فوتو: اشىق دەرەككوز
جاڭا ەرەجە ەنگىزىلسە, ايىپ تۇراعىندا تۇرعان ءار تاۋلىكتىڭ قۇنى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر بەكىتەتىن تاريفپەن ەسەپتەلمەك. پارلامەنت سەناتى بۇل تۇزەتۋلەردى ماقۇلداپ, قۇجاتتى پرەزيدەنتتىڭ قول قويۋىنا جولداعان. ەگەر جاڭا جۇيە زاڭدى كۇشىنە ەنسە, ايىپ تۇراعىندا تۇرعان كولىكتەر ءۇشىن ءار كۇن سايىن اقى الۋ مىندەتتەلمەك.
ايىپ تۇراعى تەگىن تۇراققا اينالىپ كەتكەن
اۆتوساراپشى وڭعار توقانوۆ بۇل رەفورما قاجەتتى ءارى ورىندى ەكەنىن ايتا وتىرىپ, ايىپ تۇراعىنىڭ اينالاسىندا قوردالانعان بىرنەشە كۇردەلى ماسەلەنى ورتاعا سالدى.
«ايىپ تۇراعىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا قوس تاراپتان قاراۋ كەرەك. ءبىر جاعىنان بۇل – ءتارتىپ ورناتۋدىڭ ءبىر قۇرالى. بىراق ەكىنشى جاعىنان, ول تەگىن كۇزەتىلەتىن تۇراق رەتىندە پايدالانىلىپ وتىر. مىسالى, ماس كۇيىندە ۇستالعان ادام 15 كۇنگە قامالىپ, 7 جىلعا جۇرگىزۋشى كۋالىگىنەن ايىرىلادى. سول كولىك ايىپ تۇراعىنا قويىلادى. ال ول ازامات كولىكتى جۇرگىزە المايتىن بولعان سوڭ, ونى شىعارىپ الۋعا دا اسىقپايدى. سەبەبى ەشقانداي اقى تولەمەيدى. كولىك سول جەردە اپتالاپ, ايلاپ تۇرىپ قالادى. مەملەكەت ونى كۇزەتەدى, الايدا ەشقانداي پايدا كورمەيدى», دەيدى ساراپشى.
ءيا, مۇنداي جاعدايلار ءجيى كەزدەسەدى. ءتىپتى كەيبىر جۇرگىزۋشىلەر زاڭدى اينالىپ ءوتىپ, ايىپ تۇراعىن قاساقانا پايدالانىپ جۇرگەن كورىنەدى.
ء«بىر ادامنىڭ 5 كولىگى بار دەلىك. اۋلاسىنا بارلىعى سىيمايدى. ەگەر ەۆاكۋاتور ءبىر كولىگىن الىپ كەتسە, ول ونى ادەيى ايىپ تۇراعىندا قالدىرىپ, وزىنە ورىن بوساتادى. سول سەكىلدى موتوتسيكل مىنەتىن بايكەرلەر قىستا جۇرمەيتىندىكتەن, كۇزدە موتوتسيكلدەرىن قاساقانا تاركىلەتىپ, ونى ايىپ تۇراعىنا قويعىزىپ قويادى. كۇزەت تەگىن, بەينەباقىلاۋ بار, ال كولىكتەرى قاۋىپسىز جەردە. كوكتەمدە كەلىپ, الىپ كەتە سالادى».
ءتىپتى اۆتوساراپشى كوكتال شاعىن اۋدانىنداعى ايىپ تۇراعىن ارنايى بارىپ كورگەنىن ايتادى. كورىنىس جان تۇرشىگەرلىك: كولىكتەر اۋزى-مۇرنىنان شىعىپ, تىعىز قويىلعان. كەيبىرى ءتىپتى 15–20 جىلدان بەرى سول جەردە تۇر.
«بۇل ماشينالاردى ەشكىم ىزدەمەيدى. ويتكەنى ولاردىڭ ايىپپ ۇلى كولىكتىڭ ءوز باعاسىنان اسىپ كەتكەن. ياعني كولىكتى الىپ شىعۋ ءتيىمسىز. ولاردى مەملەكەت تە ساتا المايدى, سەبەبى زاڭدا ونداي مەحانيزم رەتتەلمەگەن. سالدارىنان ولار تۇراعىمىزدى جاي عانا بىتەپ, ورىن الىپ تۇر», دەيدى وڭعار توقانوۆ.
ساراپشى مۇنداي كولىكتەرگە قاتىستى ارنايى زاڭنامالىق ەرەجە قاجەت ەكەنىن ايتادى. مىسالى, بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ىشىندە يەسى سۇرانىس بىلدىرمەسە, كولىك اۋكتسيون ارقىلى ساتىلۋى نەمەسە قايتا وڭدەۋگە جىبەرىلۋى كەرەك.
ال, ەگەر ايىپ تۇراعىندا تۇرعان كولىك زاقىمدانسا نە بولماق؟ بۇل دا ءجيى كەزدەسەتىن, الايدا ناقتى شەشىمى جوق ماسەلە. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل رەتتە جۇرگىزۋشىلەر ءوز قۇقىعىن قورعاۋ ءۇشىن الدىن الا ارەكەت ەتۋى ءتيىس.
«كولىگىن ايىپ تۇراعىنا جەتكىزەر كەزدە يەسى مىندەتتى تۇردە فوتو جانە ۆيدەو ءتۇسىرۋى كەرەك. قانداي سىزات بار, قاي جەرى سوعىلعان ءبارى قۇجاتتالۋى ءتيىس. كەيىن ايىپ تۇراعىندا كولىك زاقىمدانسا, دالەلدى تۇردە اكىمدىككە نەمەسە سوتقا جۇگىنىپ, شىعىندى وندىرە الادى», دەيدى ساراپشى.
كىناسىز ادامنىڭ كولىگى ايىپ تۇراعىنا قويىلسا نە بولادى؟
جول اپاتىنا ۇشىراعان كولىك مىندەتتى تۇردە ايىپ تۇراعىنا قويىلادى. سوت شەشىمى شىقپايىنشا, سول جەردە تۇرادى. الايدا جۇرگىزۋشى كىناسىز بولسا دا, جاڭا جۇيە بويىنشا كۇن سايىن تۇراعى ءۇشىن اقى تولەۋى ءتيىس بولۋى مۇمكىن.
«مۇنىڭ ءوزى – وتە ۇلكەن ادىلەتسىزدىك. ءسىزدى بىرەۋ كەلىپ سوعىپ كەتەدى. كولىگىڭىز ايىپ تۇراعىنا جونەلتىلەدى. سوت ءبىر-ەكى جىلعا سوزىلۋى مۇمكىن. ال سول ارالىقتا ءسىزدىڭ كولىگىڭىز ءۇشىن كۇن سايىن اقى ەسەپتەلسە, بۇل اقىلعا قونبايدى. بۇل جەردە ناقتىلايتىن زاڭدىق مەحانيزم كەرەك», دەيدى ساراپشى.
ول سونداي-اق, سوت شەشىمىنەن كەيىن كىناسىز دەپ تانىلعان ازاماتقا كولىگىن ايىپ تۇراعىنان تەگىن شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرىلۋى كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ال ەگەر ول كەزەڭدە اقى ەسەپتەلگەن بولسا, سول شىعىندى كىنالى تاراپ وتەپ بەرۋى ءتيىس.
ايتا كەتەيىك, ەگەر دە ءتيىستى تۇزەتۋلەرگە قول قويىلسا, ايىپ تۇراعىنداعى تولەماقىنى ءار ءوڭىردىڭ ءماسليحاتى بەكىتەدى. ساراپشى بۇل باعانىڭ ەكى شەكتەن بىرىنە ۇرىنباۋىن قالايدى.
«بۇل تاريف جۇرگىزۋشىنىڭ قالتاسىن قاعىپ, قيىن جاعدايعا تاپ قىلماۋى ءتيىس. بىراق, سونىمەن قاتار, مەملەكەت كولىكتى تەگىن كۇزەتەتىن قۇرىلىم دا بولماۋى كەرەك. ورتا جولدى ۇستانۋ قاجەت – ءتارتىپ ورناتاتىن, بىراق ادىلەتتى جۇيە بولۋى كەرەك», دەيدى ول.
ساراپشى حالىقارالىق تاجىريبەگە دە شولۋ جاسادى. مىسالى, اقش-تا ءبىر تاۋلىكتىك ايىپ تۇراعى ءۇشىن 20-60 دوللار الىنادى. وعان قوسا, ەۆاكۋاتور قۇنى 100-200 دوللار شاماسىندا. گەرمانيادا بۇل سوما 300 ەۋروعا دەيىن جەتەدى.
«ياعني دامىعان ەلدەردىڭ بارىندە ايىپ تۇراعى اقىلى. بىراق ول جەردە جۇيە اشىق, باعا ايقىن جانە جاۋاپكەرشىلىك تەڭ بولىنەدى. بىزگە دە سونى ۇلگى ەتۋ كەرەك», دەپ ەسەپتەيدى ساراپشى.
جالپى ايىپ تۇراعىن اقىلى ەتۋ ءبىر قاراعاندا ادىلەتتىلىك ورناتۋعا باعىتتالعان قادام. بىراق ونىڭ كولەڭكەلى جاقتارىن دا نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇل جۇيەنى ەنگىزبەس بۇرىن قۇقىقتىق نەگىزىن ناقتىلاپ, ءارتۇرلى جاعدايعا ارنالعان ەرەجەلەردى اشىق كورسەتۋ قاجەت. زاڭ بۇزعان جۇرگىزۋشى دە, جازىقسىز جول اپاتىنا ۇشىراعان ازامات تا, بارلىعى ءبىر ەرەجەمەن جازالانسا بۇل ادىلەتسىزدىككە الىپ كەلەدى.
