمدەرىنەن كەزدەستىرگەن «گيوتە, لەرمونتوۆ ي اباي» اتتى ماقالاسىندا ايبەك كارىموۆتىڭ كەڭىنەن تاراعان كوزقاراستاردى نەگىزىنەن قۇپتاي وتىرىپ, ولەڭنىڭ سارىنىندا ءدىني جەلى بار دەگەن ويىن كەلتىرەدى. گەتە «پوەزيا مەن شىندىق» اتتى ەڭبەگىندە مۇسىلمان الەمىنىڭ پايعامبارى مۇحاممەدكە بولەكشە قۇرمەتپەن قارايتىنىن, ەرەكشە سەنەتىنىن جازعانى, قۇراندى «ەڭ ۇلى كىتاپ» دەپ تانىعانى بەلگىلى. گەتە قۇراننىڭ بىرنەشە سۇرەسىنەن جەكەلەگەن اياتتاردى اۋدارعانى دا, «مۇحاممەد تۋرالى جىر» اتتى ولەڭ جازعانى دا ءمالىم. ايبەك كارىموۆ گەتەنىڭ پايعامبارىمىزدىڭ وسىناۋ ماڭگىلىك, شەكسىز الەمدى جاراتقان سۋبستانتسيانى ىزدەپ, تۇندەر بويى كوز ىلمەيتىن ساتتەرى جايىندا پەسا جازباق بولعانىن دا ەسكە سالادى. ونىڭ ويىنشا, ولەڭ اقىننىڭ تۇنگى تابيعاتتان, تاۋ شىڭدارىنان العان اسەرى مەن سول اسەردى ودان سايىن كۇشەيتە تۇسكەن قۇراننىڭ «دۋحا» سۇرەسىندەگى «تىم-تىرىس تۇنگە انت!» دەگەن اياتتىڭ استاسۋىنان تۋعان. بۇل دا ءبىر نازار سالارلىق كوزقاراس.
تابيعات اياسىندا تۋىپ, تابيعات اياسىندا وسكەن, «اللانىڭ ءوزى دە راس, ءسوزى دە راس» دەپ بىلگەن ابايدىڭ مۇنداي ويلارعا بەرىلۋى دە ابدەن مۇمكىن. اينالدىرعان ەكى شۋماقتان قۇراندى, ءولىمدى ىزدەپ كەتۋ ارتىق تا كورىنۋى مۇمكىن. كلاسسيكانىڭ بارا-بارا جاڭا بوياۋلار اشىپ, تىڭ تىنىس قوسىپ جاتاتىنى بولادى.
گەتەدەن جولما-جول اۋدارما جاساعاندا ولەڭ بىلاي بولىپ شىعادى:
بارلىق شىڭدار باسىندا تىنىشتىق,
اعاشتاردىڭ باسىندا
بولار بولماس
لەپ بايقالادى;
ورمانداعى قۇستاردىڭ ءۇنى وشكەن,
تەك سابىر ەت, سالدەن كەيىن
سەن دە تىنىس تابارسىڭ.
ەندى م.لەرمونتوۆ نۇسقاسىن ەسكە تۇسىرەلىك:
گورنىە ۆەرشينى
سپيات ۆو تمە نوچنوي,
تيحيە دولينى
پولنى سۆەجەي مگلوي.
نە پىليت دوروگا,
نە دروجات ليستى,
پودوجدي نەمنوگو,
وتدوحنەش ي تى.
بۇل ولەڭ – جازىلعالى بەرى-اق ورىس ادەبيەتىنىڭ ۇلى شىعارماسى.
قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ,
ۇيقىعا كەتەر بالبىراپ.
دالانى جىم-جىرت دەل-سال عىپ
ءتۇن باسادى سالبىراپ.
شاڭ شىعارماس جول-داعى,
سىلكىنە الماس جاپىراق.
تىنشىعارسىڭ سەن-داعى
سابىر قىلساڭ ازىراق.
«قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ» – اۋدارماداعى كوركەمدىكتىڭ, بەينەلىلىكتىڭ, اۋەزدىلىكتىڭ, دالدىكتىڭ ەتالونى.
لەرمونتوۆتاعى «تاۋ شىڭدارىن» «تاۋعا» ءتۇسىرىپ, اسقاقتاعان شىڭى جوق شىڭعىس تاۋىنا كەلتىرىپ, «اڭعاردى» جازىق «دالاعا» اۋىستىرىپ, قاراۋىلدىڭ اينالاسىنا اينالدىرىپ جىبەرگەن دانىشپاندىعىنىڭ ارقاسىندا گەتە كارتيناسى قازاق جەرىنە كوشكەن دە قويعان.
ءۇش تىلدەگى نۇسقانى قاتار سالىستىرىپ قاراعان مەدەۋباي قۇرمانوۆتىڭ: «دالانى جىم-جىرت ەتىپ قانا قويماي, دەل-سال عىپ كەتەتىن ءتۇن قازاق ساحاراسىنىڭ ءتۇنى, قازاق ءتۇنى بولسا كەرەك» دەپ تاڭداناتىن, تامساناتىن ءجونى بار. اباي نۇسقاسىن لەرمونتوۆ تۋىنداتقان جىرعا جولما-جول قويىپ كورسەڭىز دە سۋرەت تۇرماق, ءسوز سايكەستىگىنە قايران قالاسىز. سول مۇلگىپ تۇرعان تىنىشتىقتىڭ وزىندە ابايدا قيمىل كوبىرەك. گەتەدە ەتىستىك ۇشەۋ ەكەن, لەرمونتوۆتا دا سولاي. ابايداعى ەتىستىك, تولىمدىسى بار, تولىمسىزى بار – سەگىز: قالعىپ, بالبىراپ, ۇيقىعا كەتەر, دەل-سال عىپ, ءتۇن باسادى, سالبىراپ, شاڭ شىعارماس, سىبدىرلاماس. بار ءسوزدىڭ سانى 25 بولعاندا, ونىڭ 8-ءى ەتىستىك بولعاندا بۇل ولەڭ باستان-اياق قيمىل-قوزعالىسقا تولىپ كەتپەي مە؟ كەتپەيدى. ابايدىڭ قۇدىرەتتى قالامىمەن قالانعان بۇل ەتىستىكتەر قايتا تابيعاتتى مۇلگىتىپ, ماۋجىراتىپ, ونىڭ قۇشاعىنداعى ادامدى بالبىراتىپ, البىراتىپ بارادى.
ابايدىڭ سوڭعى ەكى جولىنداعى «تىنشىعارسىڭ», «سابىر قىلساڭ» دەگەن ەكى سوزگە تاڭ-تاماشا قالماۋ مۇمكىن ەمەس. گەتەدە دە, لەرمونتوۆتا دا ءسوز ءتۇيىنى دەمالۋدا, تىنىعۋدا, دامىلداۋدا. ولەڭدى «لەرمونتوۆتاعى تابيعات, ءتۇن, تىنىشتىق سۋرەتىنە اباي كەڭىستىك-كولەمدىك, ۋاقىتتىق-قوزعالىستىق پەرسپەكتيۆا قوسادى.ءۇنسىز ۋىلدەگەن مەڭىرەۋ سارىنمەن كەڭىستىكتى كەرنەپ كەلە جاتقان تىنىشتىق بىرتە-بىرتە بايىرقا تاۋىپ, ءوزىنىڭ ەڭ شىرقاۋ نۇكتەسىنە – دىبىس, قوزعالىس اتاۋلى سان تىنعان تولىق تىنشۋ كۇيىنە جەتتى» دەپ تاماشا تالداعان تۇرسىنجان شاپايدىڭ: «سونىمەن, «تىنشىعارسىڭ»... – دەيدى اباي. ەگىز قابات, قوس استار ارنا سابىرمەن تولقىپ, تولقىندارى الماسىپ, اعىسقا اعىس جالعاي, تەرەڭگە تەرەڭىن توسەي قوزعالعان ماعىنالىق اعىندار وسى «تىنشىعارسىڭدا» توعىسىپ, تۇڭعيىعى شۇبىرلاعان ءتۇپسىز تەلەگەيگە اينالادى» دەگەنىنە تولىق قوسىلامىز. ال «تابيعات پەن ادام ۇلى بايىرقا, تۇڭعيىق تىنىمدا قايتا تابىستى... وسى ارادا توقتايسىڭ... بۇل قاي تىنىم؟ كۇندەلىكتى ءتاتتى ۇيقى ما, جوق ءبىرجولا تىنشىعۋ ما؟ تاڭ اتقانشا ما, ماڭگىلىك پە؟» دەۋىنە تولىق قوسىلۋ شارت ەمەس. اباي گەتەدە دە, لەرمونتوۆتا دا جوق «تىنشىعۋدى» شىعارعاندا, دەمالۋدىڭ, تىنىعۋدىڭ, دامىلداۋدىڭ, تىنىشتىق تابۋدىڭ ورنىن وسى سوزبەن الماستىرعاندا تابيعات تىلسىمى ادامدى نيرۆانا كۇيىنە كەلتىرەتىندەي قۇدىرەتكە يە ەكەندىگىن, ول ءۇشىن «ازىراق سابىر قىلۋ» كەرەكتىگىن ايتاتىنداي.
«كازاحستانسكايا پراۆداداعى» «تورجەستۆو سوزۆۋچنوستي» اتتى ماقالامىزدا (2020 جىل, 18 تامىز) وسى «تىنشىعۋدىڭ» ءمانىن وقىرمانعا بىلاي تۇسىندىرۋگە تىرىسقان ەدىك: «ۆ ستاتياح و پەرەۆودچەسكوم ماستەرستۆە ابايا, ناپيساننىح نا رۋسسكوم يازىكە, وبىچنو پريۆوديتسيا وبراتنىي پودستروچنىي پەرەۆود, ۆ توم چيسلە پوسلەدنيە دۆە ستروكي: «ۆوزموجنو, وتدوحنەش ي تى, ەسلي نەمنوگو پوتەرپيش». كونەچنو, تاكيم وبرازوم مى نيكوگدا نە پوكاجەم ۆەليچيە ابايا. ۆىشە مى پوستاراليس دوكازات, چتو «تىنشىعۋ» دالەكو نە «وتدىح» («دەمالىس»), ا «سابىر قىلۋ» نە سوۆسەم وزناچاەت پروستو «پوتەرپەت». سينونوميچەسكي رياد سلوۆا «سابىر» ۆكليۋچاەت تاكيە پونياتيا كاك «تەرپەنيە», «ۆىدەرجكا», «پروچنوست», «سدەرجاننوست».
ادەبيەتتە كوپ نارسە ينتەرپرەتاتسياعا بايلانىستى.
تەك سابىر ەت, سالدەن كەيىن
سەن دە تىنىس تابارسىڭ.
قالاي ايتساڭىز دا گەتەدەگى ءتۇيىن وسى.
پودوجدي نەمنوگو,
وتدوحنەش ي تى.
قالاي ايتساڭىز دا لەرمونتوۆتاعى ءتۇيىن وسى.
مۇنى ادەبيەتتانۋشىلار بىلاي تۇسىندىرەدى. «ۋ گەتە – كارتينا پوستەپەننو زاسىپايۋششەي پريرودى: پوسلەدنيم تاك جە ميرنو وتحوديت كو سنۋ چەلوۆەك. لەرمونتوۆ وبەششاەت ۆەچنىي وتدىح وت جيتەيسكيح نەۆزگود». ءدال وسىدان «ۆەچنىي وتدىح» تابا قويۋ وڭاي ەمەس. ال اباي تاپقان! راسىندا دا, «تىنشىعۋدىڭ» اياسى كەڭ. وعان دامىل تابۋ دا, جايباراقاتتانۋ دا, كوڭىل جايلانۋ دا, سايابىرسۋ دا, سابىرعا كەلۋ دە, ايىعۋ دا كىرە بەرەدى. ابايدىڭ ءوزى بۇل ءسوزدى باسقا ءبىر ولەڭىندە «كوز ۇيقىدا, وي تىنشىپ, دەم الىپ جاتسىن كوكىرەك» دەپ كەلتىرگەن. «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپتا» ءدال وسى «ويدىڭ تىنشۋى» ايتىلىپ تۇر ەمەس پە؟ بىزدىڭشە, سولاي. ويىڭ تىنشىماي, بويىڭ تىنشىمايدى. اۋدارما ايشىقتىلىعىنىڭ ءبىر دالەلى – وسى «تىنشىعۋ». ورىسشاعا قايتا قايىرسا «ناحوديت پوكوي (ۋسپوكوەنيە)» ۇعىمىنا جاقىندايتىن بۇل ءسوزدىڭ ماعىناسى كەڭىرەك, تەرەڭىرەك. ويىنا وي قوسقان دەگەن سول بولادى.
تاماشا تۇستىڭ تاعى ءبىرى – «سىلكىنە الماس جاپىراق». لەرمونتوۆتا ونداي كۇي جوق – «نە دروجات ليستى», ياعني جاپىراقتار دىرىلدەمەيدى, سىلكىنبەيدى. ال ابايدىڭ جاپىراقتارى «سىلكىنە المايدى». ابايدىڭ جاپىراقتارى سىلكىنگىسى كەلەدى! اۋانىڭ تىمىقتىعى, جەلدىڭ اتىمەن جوقتىعى سونداي, جولدان شاڭ شىعارۋ تۇرماق, ءۇپ ەتسە ءدىر ەتە قالعالى تۇرعان جاپىراقتىڭ ءوزىن قوزعاي المايدى... عاجاپ ەمەس پە؟
«لەرمونتوۆ, تۇپنۇسقادان «شىڭدار» جانە «سەن دە دەمالارسىڭ» دەگەن ەكى تۇستى عانا الىپ, گەتەنىڭ سەزىمىن عانا جەتكىزدى. بىراق سەزىمنىڭ ادالدىعى, شىنايىلىعى سونداي, ورىس ولەڭىنىڭ نەمىس ولەڭىنە قانى دا, جانى دا ءبىر تۋىس بولىپ شىعۋى ءۇشىن وسىنىڭ ءوزى دە جەتىپ جاتتى» دەيدى اتاقتى اۋدارماشى ۆ.لەۆيك. سوندا لەرمونتوۆ گەتەدەن نەنى اۋدارعان ءوزى؟ «لەرمونتوۆ گەتە ولەڭىنىڭ سوزدەرىن ەمەس, ءستيلىن, ينتوناتسياسىن, مۋزىكاسىن اۋدارعان» (گ.بەلگەر). ال اباي لەرمونتوۆتان نەنى اۋدارعان؟ ءبارىن اۋدارعان. ءبارىن جەتكىزگەن. ء«وزى ومىرىندە كورمەگەن نەمىس جەرىندەگى تاۋ-تاستى اۋدارمانىڭ قۇدىرەتى ارقىلى قازاقى كەيىپكە ەنگىزگەن» (باۋىرجان ومار ۇلى).
«قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ» – پوەزيا اۋدارىلا ما, اۋدارىلماي ما دەگەن ساۋالعا جاۋاپ. ولەڭ ءومىردى وزىندەي ورنەكتەي الا ما دەگەن ساۋالعا جاۋاپ تا وسى. قازاقتىڭ ءتىلى قانداي ءتىل دەگەن ساۋالعا جاۋاپ تا وسى.
قازاقتىڭ قولىنان نە كەلەدى دەگەن ساۋالعا دا جاۋاپ وسى!
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
