بۇگىندە كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنگەن وتىنىشتەردىڭ تۇگەلگە جۋىعى, ياعني 99%-ى قاراپايىم ازاماتتاردان كەلەدى. ماسەلەن, 2025 جىلى كونستيتۋتسيالىق سوتقا ازاماتتار تاراپىنان الەۋمەتتىك كودەكسكە قاتىستى – 53, قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكسكە قاتىستى – 29, «قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى تۋرالى» زاڭعا قاتىستى – 22 جانە جوعارعى سوتتىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىلارىنىڭ جەكەلەگەن ەرەجەلەرىنىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن تەكسەرۋ بويىنشا 17 ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن. سونداي-اق بىرقاتار ءوتىنىش «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» كودەكستىڭ كەيبىر نورمالارىن تەكسەرۋدى سۇراعان. ياعني وتىنىشتەر قۇقىق جۇيەسىنىڭ بارلىق سالاسىن قامتىدى دەۋگە بولادى.
ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, جالقى ازاماتتىڭ اتىنان تۇسكەن ءبىر ءوتىنىشتىڭ ارتىندا ميلليونداعان حالىقتىڭ قۇقىقتىق ماسەلەسى جاتىر. دەمەك كونستيتۋتسيالىق سوت «اتا زاڭعا سايكەس ەمەس» دەپ تانىعان كەيبىر نورمالار بۇقارا كوكەيىندەگى سانسىز سۇراقتىڭ ورتاق شەشىمى بولا الادى. ول شەشىمگە زاڭ شىعارۋشى جانە قۇقىق قورعاۋشى ورگاندار ەرەكشە نازار اۋدارىپ, جەدەل ارەكەت ەتۋگە مىندەتتى. ماسەلەن, بۇعان دەيىن 20 قۇقىق نورماسى كونستيتۋتسياعا قايشى دەپ تانىلعان. ولاردىڭ اراسىندا ناقتى حالىققا تىكەلەي قاتىسى بار قانداي نورمالار تەكسەرىلدى؟
بىرىنشىدەن, كونستيتۋتسيالىق سوت ەڭبەك ءوتىلىن ەسەپتەۋ كەزىندە جاس بالاعا كۇتىم جاساۋ ۋاقىتىن ەسەپكە الۋ تۋرالى نورماعا تۇسىندىرمە بەردى.
كونستيتۋتسيالىق سوت ءبىر ازاماتتىڭ ءوتىنىشى نەگىزىندە الەۋمەتتىك كودەكستىڭ 208-بابى 1-تارماعى 8) تارماقشاسىنىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن تەكسەرىپ, زەينەتاقى تولەمدەرىن تاعايىنداۋ ءۇشىن ەڭبەك ءوتىلىن ەسەپتەۋ كەزىندە جۇمىس ىستەمەيتىن اناعا عانا جاس بالالارعا كۇتىم جاساۋ ۋاقىتى ەسەپتەلەتىنىن, بۇل جايت بالالارعا قامقورلىق جاساۋ جانە ولاردى تاربيەلەۋ ماسەلەلەرىندە اتا-انانىڭ ەكەۋىنىڭ دە تەڭ قۇقىلى قاعيداتىنا قايشى كەلەتىنىن انىقتادى. مىسالى, ءوتىنىش بەرۋشى ۇلى دۇنيەگە كەلگەن سوڭ, ەكى ايدان كەيىن ايەلى اۋىر ناۋقاسقا ۇشىراپ, بالاسىنا ءوزى قاراۋعا ءماجبۇر بولعان. كەيىننەن ءوتىنىش بەرۋشىنىڭ بالاعا كۇتىم جاساعان ۋاقىتى ەڭبەك ءوتىلىن ەسەپتەۋ كەزىندە ەسەپكە الىنباعان. كونستيتۋتسيالىق سوت مۇنداي جاعدايدا بالا كۇتىمىمەن وتىرعان ەر ازاماتتىڭ دا ەڭبەك ءوتىلى ەسەپكە الىنۋ كەرەكتىگىن بەكىتىپ بەردى.
ەكىنشىدەن, كونستيتۋتسيالىق سوت ۇلتتى ايقىنداۋ مەن كورسەتۋ ماسەلەسى كونستيتۋتسياعا سايكەس بولۋى كەرەكتىگىن بەكىتتى.
كونستيتۋتسيالىق سوت «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» كودەكستىڭ (نوتك) 65-بابىنىڭ كونستيتۋتسيانىڭ 19-بابىنىڭ 1-تارماعىنا سايكەستىگىن تەكسەرۋ جونىندەگى ءوتىنىشتى قارادى. اتالعان باپتا بالانىڭ ۇلتى اتا-اناسىنىڭ ۇلتىمەن ايقىندالادى جانە بۇدان ءارى ول اتا-اناسىنىڭ بىرەۋىنىڭ عانا ۇلتىنا وزگەرتىلۋى مۇمكىن دەپ بەكىتىلگەن. دەسە دە, ءوتىنىش بەرۋشى ازامات بالا اسىراپ العان. ءسابيدىڭ اناسى مەن اكەسى تۋرالى دەرەكتەر جوق. قولدا بار مالىمەتتەر نەگىزىندە بالانىڭ ۇلتىن ايقىنداۋعا تىرىسقان, بىراق راستايتىن قۇجاتتاردىڭ بولماۋىنا بايلانىستى جەرگىلىكتى احاج بولىمدەرى بالانىڭ ۇلتىن انىقتاۋدان باس تارتقان. كەيىن سوتتار دا نوتك-ءنىڭ 65-بابىنا سىلتەمە جاساي وتىرىپ, بالانىڭ ۇلتىن اتا-اناسىنىڭ ۇلتى ايقىندالماسا, انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس دەپ شەشكەن. كونستيتۋتسيالىق سوت ءوتىنىش بەرۋشىنىڭ تالابىن زەردەلەي كەلە نوتك-ءنىڭ 65-بابى كونستيتۋتسيانىڭ 19-بابىنىڭ 1-تارماعىنا قايشى كەلەتىنىن انىقتادى. سەبەبى اتالعان تارماققا سايكەس اركىم ءوزىنىڭ قاي ۇلتقا جاتاتىنىن ايقىنداۋعا جانە ونى كورسەتىپ-كورسەتپەۋگە قۇقىلى ەكەنى جازىلعان.
كونستيتۋتسيالىق سوت اتا زاڭدا ۇلتتى ايقىنداۋ ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى سايكەستەندىرۋىمەن بايلانىستى جۇزەگە اساتىنىن, وعان وتباسىلىق جانە تۋىستىق بايلانىستار مەن باسقا دا جاعدايلار اسەر ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتتى. اتا-اناسىنىڭ ۇلتىنا نەگىزدەلگەن تاڭداۋ, ارينە, باسىمدىققا يە. دەسە دە مۇنداي تاڭداۋ ءتۇرلى ومىرلىك جاعدايعا (اتا-اناسى بەلگىسىز, ولاردىڭ ۇلتى تۋرالى اقپارات جوق, بالانى باسقا ادامدار اسىراپ العان نەمەسە تاربيەلەگەن, ت.ب.) بايلانىستى وزگەرۋى مۇمكىن. ياعني نوتك-ءنىڭ 65-بابى مۇنداي جاعدايلاردى ەسكەرمەيدى جانە وسىلايشا كونستيتۋتسيادا بەلگىلەنگەن نورمالارعا تولىق سايكەس كەلمەيدى.
كونستيتۋتسيالىق سوت سونىمەن قاتار ۇلتى جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجاتتاردا كورسەتىلگەن نەمەسە باسقا دا قۇقىقتىق ماڭىزى بار كەزدە ادامنىڭ بەلگىلى ءبىر ۇلتقا جاتۋعا دەگەن ۇمتىلىسى جەتكىلىكسىز ەكەنىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەت مۇنداي جاعدايلاردا ادام ۇسىنعان مالىمەتتەردى تەكسەرۋى كەرەك. ناتيجەسىندە «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» كودەكستەگى اتا-اناسى ارقىلى عانا ۇلتتى انىقتاۋ ءتارتىبى كونستيتۋتسياعا سايكەس ەمەس دەپ تانىلدى. بۇل جايت زاڭناماعا ۇلتتى انىقتاۋدىڭ بالاما جولدارىن ەنگىزۋ قاجەتتىگىن اڭعارتىپ وتىر.
ۇشىنشىدەن, كونستيتۋتسيالىق سوت كاسىپكەرلىك قىزمەت پەن ۇيىمداسقان قىلمىستى اجىراتۋ قاجەتتىلىگىنە نازار اۋداردى.
كونستيتۋتسيالىق سوت ازاماتتىڭ ءوتىنىشى بويىنشا: قىلمىستىق كودەكستىڭ (بۇدان ءارى – قك) 245-بابىنىڭ ءۇشىنشى بولىگىنە قاتىستى «قىلمىستىق توپپەن» دەگەن سوزدەر بولىگىندە; قك-ءنىڭ 262-بابىنىڭ; جوعارعى سوتتىڭ 2001 جىلعى 21 ماۋسىمداعى №2 «سوتتاردىڭ بانديتيزم جانە قىلمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىقتارعا قاتىسا وتىرىپ, باسقا قىلمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىقتار جاساعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى زاڭنامانى قولدانۋىنىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى تۋرالى» نورماتيۆتىك قاۋلىسىنىڭ 11 جانە 13-تارماقتارىنىڭ (بۇدان ءارى – جس نق) قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنا سايكەستىگىنە تەكسەردى.
كونستيتۋتسيالىق سوتقا جوعارىدا اتالعان نورمالار نەگىزىندە قىلمىستار جاساعانى ءۇشىن كىنالى دەپ تانىلعان ازامات وتىنىشپەن جۇگىنگەن. ونىڭ پىكىرىنشە, بۇل نورمالار ناقتى ايقىندالماعان, ولاردىڭ مازمۇنى كەڭەيتە جانە ەكىۇشتى تۇسىندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, سونىڭ سالدارىنان كاسىپكەرلىك قىزمەت ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتىڭ قۇرامىندا جاسالعان ارەكەتتەرمەن تەڭەستىرىلۋىنە اكەپ سوققان. بۇل رەتتە ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپقا ءتان قىلمىستىق نيەت, ءۋاج بەن ماقساتتىڭ بولماۋى ەسكەرىلمەي قالادى.
كونستيتۋتسيالىق سوت ءوتىنىشتى قاراپ, قك-ءنىڭ 262-بابىنىڭ, قك-ءنىڭ 245-بابىنىڭ ءۇشىنشى بولىگىندەگى «قىلمىستىق توپپەن» دەگەن سوزدەر بولىگىندە, جس نق-نىڭ 11 جانە 13-تارماقتارىنىڭ كونستيتۋتسياعا قايشى كەلمەيتىنىن انىقتادى.
كونستيتۋتسيالىق سوت قك-ءنىڭ 262-بابى ۇيىمداسقان قىلمىستىق كۇرەسكە باعىتتالعانىن جانە ونى قك-دە بەلگىلەنگەن قىلمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىقتىڭ وبەكتيۆتىك جانە سۋبەكتيۆتىك جاقتارىنىڭ جيىنتىعى بولعان جاعدايدا عانا قولدانۋعا جول بەرىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. مۇنداي كوزقاراس كونستيتۋتسيادا كوزدەلگەن قۇقىقتىق انىقتىق جانە قۇقىقتىڭ ۇستەمدىگى قاعيداتتارىنا, سونداي-اق حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرگە سايكەس كەلەدى.
قك-ءنىڭ 245-بابىنىڭ ءۇشىنشى بولىگىنە قاتىستى كونستيتۋتسيالىق سوت بۇل نورمانىڭ سالىق تولەۋدەن قاساقانا جالتارۋدىڭ, اسىرەسە مۇنداي ارەكەتتەر الدىن الا ءسوز بايلاسۋ جانە قاتىسۋشىلىق تۇرىندە جۇزەگە اسىرىلعان جاعدايلاردا جولىن كەسۋگە باعىتتالعانىن اتاپ ءوتتى.
كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ جس نق-نىڭ 11 جانە 13-تارماقتارىندا قامتىلعان تۇسىندىرمەلەر جوعارعى سوتتىڭ قۇزىرەتى شەگىندە بەرىلگەن جانە كونستيتۋتسياعا قايشى كەلمەيدى دەپ سانايدى.
سونىمەن قاتار ءوز شەشىمىندە كونستيتۋتسيالىق سوت شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەردى قىلمىستىق توپ دەپ تانۋ كەزىندە فورمالدى كوزقاراسقا جول بەرىلۋ ىقتيمالدىعىنا نازار اۋداردى. قك-ءنىڭ 262-بابىندا كوزدەلگەن بەلگىلەر مەن جس نق-نىڭ 11 جانە 13-تارماقتارىنداعى تۇسىندىرۋىندە كاسىپكەرلىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىرىپ جۇرگەن, قىلمىستىق نيەتى جوق كوممەرتسيالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارى مەن قىزمەتكەرلەرىنە قاتىستى نەگىزسىز قىلمىستىق قۋدالاۋ قاۋپىن تۋدىرۋى مۇمكىن دەپ اتادى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پرەزيدەنت لاۋازىمىنا كىرىسە سالا العاشقى ءسوزىن: «ەلىمىزدىڭ دامۋ جولىنداعى وسى ماڭىزدى مەزەتتە بۇكىل قوعام بولىپ, وركەندەگەن, دەموكراتيالىق, ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ يدەياسىنىڭ توڭىرەگىنە توپتاسۋى كەرەك» دەگەن بولاتىن. سودان بەرى جاسالعان بۇكىل رەفورما «ادىلدىك» دەگەن ۇعىمدى تۇعىرناما ەتىپ كەلەدى. قازىرگى بۇقارا ەلدەگى رەفورمالاردىڭ ءمان-ماڭىزىن, رۋحاني ءھام ەكونوميكالىق سەرپىنىن تەرەڭ سەزىنىپ, حالىقتىق ءال-اۋقاتى ارتىپ, قۇقىقتىق سالاداعى ساناسى سىلكىنە باستادى. كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قاراپايىم حالىقتىڭ دا ءوتىنىشىن قاراي باستاۋى سونىڭ ايعاعى دەپ بىلەمىز.
