تاۋ-كەن ءىسىنىڭ تاۋەكەلى

تەرەڭ وڭدەۋدى جولعا قويۋىمىز قاجەت

ۇكىمەت تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنىن دامىتۋ ماسەلەسىنە بەت بۇرىپ, ەندىگى باسىمدىقتى تەرەڭ قايتا وڭدەۋگە, رەسۋرس­تىق بازانى كەڭەيتۋگە ءارى ءوندىرىستى جاڭعىرتۋعا بەرىپ وتىر. پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس بۇل سالانىڭ تەك شيكىزات كوزى رەتىندە ەمەس, تولىققاندى ەكونوميكالىق تىرەك رەتىندە قارالۋى قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.

«بۇگىندە الەمدىك نارىقتا مىس, مىرىش, تەمىر مەن اليۋمينيگە دەگەن سۇرانىس جوعارى. بۇل – ءبىز ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك. الايدا ءبىز تەك شيكىزات ەكسپورتتاۋشى ەل بولىپ قالا بەرسەك, قوسىلعان قۇننان ايىرىلامىز. سون­دىقتان قازىردەن باستاپ تەرەڭ وڭدەۋدى جولعا قويۋىمىز قاجەت. سوندىقتان وتاندىق ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ماقساتىندا وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامى­تۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. قازىر ىشكى جالپى ونىمدەگى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى شامامەن 14%-دى قۇرايدى ءارى ول كەن ءوندىرۋ سالاسىنان 2%-عا جوعارى (12,2%). وسى ءۇردىستى الداعى ۋاقىتتا دا ساقتاپ قالۋ كەرەك», دەدى پرەمەر-مينيستر.

مەملەكەت بۇل باعىتتا ناقتى شارا­لار قابىلداپ جاتىر. ماسەلەن, بيىل سا­ران قالاسىندا «Qarmet» كومپانياسىنىڭ بولات قۇبىرلار شىعاراتىن زاۋىتى ىسكە قوسىلماق. بۇل – جوعارى دەڭگەيدە وڭدەلگەن ءونىم شىعاراتىن جوبالاردىڭ ءبىرى. سونىمەن قاتار ۇكىمەت ءىرى كەن ورىندارىنىڭ اينالاسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى (شوب) دامىتۋدى كوزدەپ وتىر. و.بەكتەنوۆتىڭ پىكىرىنشە, بۇل – تەك ەكونوميكالىق ەمەس, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار قادام.

«بۇگىندە سالادا 220 مىڭنان اسا ادام ەڭبەك ەتەدى. ونىڭ ەداۋىر بولىگى – شوب-تا جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار. سوندىقتان ءبىز وسىنداي وندىرىستەردى دامىتۋدى ىنتالاندىرۋىمىز قاجەت. جەر قويناۋىن گەولوگيالىق بارلاۋ كولە­مىن ارتتىرۋ ءۇشىن بيىلدان باس­تاپ قارجىلاندىرۋ كولەمىن ەداۋىر ۇلعاي­­تامىز. ءبىز جەر قويناۋىن پايدالانۋ قۇقىقتارىن بەرۋ بويىنشا اۋكتسيو­نداردان تۇسەتىن بونۋستاردىڭ قاراجاتتارىن گەولوگيانى دامىتۋعا باعىتتاۋ تۋرا­لى شەشىم قابىلدادىق. بيىل بۇل سوما كەمىندە 30 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. اتالعان قارجى كولەمى ءالى دە ارتا تۇسەدى. قازىرگى ۋاقىتتا ءتيىستى ەسەپتەۋلەر ءجۇرىپ جاتىر», دەدى ول.

ۇكىمەت سالانى جاڭعىرتۋ ءۇشىن ين­دۋستريا 4.0 قۇرالدارىن بەلسەندى ەنگىزىپ جاتىر. اۆتوماتتاندىرۋ, جاساندى ينتەللەكت, ۇلكەن دەرەكتەرمەن جۇمىس ىستەۋ – ءبارى دە تاۋ-كەن مەتاللۋرگياسىنىڭ بولاشاعىن ايقىندايدى. بۇل تەحنولوگيالار تەك ونىمدىلىكتى عانا ەمەس, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن دە ارتتىرادى.

«كەنشىلەر مەن مەتاللۋرگتەردىڭ ءومىرى – ەڭبەكتىڭ ناعىز اۋىر ءتۇرى. ءبىز ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتىمىز. سوندىقتان ءىرى كاسىپورىندار ءوندىرىستى جاڭعىرتىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە كوشۋگە ءتيىس. ءبىز قازبا بايلىقتىڭ قانشالىقتى مول ەكەنىن ءوزىمىز دە تولىق بىلمەيمىز. گەولوگيا – كەز كەلگەن كەنىشتىڭ باستاۋى. سوندىقتان بۇل سالاعا ناقتى ينۆەستيتسيا قۇيماي, تۇراقتى دامۋ تۋرالى ايتۋ قيىن», دەدى پرەمەر-مينيستر.

ۇكىمەت عىلىم مەن ءوندىرىس اراسىنداعى بايلانىستى كۇشەيتۋدى كوزدەپ وتىر. جاڭا تەحنولوگيالاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ, سيرەك جانە ماڭىزدى مەتالداردان جوعا­رى تەحنولوگيالى ءونىم جاساۋ – وسىنىڭ بارلىعى عىلىمي الەۋەتكە تىكەلەي بايلانىستى. وسىعان بايلانىستى پرەمەر-مينيستر عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە ءبىر اي ىشىندە سالا ماماندارىن دايارلاۋ باعدارلاماسىن ازىر­لەۋدى تاپسىردى. سونىمەن قاتار جاڭا وندىرىستەردى عىلىممەن بايلانىستىرۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى.

الداعى ۋاقىتتا ونەركاسىپ مينيستر­لىگى ءىرى تاۋ-كەن كاسىپورىندارىمەن بىرلە­سىپ, جۇيەتۇزۋشى كاسىپورىندار اينالا­سىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەس بەلدەۋىن قۇرۋدى ىنتالاندىراتىن ءىس-شارالاردى ەسكەرە وتىرىپ, جوعارى دەڭگەيدە وڭ­دەلگەن ونىمدەر شىعارۋ بويىنشا شارالار كەشەنىن ازىرلەۋ تاپسىرىلدى.  سون­داي-اق ونەركاسىپ مينيسترلىگى «سامۇرىق-قازىنا» قورىمەن بىرلەسىپ, اسا ماڭىز­دى جانە سيرەك مەتالدار نەگىزىندە تەحنو­لوگيالىق تۇرعىدان يننوۆاتسيالىق ءونىم ءوندىرىسىن دامىتۋدى قامتاماسىز ەتپەك. جوبالار قوسىلعان قۇنى جوعارى ونىمدەر جاساۋعا باعىتتالۋى قاجەت. بۇل تەحنولوگيالىق كۇردەلى وندىرىستەردى دامىتۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇزىرەتتەردى كۇشەيتىپ, ءوسۋ الەۋەتىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق تۇيىق تسيكل­دى ەكونوميكانى قۇرۋ ءۇشىن مەتالدار مەن ءوندىرىس قالدىقتارىن قايتا وڭدەۋ شارالارىن ازىرلەۋگە ءتيىس.

كوشى-قون تسيفرلىق باقىلاۋعا الىنادى

ەلىمىزدە كوشى-قون ساياساتى تۇبەگەيلى قايتا قارالاتىن بولدى. جيىندا ميگرا­تسيالىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ, تسيفر­لىق جۇيەلەردى ينتەگراتسيالاۋ جانە زاڭسىز كوشى-قونمەن كۇرەسۋ جولدارى تالقىلاندى. كوشى-قون تاقىرىبى ەلدەگى دەموگرافيالىق ساياساتپەن, ۇلتتىق قاۋىپ­سىزدىكپەن جانە وڭىرلىك تەڭگەرىممەن تىكەلەي بايلانىستى بولعاندىقتان, ۇكى­مەت بۇل سالادا جۇيەلى ءارى ناقتى قادام­دارعا كوشكەلى وتىر.

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قور­عاۋ ءمينيسترى سۆەتلانا جاقىپوۆا مەن ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باۋىرجان الەنوۆ ءوز سالالارى بويىنشا ەسەپ بەرسە, تسيفرلىق دامۋ ءمينيسترى جاسلان ماديەۆ اقپاراتتىق جۇيەلەردى بىرىكتىرۋ ماسەلەسىن كوتەردى. وتىرىستا ايتىلعان دەرەككە سۇيەنسەك, كەيىنگى 2 جىلدا قازاقستاندا تۇراقتى تۇ­راتىن شەتەلدىكتەردىڭ سانى ءبىر جارىم ەسەگە ارتقان. بۇل ەلگە سىرتتان كە­لۋ­­­شىلەردىڭ سانى ارتىپ جاتقانىن كورسەتەدى.

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرى بويىن­شا, 2023 جىلدان باستاپ قازاقستاندا كوشى-قوننىڭ وڭ سالدوسى تىركەلىپ وتىر. بۇل ەلىمىزدىڭ تۇرۋعا جانە جۇمىس ىستەۋگە دەگەن تارتىمدىلىعى قالپىنا كەلگەنىن كورسەتەدى. حالىق كوپ كەلگەن وڭىرلەر پاۆلودار, شىعىس قازاقستان, اتىراۋ, الماتى جانە اقمولا وبلىستارى, سونداي-اق الماتى, استانا قالالارى بولدى.

پرەمەر-مينيستر جاھاندىق گەوساياسي وزگەرىستەر مەن ميگراتسيا­لىق اعىن­داردىڭ كۇشەيۋى جاعدايىندا حالىقتىڭ كوشى-قون ماسەلەسى اسا ماڭىزدى باسىمدىققا اينالىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.

«مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىنا سايكەس, ناقتى رەتتەلەتىن كوشى-قون ساياساتىن قالىپتاستىرۋ كەرەك. ول ءۇشىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازاعا اۋديت جۇرگىزىپ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كوشى-قون سالاسىنداعى فۋنكتسيونالدىق مۇمكىندىكتەرىنە تالداۋ جاساۋ قاجەت. زاڭسىز كوشى-قون, وڭىرارالىق ديسپروپورتسيا جانە كوشى-قون اعىندارىن بىرىڭعاي ەسەپكە الۋدىڭ بولماۋى سياقتى بارلىق وزەكتى ماسەلە بويىنشا جۇيەلى ءارى كەشەندى شەشىمدەر قابىلدانۋعا ءتيىس», دەدى پرەمەر-مينيستر.

ولجاس بەكتەنوۆ شەكارادان وتكەن كەزدە بەرىلەتىن ميگرانتتىڭ جەكە ID-كارتاسىن ەنگىزۋدى جەدەلدەتۋدى تاپسىردى. بۇل قۇرال كوشى-قون اعىندارىن جۇيەلەۋگە جانە ناقتى مونيتورينگ جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار 2025 جىلدىڭ 1 قاراشاسىنا دەيىن كوشى-قوندى ەسەپكە الۋدىڭ بىرىڭعاي تسيفرلىق پلاتفورماسىن ازىرلەۋ مىندەتى قويىلدى. ۇكىمەت سونداي-اق شەتەلدە جۇمىس ىستەۋگە كەتەتىن قازاقستاندىقتار ماسەلەسىن دە نازاردان تىس قالدىرعان جوق. ەندى ازاماتتاردى سىرتقا جۇمىسقا جىبەرەتىن جەكە اگەنتتىكتەردىڭ قىزمەتى ليتسەنزيالانادى. جىل سوڭىنا دەيىن وسى باعىتتا زاڭنامالىق وزگەرىستەر ازىرلەنبەك.

ء«بىز ءوز ازاماتتارىمىزدىڭ شەتەلگە زاڭدى جانە قاۋىپسىز نەگىزدە شىعۋىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. بۇل – مەملەكەت الدىنداعى الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك. بۇل قانداستاردىڭ جەكە جانە كاسىبي ارتىقشىلىقتارىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ولاردى ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەرىنە تارتۋ بويىنشا اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋگە نازار اۋدارتىلدى. قانداستار­دىڭ الەۋەتىن دۇرىس باعالاپ, ولاردى ەلى­مىزدىڭ سولتۇستىك جانە شىعىس ايماق­تارىنا تارتۋ كەرەك. بۇل – ۇلتتىق مۇددە», دەدى و.بەكتەنوۆ.

وسى جىلدىڭ 1 قازانىنا دەيىن ەڭبەك مينيسترلىگى ۇكىمەتكە جاڭا كوشى-قون جانە دەموگرافيالىق ساياسات تۇجى­رىمداماسىنىڭ جوباسىن ۇسىنۋعا ءتيىس. قۇجات 2030 جىلعا دەيىنگى وڭىرلىك ساياساتپەن ۇيلەستىرىلەدى. سونىمەن قاتار ەتنيكالىق قازاقتار ءۇشىن (قانداستار) ەلگە كەلمەي تۇرىپ ونلاين ساۋالناما جۇرگىزۋ قۇرالدارى ەنگىزىلەدى. بۇل ولار­دىڭ بىلىكتىلىك, تاجىريبە جانە ءتىل مەڭ­گەرۋ دەڭگەيىنە قاراي ەلدىڭ ناقتى وڭىرلەرىنە ءتيىمدى ورنالاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

كوشى-قون زاڭناماسىن بۇزعان شەتەل­دىكتەر مەن ولارعا كومەكتەسكەن وتانداس­تارىمىزعا قاتىستى اكىمشىلىك جاۋاپ­كەرشىلىك شارالارى كۇشەيتىلەدى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مەن وزگە دە مەملەكەتتىك ورگاندارعا وسى باعىتتا جۇمىس ىستەۋ تاپسىرىلدى. قاۋىپسىزدىك پەن قۇقىقتىق ءتارتىپ مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتى ەكەنىن ۇكىمەت باسشىسى ناقتى جەتكىزدى.

ستارتاپتار ميللياردتاپ تابىس تاۋىپ جاتىر

تاۋ-كەن ونەركاسىبىن تسيفرلاندىرۋ باعىتىنداعى جۇمىس كەيىنگى جىلدارى جاڭا قارقىنمەن ءجۇرىپ جاتىر. Astana Hub ەكوجۇيەسىندە ءدال وسى سالاعا ارنالعان IT-شەشىمدەر ۇسىناتىن كومپانيالار بۇگىندە ايتارلىقتاي ناتيجەگە جەتكەن. بۇل تۋرالى ۇكىمەت وتىرىسىندا تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى جاسلان ماديەۆ مالىمدەدى.

ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, Astana Hub-قا مۇشە تاۋ-كەن سەكتورىنا باعىتتالعان ستارتاپتار ءوندىرىستى جوسپارلاۋ مەن باسقارۋعا ارنالعان باعدارلامالىق جاساق­­تامالار, كەن ورىندارىنىڭ سان­دىق ەگىزدەرىن قۇرۋ, مونيتورينگ پەن تال­داۋعا ارنالعان جۇيەلەر, سونداي-اق قاۋىپ­سىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن ءتۇرلى تسيفر­لىق قۇرال جاساپ شىعارعان. بۇل ستارتاپتاردىڭ تابىسى 5 ملرد تەڭگەدەن اسىپ, 100-دەن استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلعان.

«تەحنوپارككە قاتىسقان ساتتەن باس­تاپ كومپانيالار 5 ميلليارد تەڭگە­دەن استام تابىس تاۋىپ, جۇزدەن اسا جۇمىس ورنىن قۇردى. «ەكولوگيالىق موني­تورينگكە ارنالعان شەشىمدەر شى­عارىندىلاردى, سۋدىڭ لاستانۋىن جانە قورشاعان ورتانىڭ جالپى جاع­­دايىن ناقتى ۋاقىتتا باقىلاۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى. بۇل – كەن ورىندارىندا قاۋىپسىزدىك پەن جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرادى. سونداي-اق, قازاقستان جوعارى بىلىكتى IT-ماماندار ءۇشىن بارىنشا قولايلى ورتا قالىپتاستىرۋعا كۇش سالىپ وتىر. ءمينيستردىڭ سوزىنشە, ەلدە ەكى جاڭا باعدارلاما ىسكە قوسىلعان: Digital Nomad Residence جانە Digital Nomad Visa», دەدى ج.ماديەۆ.

تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگى بۇل تابىسپەن توقتاپ قالماق ەمەس. ۇكىمەتكە ۇسىنىلعان جاڭا شارالاردىڭ ىشىندە ءوندىرىستى Industry 4.0 ستاندارتتارىنا ساي تسيفرلاندىرۋ, شالعايداعى كەن ورىندارىن جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەت جانە سەنىمدى IoT-بايلانىسپەن قامتاماسىز ەتۋ سياقتى باستامالار بار. بۇعان قوسا, جاساندى ينتەللەكتكە نەگىزدەلگەن ەكولوگيالىق مونيتورينگ جۇيەلەرىن ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ وتىر.

ءبىرىنشى باعدارلاما شەتەلدىك ءىت-ما­ماندارعا قازاقستانعا كەلمەي-اق, تۇرۋعا ىقتيارحاتتى ونلاين تۇردە الۋعا جول اشادى. بۇعان دەيىن مۇنداي مارتەبە الۋ ءۇشىن شەتەلدىك مامان ەلگە كەلىپ, جسن مەن ەتسق الىپ, تابىسىن راستاۋعا ءتيىس بولاتىن. ەندى بۇل ۇدەرىستىڭ ءبارى قاشىقتان, تولىق ونلاين جۇرەدى.

ال ەكىنشى باعدارلاما Digital Nomad Visa – تسيفرلىق كوشپەلىلەرگە قازاقستاندا ءبىر جىل بويى جۇمىس ىستەۋ­گە جانە تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل دا ونلاين تۇردە راسىمدەلەدى جانە قازاق­ستاندا تسيفرلىق ەڭبەك نارىعىن زاڭداس­تىرۋدا العاش رەت قولدانىلىپ وتىر.

«بۇگىندە ءوتىنىش بەرۋ ۇدەرىستەرى astanahub.com جانە egov.kz پورتالدارى ارقىلى جۇزەگە اسادى. جسن مەن ەتسق-نى دا ەندى شەتەلدەن راسىمدەۋگە بو­لادى, كىرىستى راستاۋ تالابى الىنىپ تاس­­تالدى. بۇل شەتەلدىك IT-ماماندار­دىڭ ەلىمىزگە كەلىپ, زاڭدى تۇردە جۇمىس ىس­تەۋىن ايتارلىقتاي جەڭىلدەتتى. بۇگىندە باعدارلاماعا قاتىسۋعا 204 ءوتىنىم ءتۇستى. الجير مەن بوتسۆانا ازاماتتارىنا العاشقى ەكى ۆيزا بەرىلدى. بۇل زاماناۋي تەح­نو­لوگيالىق كوشى-قون ساياساتىن قا­لىپ­تاستىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام», دەدى ج.ماديەۆ.