اباي ءىلىمىنىڭ جۇيەسىن, ىرگەلى ۇستانىمدارىن, قۇرامداس بولىمدەرىن, باستاۋ كوزدەرىن, باستى كاتەگوريالارىن ءبىلۋ, ءتۇسىنۋ جانە ومىردە قولدانۋ – قوعامدىق سانا جاڭارۋىنىڭ, زياتكەرلىك الەۋەتىمىزدى ارتتىرۋدىڭ باستى تەتىگى. ابايدىڭ ءىلىمىن ءبىلۋدىڭ, ءتۇسىنۋدىڭ, ومىردە قولدانۋدىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى ولشەۋسىز زور.
اقىننىڭ شىعارماشىلىق دارالىعى مەن دانالىعىنىڭ ءمانى حالىقتىعىندا. حالىق ءومىرىنىڭ شىندىعىن اشىپ سۋرەتتەۋدە اباي كوركەمدىك-ەستەتيكالىق ويلاۋ كەڭىستىگىنىڭ بۇرىن-سوڭدى ەشبىر اقىن شىعىپ كورمەگەن شىرقاۋ بيىگىندە سامعادى. سول بيىكتە حالىقتىڭ وتكەن شاعىنىڭ تاريحى مەن تاعىلىمىن پايىمدادى, ءوز تۇسىنداعى مۇڭى مەن مۇقتاجىن تولعادى, الداعى ارمانى مەن ءۇمىتىن جىرلادى, ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ نۇرىن تاراتتى, ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىنىڭ شىراعىن جاقتى.
وندا تەڭدەسى جوق تەرەڭ تانىم بايلىعىنان تۋعان, ەرەكشە دارالانعان ەكى بەينە بار: ءبىرى – حالىق بەينەسى, ەكىنشىسى – اقىننىڭ ءوز بەينەسى. ەكى بەينەنىڭ دە مازمۇنى باي, ءمانى تەرەڭ. اباي مۇراسىنىڭ حالىقتىعى وسى بايلىق پەن وسى تەرەڭدىكتە اشىلادى. بۇل بايلىق اشىلعان سايىن تاسيدى, بۇل تەرەڭدىك بويلاعان سايىن تەرەڭدەيدى. مۇنداي قاسيەت ءبىزدىڭ سانامىزدان تىس تۇرعان بولمىسقا عانا ءتان. ابايدىڭ بايتاق شىعارماشىلىق الەمى, ءىلىمى ءوزىنىڭ بالاماسىز بايلىعىمەن, بويلاۋ بەرمەيتىن تەرەڭدىگىمەن وسى بولمىستىڭ وزىندەي بيىك كورىنەدى.
اباي حالقىنىڭ يگىلىگىنە سىرى مەن قىرى تولىق اشىلىپ بىتپەيتىن قيساپسىز مول كوركەمدىك-ەستەتيكالىق قازىنا, تەڭىزدەي تەبىرەنىپ جاتقان تەرەڭىنە قانشا بويلاعانمەن, تۇبىنە جەتىپ بولمايتىن اقىل-وي بايلىعىن قالدىردى. مۇنداي كوركەمدىك-ەستەتيكالىق قازىنا مەن مۇنداي اقىل-وي بايلىعىنىڭ قاسيەتىن تانىپ, قادىرىن ءبىلۋ تۋرالى ايتقانىمىزبەن, قانداي دا ءبىر ناقتى عىلىمي-شىعارماشىلىق ناتيجەگە قول جەتكىزەتىن تياناقتى ءىس ءبىتىرۋ وڭاي ەمەس.
ء«ىشى التىن, سىرتى كۇمىس ءسوز جاقسىسىن
قازاقتىڭ كەلىستىرەر قاي بالاسى؟»
دەگەندە, ولەڭ ءسوزدىڭ پوەتيكالىق تابيعاتى تۋرالى كوركەمدىك-ەستەتيكالىق بيىك كوزقاراسىن اڭعارتادى. ولەڭنىڭ ىشكى بايلىعىنا, سىرتقى اجارىنا قاتىستى تالاپتارىن تانىتىپ, ادەبي شىعارما مازمۇنى مەن ءپىشىنىنىڭ بىرلىگى جايىندا تەرەڭ تەوريالىق قاعيدا تۋدىرادى. اقىننىڭ ء«سوز جاقسىسى» تۋرالى ويلارى ۇلكەن عىلىمي پايىمداۋلارعا نەگىز بولاتىن قۇندى قاعيدالار قاتارىمەن ماڭىزدى.
«تىلگە جەڭىل, جۇرەككە جىلى ءتيىپ,
تەپ-تەگىس جۇمىر كەلسىن اينالاسى»,
دەپ, ولەڭ ءسوزدىڭ قاسيەتى تۋرالى قاعيدالارىن ناقتى ۇلگىدە ۇسىنادى. وي انىق, پىكىر ايقىن, نەگىزدى, دايەكتى.
ولەڭدى ءسوز پاتشاسى رەتىندە باعالاۋ قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى مەن تەورياسىندا ابايدان باستالادى. ءسوز ونەرىنىڭ اسىل ۇلگىسىنە, ادەبي تىلگە قوياتىن تالاپتارى مەن قاعيدالارىن عىلىمنىڭ قازىرگى تاڭداعى ولشەم بيىگىندە زەرتتەۋ – گۋمانيتارلىق عىلىمدار سالاسىنداعى عالىمدارىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان وزەكتى مىندەتتەردىڭ ءبىرى.
حاكىم شىعارماشىلىعى ايرىقشا سىنشىلدىق سارىنىمەن سارالانادى. اقىننىڭ سىنشىلدىعى, سىنى تۋرالى ايتقاندا, مىنا جايعا نازار اۋدارۋ دۇرىس دەپ بىلەمىز: اباي سىناعان قوعام, اباي سىناعان ادام, اباي سىناعان زامان – ءبارى دە بوداندىق بۇعاۋىندا ەدى. اقىن قوعامنىڭ بوداندىق بۇعاۋىندا قالىپتاسقان بولمىسىن سىنادى, ادامنىڭ بوداندىق بۇعاۋىندا قالىپتاسقان مىنەزى مەن ىستەگەن ءىسىن سىنادى, زاماننىڭ بوداندىق بۇعاۋىندا پايدا بولعان احۋالىن سىنادى. ابايدىڭ سىنى مەن سىنشىلدىعىنىڭ, ساتيراسىنىڭ وزەگىندەگى وسىنداي سىردى دۇرىس ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.
بولىس بولدىم, مىنەكەي,
بار مالىمدى شىعىنداپ, –
دەپ بولىس بولعان ادامنىڭ سىنىن ايتسا, ونىڭ ءوزى بوداندىق جاعدايىنداعى ەلدى قۇرساۋىندا ۇستاپ وتىرعان يمپەريالىق بيلىكتىڭ سالدارىمەن ساباقتاسىپ جاتىر. اباي بولىس بولعان زامانداسىنا سىن ايتا وتىرىپ, وعان بولىستىق بيلىكتى بەرۋشى وتارشى يمپەريانىڭ بودان حالىقتى بيلەپ-توستەۋ جۇيەسىن سىنايدى. بۇل ماسەلە كۇنى بۇگىنگە دەيىن تولىق زەرتتەلگەن ەمەس, بىراق ونى عىلىمي نەگىزدە قازىرگى زامان عىلىمىنىڭ مەتودولوگيالىق جەتىستىكتەرى دەڭگەيىندە قاراستىرىپ, لايىقتى باعاسىن بەرۋدىڭ وزەكتىلىگى كۇن سايىن ارتا تۇسۋدە.
اقىن:
«ادىلەتتىك, ارلىلىق, ماحاببات پەن –
ءۇش جولداسىڭ قابىردەن ءارى وتكەندە», دەيدى. اقىننىڭ ۇسىنىپ وتىرعان ناسيحاتى بويىنشا, ادىلەتتىك, ارلىلىق, ماحاببات ۇشەۋىن ادام تىرىسىندە جولداس ەتەدى, ولاردان اداسىپ قالماعان نەمەسە ولاردى اداستىرىپ تاستاپ كەتپەگەن ادام قابىردە دە وسى ۇشەۋىنىڭ دوستىعىن كورەدى. ادام بالاسىنىڭ بويىندا وسى قاسيەتتەردىڭ ءبىرى بولماعان جەردە قالعان ەكەۋى دە قالمايدى.
تۇرىك حالىقتارىنىڭ ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىندا ادام ادىلەتتىك, ارلىلىق, ماحاببات ۇشەۋىنىڭ جولداستىعىنا اقىرەتتە دە مۇقتاج بولادى. ادام بالاسى قابىردەن ءارى ءوتىپ, جاراتۋشى الدىندا جاۋاپ بەرگەندە, ونىڭ تىرشىلىكتە جاساعان ابزال ىستەرىنە وسى ۇشەۋى كۋالىك ەتىپ, جولداستىعىن كورسەتەدى. اقىننىڭ وسى ءبىراۋىز ءسوزىنىڭ تۇپكى مانىسىنەن تۇرىك حالىقتارىنىڭ ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىنا ءتان كوزقاراستىڭ نۇرى تارالادى. ادامزاتقا ادىلەتتىكتى, ارلىلىق پەن ماحابباتتى ناسيحاتتاعاندا, وسىنداي ابزال قاسيەتتەردىڭ ءنارىن حالىقتىڭ ءداستۇرلى دۇنيەتانىمىنا سۇيەنىپ ءسىڭىرۋدى كوزدەگەن.
«ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى,
سەن دە ءسۇي ول اللانى جاننان ءتəتتى.
ادامزاتتىڭ ءبəرىن ءسۇي باۋىرىم دەپ,
جəنە حاق جولى وسى دەپ əدىلەتتى»,
دەگەن ءتورت جولدا اياۋلى اقىننىڭ ابزال مۇراتى, ومىرلىك كرەدوسى, قازاق حالقىنىڭ عانا ەمەس, ادامزاتتىڭ ءبارىنىڭ داناسى, اسقان ويشىلى, گۋمانيست-فيلوسوفى ەكەنى كورىنىپ تۇر. قازاقتىڭ ۇلى ويشىلىنىڭ تاعىلىمى مول ءىلىمى مەن ءبىلىمى, ءارىسىن ايتقاندا, پايعامباردان, بەرىسى تۇگەل تۇركى جۇرتىنىڭ ءپىرى سانالاتىن قوجا احمەت ياساۋيدەن باستاۋ الادى. ونىڭ دانالىعى, تەرەڭ ويشىلدىعى تۇرىك اقىنى يۋنۋس ەمرەمەن, əزەربايجان اقىنى نەسيميمەن ۇندەسەدى.
الەم حالىقتارىنىڭ ىنتىماعى مەن بىرلىگىن كوزدەيتىن كەز كەلگەن حالىقارالىق ۇيىمنىڭ, əلەم بەدەرىندە بەيبىتشىلىكتى ناسيحاتتاۋمەن اينالىساتىن دۇنيە جۇزىنە ورتاق قوعامدىق مەكەمەلەردىڭ اينىماس ۇرانى وسى ەمەس پە؟ مۇنداي اسىل ويدىڭ نەگىزى ادامزاتقا كۇن كوزىندەي نۇر بەرەتىن ءىلىم جۇيەسىندە عانا بولادى. اباي – كوكىرەگىنەن كۇن كوزىندەي نۇر تاراتقان ءىلىمى بار تۇلعا.
فارابي ۋنيۆەرسيتەتىندە «ابايدىڭ كىسىلىك كودەكسى» جاسالىپ, وعان اقىننىڭ وسى دانالىق ءسوزى ون توعىز باپتىڭ ءبىرى بولىپ ەندى.
«ابايدىڭ كىسىلىك كودەكسى» – فارابي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زياتكەرلىك اسىل قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرى. كودەكستە ەل ءۇشىن, ەلدىڭ وسەر وركەنى ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزى زور اقىل-وي كەنى اشىلعان. ول ستۋدەنتتەردىڭ جاتاقحانادان وقۋ عيماراتتارىنا كەلەتىن, وقۋ عيماراتتارىنان جاتاقحاناعا باراتىن گۇل اشقان جولى بويىندا ەكى باننەرگە ورنالاستىرىلعان.
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە اقىننىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن زەرتتەۋ, ناسيحاتتاۋ, ءبىلىم الۋشىلاردىڭ يگىلىگىنە پايدالانۋ باعىتىندا كوپتەگەن يگى ىستەر اتقارىلىپ جاتىر. قازۇۋ جانىنداعى اباي عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى حاكىم ەڭبەكتەرىن جانە ابايتانۋ بويىنشا زەرتتەۋلەردى ءبىلىم الۋشىلار مەن وقىتۋشى-پروفەسسورلاردىڭ, عىلىمي قاۋىمنىڭ, كوپشىلىكتىڭ يگىلىگىنە ۇسىنۋ ماقساتىندا ناقتى جانە يگىلىكتى جۇمىستار جۇرگىزىپ كەلەدى. اتقارىلعان جۇمىس ناتيجەلەرىنىڭ دەنى اباي ينستيتۋتىنىڭ سايتىندا جاريالانىپ, ابايدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق مۇراسى, ءىلىمى تۋرالى قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندەگى اقپاراتتاردىڭ مول قورى جاسالدى. اباي ينستيتۋتى ابايتانۋ تاريحىندا العاش رەت «ابايتانۋ. تاڭدامالى ەڭبەكتەر» كوپتومدىق باسىلىمىنىڭ 50 تومىن دايىنداپ, «قازاق ۋنيۆەرسيتەتى» باسپاسىنان جارىققا شىعاردى.
ءبىز «ابايتانۋ انتولوگياسى» اتتى 10 تومدىق ىرگەلى عىلىمي باسىلىمدى دايارلاپ, جارىققا شىعاردىق. العاشقى توم پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ اباي تۋرالى ماقالاسىمەن اشىلعان. ەڭبەكتى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جانىنداعى اباي عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ازىرلەپ, «قازاق ۋنيۆەرسيتەتى» باسپاسى شىعارعان ەلۋ تومدىق «ابايتانۋ. تاڭدامالى ەڭبەكتەر» كوپتومدىق سەريالىق باسىلىمىمەن ۇيلەستىردى.
«اباي ينستيتۋتىنىڭ ەڭبەكتەرى» جانە «اباي ينستيتۋتىنىڭ ە-باسىلىمدارى» اتتى كوپتومدىق ەكى سەريالىق باسىلىم جارىق كورىپ, ءبىلىم الۋشىلارعا ۇسىنىلدى. وسى باسىلىمدار نەگىزىندە وتىزدان استام كىتاپ جارىق كوردى. سونىمەن قاتار اباي ينستيتۋتىنىڭ «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» تاقىرىبىندا تۇراقتى جۇمىس جاسايتىن بەينەحابارلار سەرياسىنىڭ تانىمدىق, تاربيەلىك ءمانىنىڭ زور ەكەنىن اتاپ وتكەن ورىندى.
ابايدىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى مەن ءىلىمىن زەرتتەۋ, ناسيحاتتاۋ سالاسىندا جاسالعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەلەرىن, مادەني-اقپاراتتىق, وقۋ-ادىستەمەلىك جانە عىلىمي قۇندىلىقتار قورىن تولىق قامتيتىن «ابايتانۋ انتولوگياسى» اتتى ە-رەسۋرستار بازاسى جاسالىپ, ول ۋنيۆەرسيتەت كىتاپحاناسىنىڭ پورتالىندا ورنالاستىرىلدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اتالعان ينتەللەكتۋالدىق رەسۋرستار بازاسى – الەۋمەتتىك ماڭىزى مەن قۇندىلىعىنا الەمدىك ماسشتابتا باعا جەتپەيتىن باياندى رۋحاني بايلىق.
«ابايتانۋ انتولوگياسى» ينتەللەكتۋالدىق رەسۋرستار بازاسى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ عىلىمي كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن وندىرىسكە ەنگىزىلدى. ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زياتكەرلىك مەنشىگىنە اينالعان مۇنداي ۇلتتىق سيپاتى قانىق رۋحاني بايلىق قازىر وسى ۋنيۆەرسيتەتتە عانا بار. ايتىلعان جەتىستىكتەرگە قوسا اتالۋعا لايىقتى تاعى ءبىر جاي بار. ول – اباي ينستيتۋتىندا «ابايتانۋ. تاڭدامالى ەڭبەكتەر» كوپتومدىق سەريالىق باسىلىمىنىڭ كەزەكتى ەلۋ تومىنىڭ ە-باسىلىم رەتىندە دايىندالۋى. وندا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقىتۋشى-پروفەسسورلارىنىڭ, ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرىنىڭ سونى ەڭبەكتەرى جيناقتالعان. سونداي-اق اباي ينستيتۋتىنىڭ «ادامزاتتىڭ ابايى» اتتى ۇجىمدىق مونوگرافياسى, «اباي عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» عىلىمي-اقپاراتتىق جيناعى مەن ون بەينەلەكتسياسى دا ابايدىڭ 180 جىلدىق مەرەيتويى تۇسىندا اقىن مۇراسىن ناسيحاتتاۋ ءورىسىنىڭ كەڭەيۋىنە قوسىلعان ەلەۋلى ۇلەس.
«اباي ءىلىمى» وقۋ ءپانى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جوعارى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ ءبىرىنشى توبىنداعى تاڭداۋ ءپانى رەتىندە 2021–2022 وقۋ جىلىنان باستاپ وقىتىلىپ كەلەدى, ساراپتاۋدان تولىق ءوتتى. ءپان عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ گرانتتىق عىلىمي جوبالارىن ورىنداۋ ناتيجەلەرى نەگىزىندە دايىندالدى. وقۋ-ادىستەمەلىك تۇرعىدا تولىق قامتاماسىز ەتىلدى. ءپاننىڭ مازمۇنىندا اباي ءىلىمىنىڭ باستى ۇستانىمدارى, قۇرامداس بولىمدەرى, باستاۋ-كوزدەرى, قۇرىلىمدىق مودەلدەرى تولىق قامتىلعان. ەلىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە «اباي ءىلىمى» وقۋ ءپانىن مىندەتتى ءپان دەڭگەيىندە وقىتۋدىڭ مەملەكەتتىك ماڭىزى بار. اباي ءىلىمىنسىز بەرىلگەن ءبىلىمنىڭ جوعارى ساپالى بولۋىنا كەپىلدىك بەرۋ قيىن. بۇل وقۋ ءپانىنىڭ مازمۇنى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە انىقتالىپ, ءتيىستى تارتىپتە بەكىتىلدى, وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزىلدى. وقۋ ءپانىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جوعارى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى بويىنشا وقىتۋدىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزىنا فاكۋلتەتتەر مەن كافەدرالار ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ كەلەدى. «اباي ءىلىمى» وقۋ ءپانىن باسقا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقىتۋى, وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزۋى ۇلكەن دايىندىقتى تالاپ ەتەدى. بۇل ورايدا فارابي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقىتۋشىلارى ءۇشىن بۇل وقۋ ءپانى بويىنشا وقۋ-ادىستەمەلىك بىلىكتىلىكتى جەتىلدىرۋ, ءبىلىم مازمۇنىن بايىتۋ باعىتىندا ۇسىناتىن قىزمەتى وزەكتى.
بيىلعى ناۋرىز مەيرامىندا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ مىڭنان اسا وقىتۋشى-پروفەسسورى مەن ءبىلىم الۋشى جاستارى ابايدىڭ بىرنەشە ءانىن حورمەن ورىنداپ, قازۇۋ قالاشىعىن تەڭىزدەي تەبىرەنتكەنىن, وزدەرىن دە, تىڭداۋشى جاستاردى دا ەستەن كەتپەس ادەمى اسەرگە بولەگەنىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. تۇلەكتەر كۇنى دە سونداي اشىق اجارىمەن ەستە قالدى. 25–26 ماۋسىمدا ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرىنىڭ ۇلكەن ءبىر توبى اباي ينستيتۋتىنىڭ بازاسىندا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ارداگەر وقىتۋشىلارىنىڭ رەسپۋبليكالىق سيمپوزيۋمىن وتكىزدى. سيمپوزيۋم «ادامزاتتىڭ ابايى» دەگەن تاقىرىپتا ءوتتى. سيمپوزيۋم اياسىندا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ارداگەر وقىتۋشىلارى ابايدىڭ «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ» (گەتەدەن) ولەڭىن انگە قوسىپ حورمەن ايتتى, ۋنيۆەرسيتەت كىتاپحاناسى «ادامزاتتىڭ ابايى» اتتى كىتاپ كورمەسىن ۇيىمداستىرىپ, كوپشىلىك نازارىنا ۇسىندى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جىل بويى جۇرگىزىلەدى.
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ابايدىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن, اباي ءىلىمىن زەرتتەۋ, ناسيحاتتاۋ, قولدانۋ ناتيجەلەرى نەگىزىندە جاسالعان زياتكەرلىك رەسۋرستار بازاسى – ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-گۋمانيتارلىق عىلىمدار جۇيەسىندەگى, ابايتانۋ تاريحىنداعى بالاماسى جوق باياندى بايلىق.
جانسەيىت تۇيمەباەۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى باسقارما توراعاسى-رەكتور
